Sự kiện
1914 events leading to World War I
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Khủng hoảng tháng Bảy là một chuỗi các bước leo thang quân sự và ngoại giao giữa các cường quốc châu Âu vào giữa năm 1914, dẫn tới sự bùng nổ của Chiến tranh thế giới thứ nhất. Cuộc khủng hoảng mở đầu vào ngày 28 tháng 6 năm 1914, khi một phần tử dân tộc chủ nghĩa người Serb tại Bosnia là Gavrilo Princip ám sát Đại công tước Franz Ferdinand, người thừa kế ngai vàng Áo-Hung, cùng phu nhân là Sophie, Nữ công tước xứ Hohenberg. Mạng lưới liên minh phức tạp kết hợp với những toan tính sai lầm của nhiều nhà lãnh đạo chính trị và quân sự (những người hoặc xem chiến tranh là lựa chọn phục vụ tốt nhất cho lợi ích của mình, hoặc tin rằng một cuộc đại chiến sẽ không thể nổ ra) đã dẫn đến sự9 các hành vi thù địch giữa hầu hết các quốc gia lớn ở châu Âu vào đầu tháng 8 năm 1914.
Tiếp sau vụ ám sát, Áo-Hung tìm cách giáng một đòn quân sự vào Serbia nhằm thị uy sức mạnh của mình và dập tắt sự ủng hộ của Serbia đối với chủ nghĩa dân tộc Nam Tư, vốn bị coi là mối đe dọa đối với sự thống nhất của đế quốc đa dân tộc này. Tuy nhiên, do e ngại phản ứng từ nước ủng hộ chính của Serbia Nga nên Viên đã tìm kiếm một sự bảo đảm từ đồng minh trong Liên minh Ba nước là Đức, rằng Berlin sẽ hỗ trợ Áo trong bất kỳ cuộc xung đột nào. Đức đã bảo đảm sự ủng hộ của mình thông qua cái được gọi là "Tấm séc trắng", nhưng thúc giục Áo-Hung tấn công nhanh chóng để cục bộ hóa cuộc chiến và tránh lôi kéo Nga vào vòng xung đột. Mặc dù vậy, giới lãnh đạo Áo-Hung lại chần chừ tới tận giữa tháng 7 trước khi quyết định gửi cho Serbia một bản tối hậu thư khắc nghiệt mà Serbia chắc chắn sẽ khước từ, đồng thời sẽ không tiến công nếu chưa tiến hành tổng động viên toàn bộ quân đội. Trong thời gian đó, Pháp đã hội đàm với Nga, tái khẳng định liên minh giữa hai nước, và đồng thuận rằng họ sẽ hỗ trợ Serbia chống lại Áo-Hung trong trường hợp chiến tranh xảy ra.
Áo-Hung gửi tối hậu thư cho Serbia vào ngày 23 tháng 7; Nga hạ lệnh tiến hành các bước chuẩn bị bí mật, nhưng việc động viên lực lượng vũ trang vẫn bị phát hiện. Mặc dù giới lãnh đạo quân sự Nga biết rõ tiềm lực của mình chưa đủ mạnh cho một cuộc chiến, họ tin rằng mối bất bình của Áo-Hung nhắm vào Serbia chỉ là cái cớ do Đức giật dây, và nhận định rằng một đòn đáp trả đanh thép là giải pháp hành động tốt nhất. Các công tác chuẩn bị của Nga, hành động quân sự lớn đầu tiên không xuất phát từ một bên trực tiếp tham gia xung đột giữa Áo-Hung và Serbia, và vào thời điểm đó được diễn giải như một cuộc động viên cục bộ đã củng cố ý chí thách thức của Serbia trước nguy cơ bị Áo-Hung tấn công; nó cũng đồng thời gióng lên hồi chuông cảnh báo tới giới lãnh đạo Đức, những người vốn không lường trước được khả năng phải tác chiến với Nga trước khi đối đầu với Pháp.
