Công ước quốc tế về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt chủng tộc (ICERD) là một công ước của Liên Hợp Quốc. Là một văn kiện nhân quyền thế hệ thứ ba, Công ước yêu cầu các thành viên loại bỏ phân biệt chủng tộc và thúc đẩy sự hiểu biết giữa tất cả các chủng tộc. Công ước cũng yêu cầu các bên tham gia cấm phát ngôn thù hận và việc tham gia tổ chức phân biệt chủng tộc.
Công ước cũng thiết lập một cơ chế khiếu nại cá nhân có hiệu lực thực thi với các nước thành viên. Quy định này cho phép xây dựng một cơ chế tài phán hạn chế đối với việc giải thích và thực hiện Công ước.
Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua và mở ký Công ước vào ngày 21 tháng 12 năm 1965. Công ước có hiệu lực vào ngày 4 tháng 1 năm 1969. Tính đến tháng 4 năm 2019, có 88 quốc gia ký và 180 nước tham gia Công ước.
Ủy ban xóa bỏ phân biệt chủng tộc (CERD) việc thi hành giám sát Công ước.
Lịch sử
Tháng 12 năm 1960, sau các sự kiện liên quan đến chủ nghĩa bài Do Thái ở một số nơi trên thế giới, Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua một nghị quyết lên án "tất cả các biểu hiện và thực hành thù hận chủng tộc, tôn giáo và quốc gia" là vi phạm Hiến chương Liên Hợp Quốc và Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền và kêu gọi chính phủ của tất cả các quốc gia "thực hiện tất cả các biện pháp cần thiết để ngăn chặn tất cả các biểu hiện của hận thù chủng tộc, tôn giáo và quốc gia". Hội đồng Kinh tế và Xã hội thực hiện quyết này bằng cách soạn thảo một nghị quyết về "những biểu hiện truyền bá định kiến chủng tộc và bất dung quốc gia và tôn giáo", kêu gọi các chính phủ giáo dục công chúng chống lại sự bất dung và bãi bỏ các luật có tính phân biệt đối xử. Do thiếu thời gian, nghị quyết này không được Đại hội đồng xem xét vào năm 1961, nhưng đã được thông qua vào năm sau.
Trong những tranh luận ban đầu về nghị quyết này, các nước châu Phi do Cộng hòa Trung Phi, Chad, Cộng hòa Dahomey, Guinée, Bờ Biển Ngà, Mali, Mauritanie và Thượng Volta dẫn đầu yêu cầu có hành động cụ thể hơn về vấn đề này, dưới hình thức một công ước quốc tế cấm phân biệt chủng tộc. Một số quốc gia đề xuất một tuyên bố thay một điều ước ràng buộc, trong khi nhiều quốc gia khác muốn giải quyết cả bất dung về chủng tộc và tôn giáo trong một văn kiện duy nhất. Cuối cùng, do sự phản đối chính trị của các nước Ả Rập đối với việc gộp không khoan dung tôn giáo và không khoan dung chủng tộc, cộng với ý kiến của một số quốc gia khác cho rằng sự bất dung tôn giáo ít khẩn cấp hơn, hai nghị quyết riêng biệt ra đời: một nghị quyết kêu gọi có một tuyên ngôn và dự thảo một công ước nhằm loại bỏ phân biệt chủng tộc, và nghị quyết kia tương tự với không khoan dung tôn giáo.
Điều 4 cấm việc kích động phân biệt chủng tộc, cũng gây tranh cãi trong giai đoạn soạn thảo. Trong cuộc tranh luận đầu tiên về điều này, có hai dự thảo được đưa ra, một do Hoa Kỳ trình bày và một do Liên Xô và Cộng hòa Nhân dân Ba Lan. Hoa Kỳ, được Vương quốc Anh ủng hộ, đề xuất chỉ cấm những kích động "dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến bạo lực", trong khi Liên Xô đề xuất "cấm và giải tán các tổ chức phân biệt chủng tộc, phát xít và bất kỳ tổ chức nào khác thực hành hoặc kích động phân biệt chủng tộc". Các nước Bắc Âu đề xuất một phương án thỏa hiệp, bổ sung nội dung "quan tâm đúng mức" đối với các quyền trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền khi cấm phát ngôn thù hận.
