Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Sự kiện
Lịch sử Ba Lan (1945–89)
communist rule in Poland
- 1945 – 1989
- Châu Âu
Sự kiện
communist rule in Poland
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Lịch sử của Ba Lan từ năm 1945 đến năm 1989 bao gồm thời kỳ thống trị của Liên Xô và sự quản lý nước này dưới chế độ cộng sản được áp đặt sau khi Thế chiến II kết thúc ở Ba Lan, khi được tái lập trong các biên giới mới. Giai đoạn này, trong khi có sự công nghiệp hóa và đô thị hóa nói chung và nhiều cải thiện về mức sống, đã bị hủy hoại bởi tình trạng bất ổn xã hội, xung đột chính trị và những khó khăn kinh tế nghiêm trọng.
Gần cuối Thế chiến II, Hồng quân Liên Xô đánh sang đã đẩy lực lượng Đức Quốc xã khỏi Ba Lan bị chiếm đóng. Tháng 2/1945, Hội nghị Yalta thông qua việc thành lập một chính phủ lâm thời Ba Lan từ một liên minh thỏa hiệp, chờ đến khi các bầu cử sau chiến tranh được. Joseph Stalin, lãnh đạo Liên Xô, đã thao túng việc thực thi phán quyết đó. Một Chính phủ lâm thời thống nhất hầu hết do cộng sản kiểm soát đã được thành lập tại Warsaw bằng cách phớt lờ chính phủ lưu vong Ba Lan có trụ sở tại London từ năm 1940.
Trong Hội nghị Potsdam sau đó vào tháng 7 năm 1945, ba đồng minh lớn đã phê chuẩn sự thay đổi khổng lồ về phía tây của biên giới Ba Lan và phê chuẩn lãnh thổ mới giữa các đường biên giới Oder Muff Neisse và Curzon. Sau sự tàn phá của dân số Do Thái Ba Lan trong thảm sát Holocaust, sự tháo chạy và trục xuất người Đức ở phía tây, tái định cư của người Ukraine ở phía đông, và việc hồi hương của người Ba Lan từ Kresy, Ba Lan lần đầu tiên trong lịch sử của họ trở nên đồng nhất về mặt dân tộc và quốc gia này không có dân tộc thiểu số nổi bật. Chính phủ mới đã củng cố quyền lực chính trị của mình trong hai năm tiếp theo, trong khi Đảng Công nhân Thống nhất Ba Lan (PZPR) dưới thời Bolesław Bierut giành được quyền kiểm soát vững chắc đối với đất nước, và trở thành một phần của phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô thời hậu chiến ở Trung và Đông Âu.
Sau cái chết của Stalin năm 1953, một "sự tan băng" chính trị trong các nước chịu ảnh hưởng của Liên Xô cho phép một phe cộng sản mang tính tự do hơn của Ba Lan, do Władysław Gomułka lãnh đạo, đã giành được quyền lực. Đến giữa thập niên 1960, Ba Lan bắt đầu trải qua những khó khăn về kinh tế cũng như chính trị. Những khó khăn này lên đến đỉnh điểm trong cuộc khủng hoảng chính trị Ba Lan năm 1968 và các cuộc biểu tình năm 1970 của Ba Lan, khi một đợt tăng giá tiêu dùng dẫn đến một làn sóng đình công. Chính phủ đã giới thiệu một chương trình kinh tế mới dựa trên việc vay mượn quy mô lớn từ phương Tây, dẫn đến sự gia tăng về mức sống và kỳ vọng, nhưng chương trình này có nghĩa là sự hội nhập ngày càng tăng của nền kinh tế Ba Lan với nền kinh tế thế giới và nó chùn bước sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973. Năm 1976, chính phủ của Edward Gierek đã buộc phải tăng giá một lần nữa và điều này dẫn đến các cuộc biểu tình tháng 6 năm 1976.