Trong khi Vương quốc Liên hiệp Anh liên kết bán chính thức với Nga và Pháp, nhiều nhà lãnh đạo Anh không nhận thấy lý do bắt buộc nào để can thiệp về mặt quân sự; Vương quốc Anh liên tục đưa ra các đề xuất hòa giải, còn Đức cũng đưa ra nhiều bảo đảm nhằm cố gắng duy trì vị thế trung lập của Anh. Tuy nhiên, do lo ngại nguy cơ Đức tràn qua đánh bại Pháp, Anh đã tham chiến chống lại Đức vào ngày 4 tháng 8, và tận dụng sự kiện Đức xâm lược Bỉ để khơi dậy sự ủng hộ mạnh mẽ từ công chúng. Cho đến đầu tháng 8, nguyên cớ ban đầu của cuộc xung đột vũ trang là vụ ám sát một vị đại công tước Áo-Hung đã bị lu mờ để trở thành một dòng ghi chú phụ bên lề một cuộc đại chiến tại châu Âu với quy mô lớn hơn.
Tại Hội nghị Berlin khép lại cuộc Chiến tranh Nga-Thổ Nhĩ Kỳ năm 1878, Áo-Hung được trao quyền quản lý và đồn trú quân sự tại vùng Bosnia và Herzegovina thuộc Ottoman, dù chủ quyền danh nghĩa trên vùng đất này vẫn thuộc về Đế quốc Ottoman. Ba thập kỷ sau, Áo-Hung đơn phương sáp nhập trọn vẹn lãnh thổ này, hành động vi phạm trắng trợn Hiệp ước Berlin năm 1878 và làm chao đảo thế cân bằng quyền lực vốn mong manh ở vùng Balkan, châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng ngoại giao gay gắt. Kể từ đó, Sarajevo trở thành thủ phủ cấp tỉnh và tướng chỉ huy quân sự Oskar Potiorek được bổ nhiệm làm thống đốc tại đây. Bước sang mùa hè năm 1914, Hoàng đế Franz Joseph cử người kế vị ngai vàng Áo-Hung là Đại công tước Franz Ferdinand tới Bosnia giám sát các cuộc tập trận quân sự. Sau khi các buổi diễn tập kết thúc, ngày 28 tháng 6, Ferdinand cùng phu nhân Sophie có chuyến thị sát tại Sarajevo. Lợi dụng lộ trình di chuyển được công bố rộng rãi của đoàn xe hoàng gia, sáu tay súng theo chủ nghĩa phục hồi lãnh thổ gồm năm người Serb và một người Hồi giáo xuất thân từ Bosnia, do Danilo Ilić cầm đầu với tham vọng đánh đuổi ách thống trị của Áo-Hung để thống nhất toàn thể cộng đồng Nam Slav, đã phục kích sẵn tại các ngã đường.
Vào lúc 10:10 sáng, sát thủ Nedeljko Čabrinović ra tay ném một quả lựu đạn về phía đoàn xe của Ferdinand, song quả bom chỉ làm hư hỏng xe hộ tống phía sau và khiến các tùy tùng bị thương. Đến cuối buổi sáng hôm đó, khi chiếc xe chở vợ chồng Đại công tước quay trở lại để vào bệnh viện thăm hỏi những nạn nhân bị thương, Gavrilo Princip đã bất ngờ tiếp cận và nổ súng bắn chết cả Franz Ferdinand lẫn Sophie. Sau khi gây án, Čabrinović và Princip nuốt xyanua tự sát nhưng chất độc hết hạn chỉ khiến họ nôn mửa dữ dội; cả hai lập tức bị cảnh sát khống chế và bắt giữ tại chỗ. Chỉ trong vòng 45 phút sau tiếng súng định mệnh, Princip bắt đầu khai báo chi tiết trước các điều tra viên. Sang ngày hôm sau, dựa trên kết quả thẩm vấn hai sát thủ, Potiorek gửi điện tín về Viên báo cáo rằng Princip và Čabrinović đã lên kế hoạch tại Beograd cùng nhiều đồng phạm khác nhằm nhận bom, súng ngắn ổ xoay và tiền bạc để mưu sát Đại công tước. Lực lượng cảnh sát sau đó đã mở chiến dịch truy quét rầm rộ và nhanh chóng tóm gọn phần lớn nhóm tay chân liên quan.