Ngày 20 tháng 11 năm 1963, Đại Hội đồng thông qua Tuyên ngôn xóa bỏ mọi hình thức phân biệt chủng tộc và kêu gọi Hội đồng Kinh tế và Xã hội và Ủy ban Nhân quyền ưu tiên tuyệt đối việc soạn thảo Công ước về chủ đề này. Dự thảo được hoàn thành vào giữa năm 1964, nhưng những trì hoãn trong Đại hội đồng làm cho dự thảo không thể được thông qua vào năm đó. Cuối cùng nó đã được thông qua vào ngày 21 tháng 12 năm 1965.
Các điều khoản chính
Định nghĩa "phân biệt chủng tộc"
Lời mở đầu trích dẫn Hiến chương Liên Hợp Quốc và Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền để tái khẳng định phẩm giá và bình đẳng trước pháp luật, trích dẫn Tuyên ngôn về việc trao độc lập cho các quốc gia và dân tộc thuộc địa, Tuyên ngôn về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt chủng tộc để lên án chủ nghĩa thực dân, đồng thời trích dẫn Công ước ILO về việc làm và nghề nghiệp (C111) và Công ước chống phân biệt đối xử trong giáo dục.
Điều 1 định nghĩa "phân biệt chủng tộc" là:
... bất kỳ sự phân biệt, loại trừ, hạn chế hay ưu đãi dựa trên chủng tộc, màu da, dòng dõi, hay nguồn gốc quốc gia hay sắc tộc có mục đích hay hậu quả là làm vô hiệu hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến việc công nhận, thụ hưởng hoặc thực hành, một cách bình đẳng, các quyền con người và tự do căn bản trong các mặt chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa hay bất kỳ khía cạnh nào khác trong đời sống công.
Định nghĩa này không bao gồm phân biệt đối xử về quốc tịch và các chính sách ưu tiên, những biện pháp khác nhằm khắc phục sự mất cân bằng và thúc đẩy bình đẳng.
Định nghĩa này không phân biệt giữa phân biệt đối xử về sắc tộc và phân biệt đối xử về chủng tộc, một phần vì sự khác biệt giữa sắc tộc và chủng tộc vẫn còn gây tranh cãi giữa các nhà nhân loại học. Việc đưa vào khái niệm dòng dõi là để điều chỉnh phân biệt đối xử về đẳng cấp và các thân phận mang tính thừa hưởng khác.
Công ước áp dụng với việc phân biệt đối xử không cần phải nghiêm ngặt dựa trên chủng tộc hoặc sắc tộc. Thay vào đó, một hành động hoặc chính sách cụ thể có mang tính phân biệt đối xử hay không được đánh giá bởi tác động của nó.
Để xác định liệu một hành động có ảnh hưởng trái với Công ước hay không, cần xem xét liệu hành động đó có ảnh hưởng khác biệt không chính đáng đối với một nhóm được đặc trưng bởi chủng tộc, màu da, dòng dõi, nguồn gốc quốc gia hay dân tộc..
Một cá nhân tự xác định bản thân thuộc một chủng tộc nào, trừ khi có một sự biện minh ngược lại.