Ngay sau vụ ám sát, đặc phái viên Serbia tại Pháp Milenko Vesnić cùng đặc phái viên Serbia tại Nga Miroslav Spalajković đều lên tiếng khẳng định Beograd từng phát đi tín hiệu cảnh báo cho Áo-Hung về nguy cơ xảy ra mưu đồ sát hại. Tuy nhiên, chính phủ Serbia sau đó đã vội vã phủ nhận việc này, đồng thời tuyên bố hoàn toàn vô can và không nắm bất kỳ thông tin nào về âm mưu trên. Đến ngày 30 tháng 6, giới chức ngoại giao Áo-Hung và Đức đồng loạt yêu cầu phía Serbia và Nga mở các cuộc điều tra liên quốc gia, nhưng phía đối diện dứt khoát khước từ. Vào ngày 5 tháng 7, căn cứ vào lời khai của các sát thủ sa lưới, Potiorek tiếp tục đánh điện báo cáo về Viên, chỉ đích danh Thiếu tá quân đội Serbia Voja Tankosić là kẻ đứng sau giật dây nhóm sát thủ. Ngay hôm sau, Đại biện lâm thời Áo-Hung Bá tước Otto von Czernin đề nghị Ngoại trưởng Nga Sergey Sazonov phối hợp để điều tra những kẻ chủ mưu ngay trên lãnh thổ Serbia, song nỗ lực này cũng bị thẳng thừng bác bỏ.
Phía Áo-Hung lập tức xúc tiến cuộc điều tra hình sự độc lập. Nhóm cầm đầu của Ilić cùng năm sát thủ nhanh chóng bị đưa ra lấy lời khai trước thẩm phán điều tra. Ba sát thủ trẻ tuổi người Bosnia từng qua lại Serbia thừa nhận rằng viên thiếu tá Tankosić đã trực tiếp lẫn gián tiếp trợ giúp vũ khí và phương tiện cho họ. Trên thực tế, Princip đã trải qua vài ngày huấn luyện quân sự và nhận khí tài từ các sĩ quan tình báo tha hóa tại Serbia; bản thân tổ chức ngầm mà Princip tham gia quy tụ thành viên đến từ cả ba nhóm sắc tộc lớn tại Bosnia. Kết quả điều tra dẫn tới việc truy tố tổng cộng 25 cá nhân; đáng chú ý, dù phần lớn bị cáo là người Serb tại Bosnia và có bốn người mang gốc Croat, tất cả họ đều mang quốc tịch Áo-Hung chứ không có bất kỳ ai mang hộ chiếu Serbia.
Tại Serbia, cái chết của Franz Ferdinand lại thổi bùng làn sóng ăn mừng rầm rộ trong quần chúng nhân dân. Đứng trước cuộc tổng tuyển cử dự kiến diễn ra vào ngày 14 tháng 8, Thủ tướng Nikola Pašić chịu sức ép lớn và không muốn bị cử tri xem là hèn nhát hay nhượng bộ trước Áo-Hung. Kể cả trong trường hợp từng cảnh báo trước cho Viên về vụ mưu sát, Pašić cũng phải giấu kín điều đó vì lo sợ nguy cơ thất bại trong bầu cử, thậm chí đối mặt với sự trả đũa nhắm vào sinh mạng nếu sự thật bị rò rỉ ra ngoài.
Đến ngày 1 tháng 7, Đại sứ Pháp tại Beograd là Léon Descos gửi báo cáo nhận định rằng một phe phái quân sự Serbia đã nhúng tay vào vụ ám sát Franz Ferdinand, khẳng định lỗi thuộc về Serbia, đồng thời tiết lộ Đại sứ Nga Hartwig đang liên tục hội đàm kín với Nhiếp chính vương Alexander nhằm lèo lái Beograd vượt qua cơn sóng gió ngoại giao. Khái niệm "phe phái quân sự" được dùng để chỉ trùm tình báo quân đội Serbia Dragutin Dimitrijević cùng nhóm sĩ quan từng tham gia vụ đảo chính sát hại vua và hoàng hậu Serbia năm 1903. Nhóm sĩ quan đầy quyền lực này chính là những người đã đưa triều đình của Vua Peter và Nhiếp chính vương Alexander lên ngai vàng. Nhận thấy thái độ bất lợi từ Descos, chính phủ Serbia đã vận động để phía Pháp sớm thay thế ông bằng Auguste Boppe, một nhà ngoại giao có quan điểm cứng rắn và thiện cảm hơn với Beograd, người chính thức nhận nhiệm sở vào ngày 25 tháng 7.
Dù có rất ít người thực sự tiếc thương với cái chết của Franz Ferdinand, nhiều bộ trưởng lập luận rằng vụ ám sát người thừa kế ngai vàng là một sự khiêu khích đối với Áo-Hung và bắt buộc phải trả thù. Điều này đặc biệt đúng đối với Ngoại trưởng Leopold Berchtold; vào tháng 10 năm 1913, tối hậu thư của ông gửi cho Serbia đã buộc nước này phải lùi bước trong việc chiếm đóng miền Bắc Albania, đem lại cho ông niềm tin rằng biện pháp tương tự sẽ phát huy tác dụng trở lại.
Các thành viên thuộc "Phe Chiến tranh", tiêu biểu như Conrad von Hötzendorf, Tổng tham mưu trưởng Bộ Tổng tham mưu Áo-Hung, xem đây là cơ hội để bẻ gãy khả năng can thiệp của Serbia vào Bosnia. Hơn nữa, vị Đại công tước, người từng là tiếng nói ủng hộ hòa bình trong những năm trước đó nay đã bị loại khỏi các cuộc bàn thảo. Vụ ám sát kết hợp với tình trạng bất ổn sẵn có tại vùng Balkan đã tạo ra những cơn chấn động trong giới tinh hoa Áo-Hung. Vụ mưu sát này được nhà sử học Christopher Clark mô tả như một "hiệu ứng 11/9, một biến cố khủng bố mang nặng ý nghĩa lịch sử, làm biến đổi hoàn toàn cục diện chính trị tại Viên".
Từ ngày 29 tháng 6 đến ngày 1 tháng 7, Berchtold và Conrad đã tranh luận về một phản ứng thích hợp đối với những biến cố ở Sarajevo; Conrad muốn tuyên chiến với Serbia càng sớm càng tốt, khẳng định: "Nếu anh có một con rắn độc dưới gót chân, anh phải dẫm nát đầu nó chứ không thể chờ nó cắn." Ông chủ trương tổng động viên ngay lập tức để chống lại Serbia, trong khi Berchtold muốn bảo đảm rằng dư luận phải được chuẩn bị trước. Vào ngày 30 tháng 6, Berchtold đề xuất họ nên yêu cầu Serbia giải tán các hội đoàn chống Áo-Hung và bãi nhiệm một số quan chức của họ, nhưng Conrad vẫn tiếp tục tranh luận ủng hộ việc sử dụng vũ lực. Đến ngày 1 tháng 7, Berchtold nói với Conrad rằng Hoàng đế Franz Joseph sẽ chờ đợi kết quả điều tra hình sự, rằng István Tisza, Thủ tướng Hungary, kịch liệt phản đối chiến tranh, và rằng Karl von Stürgkh, Thủ tướng Áo, hy vọng cuộc điều tra hình sự sẽ cung cấp một cơ sở thích đáng cho hành động.
Dư luận tại Viên bị chia rẽ; Berchtold lúc này đã ngả theo Conrad và ủng hộ chiến tranh, tương tự như Franz Joseph, dẫu Hoàng đế khăng khăng rằng sự ủng hộ của Đức là điều kiện tiên quyết bắt buộc; trong khi đó Tisza lại kiên quyết phản đối; ông dự đoán chính xác rằng chiến tranh với Serbia sẽ châm ngòi cho một cuộc chiến với Nga và kéo theo một cuộc đại chiến toàn châu Âu. Phe chủ chiến coi đây là một phương tiện phản động nhằm tái tạo sinh khí cho nền quân chủ Habsburg, khôi phục lại sức mạnh và uy quyền của một quá khứ có thực nhưng đã xa xôi, đồng thời cho rằng cần phải trừ khử Serbia trước khi nước này trở nên quá hùng mạnh để có thể bị đánh bại về mặt quân sự.
Conrad tiếp tục thúc đẩy chiến tranh, nhưng vẫn lo ngại về thái độ của Đức; Berchtold đáp lại rằng ông dự định thăm dò phía Đức xem lập trường của họ ra sao. Berchtold đã sử dụng bản giác thư ngày 14 tháng 6 năm 1914 của mình, vốn đề xuất tiêu diệt Serbia để làm nền tảng cho tài liệu sẽ được dùng nhằm kêu gọi sự ủng hộ từ phía Đức.
Vào ngày 7 tháng 7, Hội đồng Bộ trưởng Chung đã thảo luận về hướng hành động của Áo-Hung. Những thành viên hiếu chiến nhất trong Hội đồng đã tính tới một cuộc tấn công bất ngờ nhằm vào Serbia. Tisza đã thuyết phục Hội đồng rằng cần phải đưa ra các yêu sách đối với Serbia trước khi tổng động viên nhằm tạo lập một "cơ sở pháp lý thích đáng cho lời tuyên chiến".