Phòng chống phân biệt đối xử
Điều 2 lên án phân biệt chủng tộc và yêu cầu các bên phải "cam kết theo đuổi bằng mọi cách thích hợp và không chậm trễ chính sách xóa bỏ phân biệt chủng tộc dưới mọi hình thức", thúc đẩy sự hiểu biết giữa tất cả các chủng tộc. Để đạt được điều này, Công ước yêu cầu các bên ký kết:
- Không thực hành phân biệt chủng tộc trong các tổ chức công
- Không "bảo trợ, bảo vệ hoặc hỗ trợ" phân biệt chủng tộc
- Xem lại các chính sách hiện có và sửa đổi hoặc bãi bỏ những chính sách gây ra hoặc duy trì sự phân biệt chủng tộc
- Cấm "bằng mọi cách thích hợp, bao gồm cả pháp luật", phân biệt chủng tộc do các cá nhân và tổ chức gây ra phạm vi quyền hạn của họ
- Khuyến khích các nhóm, phong trào và các phương tiện khác giúp loại bỏ các rào cản giữa các chủng tộc và ngăn chặn sự phân chia chủng tộc
Các bên có nghĩa vụ "khi hoàn cảnh bảo đảm" áp dụng các chính sách ưu tiên cho các nhóm chủng tộc cụ thể để đảm bảo "hưởng thụ đầy đủ và bình đẳng các quyền con người và các quyền tự do cơ bản". Tuy nhiên, các biện pháp này phải có thời hạn và "trong mọi trường hợp sẽ không đòi hỏi phải duy trì các quyền mang tính bất bình đẳng hoặc riêng biệt cho các nhóm chủng tộc khác nhau sau khi đạt được các mục tiêu mà chúng đã đề ra".
Điều 5 mở rộng nghĩa vụ chung của Điều 2 và tạo ra một nghĩa vụ cụ thể về bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật của mọi người, không phân biệt "chủng tộc, màu da, hoặc nguồn gốc quốc gia hay dân tộc". Điều 5 cũng liệt kê các quyền cụ thể phải được đảm bảo bình đẳng: đối xử bình đẳng trước tòa án, quyền an toàn thân thể và không phải chịu bạo lực, các quyền dân sự và chính trị được khẳng định trong Công ước Quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, các quyền kinh tế, xã hội và các quyền văn hóa được khẳng định trong Công ước Quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa và quyền tiếp cận vào bất kỳ địa điểm hoặc dịch vụ công nào, "chẳng hạn như khách sạn, giao thông, nhà hàng, quán cà phê, nhà hát và công viên." Danh sách này không phải là một danh sách đóng, và nghĩa vụ này mở rộng cho tất cả các quyền con người.
Điều 6 quy định các nước thành viên có nghĩa vụ cung cấp "sự bảo vệ và biện pháp khắc phục hiệu quả" thông qua tòa án hoặc các thiết chế khác cho bất kỳ hành vi phân biệt chủng tộc nào. Điều này bao gồm quyền có biện pháp khắc phục pháp lý và bồi thường thiệt hại phân biệt đối xử.
Lên án phân biệt chủng tộc
Điều 3 lên án apartheid, phân chia chủng tộc và yêu cầu các bên phải "ngăn chặn, ngăn cấm và xóa bỏ" các thực hành này trong các lãnh thổ thuộc thẩm quyền của họ. Điều 3 được củng cố thêm qua việc công nhận apartheid là tội ác chống lại loài người trong Quy chế Tòa án Hình sự Quốc tế.
Ủy ban xóa bỏ phân biệt chủng tộc quan niệm rằng Điều 3 cũng đưa ra nghĩa vụ giải quyết hậu quả của các chính sách phân biệt trong quá khứ và ngăn chặn sự phân biệt chủng tộc phát sinh từ hành động của các cá nhân.
Cấm kích động
Điều 4 lên án việc tuyên truyền và các tổ chức cố gắng biện minh cho sự phân biệt đối xử hoặc dựa trên ý tưởng về chủ nghĩa thượng đẳng. Điều 4 yêu cầu các bên, "với tầm quan trọng của các nguyên tắc được nêu trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền", áp dụng "các biện pháp tích cực và ngay lập tức" để xóa bỏ các hình thức kích động và phân biệt đối xử này. Cụ thể, Điều 4 yêu cầu các bên phải cấm phát ngôn thù hận, tội phạm thù hận và tài trợ cho các hoạt động phân biệt chủng tộc, và cấm việc gia nhập các tổ chức "thúc đẩy và kích động" phân biệt chủng tộc. Một số nước thành viên có bảo lưu điều khoản này và diễn giải điều khoản này là không cho phép hoặc không yêu cầu các biện pháp có thể vi phạm các quyền tự do ngôn luận, hiệp hội hoặc hội họp.