Samuel R. Williamson Jr. đã nhấn mạnh vai trò của Áo-Hung trong việc khơi mào cuộc chiến. Tin chắc rằng chủ nghĩa dân tộc Serbia và các tham vọng của Nga tại Balkan đang làm tan rã Đế chế, Áo-Hung hy vọng một cuộc chiến tranh hạn chế chống lại Serbia và sự ủng hộ mạnh mẽ từ phía Đức sẽ khiến Nga phải đứng ngoài cuộc chiến, qua đó làm suy giảm uy tín của Nga tại Balkan.
Ở giai đoạn này của cuộc khủng hoảng, khả năng Nga kiên quyết ủng hộ Serbia cùng những hiểm họa đi kèm chưa bao giờ được cân nhắc một cách thấu đáo. Giới lãnh đạo Áo-Hung vẫn chỉ chăm chú vào Serbia mà không xác định được các mục tiêu cụ thể nào ngoài chiến tranh.
Dẫu vậy, dù đã quyết định chọn giải pháp chiến tranh với sự hậu thuẫn của Đức, Áo-Hung lại hành động rất chậm chạp và không đưa ra tối hậu thư cho tới tận ngày 23 tháng 7, tức khoảng ba tuần sau các vụ ám sát ngày 28 tháng 6. Do đó, Áo-Hung đã đánh mất sự cảm thông mang tính phản xạ tự nhiên của dư luận sau vụ ám sát ở Sarajevo, đồng thời tạo thêm ấn tượng đối với các cường quốc khối Hiệp ước rằng Áo-Hung chỉ đơn thuần lợi dụng vụ ám sát làm cái cớ để xâm lược.
Hội đồng nhất trí đưa ra các yêu sách khắc nghiệt đối với Serbia, nhưng không thể đạt được đồng thuận về mức độ khắc nghiệt. Ngoại trừ Tisza, Hội đồng có ý định đưa ra những yêu sách ngặt nghèo đến mức khả năng bị bác bỏ là rất cao. Tisza giữ vững lập trường về những yêu sách dẫu nghiêm khắc nhưng sẽ không có vẻ là bất khả thi để đáp ứng. Cả hai luồng quan điểm đều được đệ trình lên Hoàng đế vào ngày 8 tháng 7. Ý kiến của Hoàng đế là sự bất đồng này rất có thể sẽ được thu hẹp. Một bản dự thảo các yêu sách ban đầu đã được phác thảo trong cuộc họp của Hội đồng.
Vào ngày 7 tháng 7, khi trở về Viên, Hoyos đã báo cáo trước Hội đồng Hoàng gia Áo-Hung rằng họ nhận được sự ủng hộ hoàn toàn từ Đức ngay cả khi "các biện pháp chống lại Serbia có thể kéo theo một cuộc đại chiến". Tại Hội đồng Hoàng gia, Berchtold đã kiên quyết thúc giục một cuộc chiến chống lại Serbia phải bắt đầu càng sớm càng tốt.
Tại cuộc họp đó của Hội đồng Hoàng gia, tất cả những người tham dự đều hoàn toàn ủng hộ chiến tranh, ngoại trừ Thủ tướng Hungary Tisza. Tisza cảnh báo rằng bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào Serbia "theo như những gì con người có thể dự đoán trước được, sẽ dẫn tới sự can thiệp của Nga và do đó là một cuộc thế chiến". Những người tham dự còn lại tranh luận về việc liệu Áo-Hung chỉ nên phát động một cuộc tấn công vô cớ hay đưa ra một tối hậu thư cho Serbia với những yêu sách nghiêm ngặt đến mức chắc chắn sẽ bị khước từ. Stürgkh cảnh báo Tisza rằng nếu Áo-Hung không phát động chiến tranh, "chính sách do dự và nhu nhược" của đế chế sẽ khiến Đức từ bỏ liên minh với Áo-Hung. Tất cả những người có mặt, ngoại trừ Tisza, cuối cùng đều nhất trí rằng Áo-Hung nên đưa ra một tối hậu thư được thiết kế sẵn để bị bác bỏ.
Nội dung từ bài Wikipedia “Khủng hoảng Tháng Bảy”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.