Ủy ban xóa bỏ phân biệt chủng tộc coi điều khoản này là nghĩa vụ bắt buộc của các nước tham gia Công ước, và đã nhiều lần chỉ trích các thành viên vì không tuân thủ. Ủy ban cho rằng nghĩa vụ này phù hợp với quyền tự do ngôn luận được khẳng định trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền và Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị và lưu ý rằng Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị cụ thế cấm kích động phân biệt chủng tộc, thù hận và bạo lực. Ủy ban xem các điều khoản là cần thiết để ngăn chặn bạo lực chủng tộc có tổ chức và "lợi dụng khác biệt sắc tộc vì mục đích chính trị".
Thúc đẩy sự khoan dung
Điều 7 yêu cầu các nước thành viên phải áp dụng "các biện pháp tức thời và hiệu quả", đặc biệt là trong giáo dục, để chống lại định kiến chủng tộc và khuyến khích sự hiểu biết và khoan dung giữa các chủng tộc, dân tộc và quốc gia.
Cơ chế giải quyết tranh chấp
Các điều 11-13 thiết lập một cơ chế giải quyết tranh chấp giữa các bên. Một bên tin rằng một bên khác không thực hiện Công ước có thể khiếu nại lên Ủy ban xóa bỏ phân biệt chủng tộc. Ủy ban sẽ chuyển khiếu nại và nếu không giải quyết được giữa hai bên, có thể thành lập Ủy ban Hòa giải có tính lâm thời để điều tra và đưa ra khuyến nghị về vấn đề tranh chấp. Thủ tục này được áp dụng lần đầu tiên vào năm 2018 cho trường hợp Qatar khiếu nại Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Nhà nước Palestine khiếu nại Israel.
Điều 22 cho phép chuyển tranh chấp về việc giải thích hoặc áp dụng Công ước đến Tòa án Công lý Quốc tế. Điều khoản này đã được áp dụng ba lần: Gruzia đối với Nga, Ukraina đối với Nga, Qatar đối với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.
Cơ chế khiếu nại cá nhân
Điều 14 thiết lập một cơ chế khiếu nại cá nhân tương tự như Nghị định thư không bắt buộc đầu tiên đối với Công ước quốc tế về quyền dân sự và chính trị, Nghị định thư không bắt buộc đối với Công ước về quyền của người khuyết tật và Nghị định thư không bắt buộc đối với Công ước về xóa bỏ Tất cả các hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ. Bất cứ lúc nào, một nước thành viên có thể công nhận thẩm quyền xem xét khiếu nại của cá nhân hoặc các nhóm của Ủy ban xóa bỏ phân biệt chủng tộc để, khi các cá nhân hoặc các nhóm này thấy quyền của họ theo Công ước đã bị vi phạm. Các nước thành viên có thể thành lập các cơ quan trong nước để xem xét khiếu nại trước khi các khiếu nại được chuyển lên Ủy ban. Người khiếu nại phải sử dụng hết tất cả các biện pháp khắc phục trong nước và các khiếu nại ẩn danh, các khiếu nại liên quan đến các sự kiện xảy ra trước khi quốc gia liên quan tham gia Công ước sẽ không được tiếp nhận. Ủy ban có thể yêu cầu thông tin và đưa ra khuyến nghị cho một bên.
Cơ chế khiếu nại cá nhân đi vào hoạt động năm 1982, sau khi được mười nước thành viên chấp nhận. Tính đến năm 2010, 58 quốc gia công nhận thẩm quyền tiếp nhận khiếu nại cá nhân của Ủy ban, và Ủy ban đã xử lý 54 vụ việc.
Bảo lưu
Một số bên đã bảo lưu và tuyên bố diễn giải việc áp dụng Công ước. Công ước không chấp nhận các bảo lưu "không thích hợp với mục tiêu và mục đích của Công ước này" hoặc các bảo lưu có thể hạn chế hoạt động của bất kỳ cơ quan nào do Công ước thành lập. Một bảo lưu bị coi là không thích hợp hoặc cản trở các cơ quan Công ước nếu bị hai phần ba số nước thành viên phản đối.