Chu kỳ đàn áp và cải cách này và cuộc đấu tranh kinh tế - chính trị đã đạt được những đặc điểm mới với cuộc bầu cử năm 1978 của Karol Wojtyła với tư cách là Giáo hoàng John Paul II. Sự thăng tiến bất ngờ của Wojtyła đã củng cố sự phản đối hệ thống độc đoán và không hiệu quả của chủ nghĩa xã hội nhà nước nomenklatura, đặc biệt là chuyến thăm đầu tiên của Đức Giáo hoàng đến Ba Lan năm 1979. Đầu tháng 8 năm 1980, một làn sóng đình công mới dẫn đến việc thành lập công đoàn độc lập mang tên " Đoàn kết " (Solidarność theo tiếng Ba Lan) do một thợ điện tên Lech Wałęsa lãnh đạo. Sức mạnh và hoạt động ngày càng tăng của phe đối lập đã khiến chính phủ của Wojciech Jaruzelski tuyên bố thiết quân luật vào tháng 12 năm 1981. Tuy nhiên, với những cải cách của Mikhail Gorbachev ở Liên Xô, gia tăng áp lực từ phương Tây và nền kinh tế rối loạn, chế độ cộng sản buộc phải đàm phán với các đối thủ. Cuộc thảo luận bàn tròn năm 1989 đã dẫn đến sự tham gia của Công đoàn Đoàn kết trong cuộc bầu cử năm 1989. Chiến thắng nổi bật của các ứng cử viên đã dẫn đến sự thành công đầu tiên của sự chuyển đổi thể chế từ chế độ cộng sản ở Trung và Đông Âu. Năm 1990, Jaruzelski từ chức tổng thống Cộng hòa Ba Lan; Sau cuộc bầu cử tổng thống, ông đã được Wałęsa thay thế.
Trước Thế chiến II, một phần ba dân số Ba Lan bao gồm các dân tộc thiểu số. Ba Lan có khoảng 35 triệu dân vào năm 1939, nhưng chỉ còn chưa đến 24 triệu người trong biên giới vào năm 1946. Trong số dân số còn lại, hơn ba triệu người là các dân tộc thiểu số như người Đức, người Ukraina và người Do Thái, hầu hết trong số họ đã sớm rời khỏi Ba Lan. Ba Lan chịu thiệt hại nặng nề nhất tổn thất về người trong Thế chiến II, chiếm khoảng 16–17% dân số. Ước tính số người Ba Lan tử vong do chiến tranh từ năm 1939 đến năm 1945 lên tới 6 triệu người. Con số ước tính này bao gồm 3 triệu nạn nhân người Do Thái Ba Lan. Về mặt dân tộc, nạn nhân người Ba Lan có lẽ là 2 triệu.
Các nhóm thiểu số lịch sử ở Ba Lan bị ảnh hưởng nặng nề nhất được phản ánh trong các cuộc điều tra dân số quốc gia trước đây, đã gần như biến mất chỉ trong vòng vài năm sau chiến tranh. Tầng lớp trí thức Ba Lan đã phải chịu đựng rất nhiều. Nhiều người trong giới tinh hoa chính trị và xã hội trước chiến tranh của đất nước đã chết hoặc bị phân tán.
Với việc trục xuất người Ukraina và người Belarus từ Ba Lan sang Liên Xô và Chiến dịch Vistula năm 1947 đã phân tán những người Ukraina còn lại ở Ba Lan,và với hầu hết người Do Thái Ba Lan bị Đức Quốc xã tiêu diệt trong Thảm sát Holocaust và nhiều người sống sót di cư sang phương Tây và đến Israel mới thành lập, Ba Lan lần đầu tiên trở thành một quốc gia dân tộc đồng nhất về mặt dân tộc. Những cuộc di cư tự nguyện và do chính phủ áp đặt đã tạo nên một trong những biến động nhân khẩu học lớn nhất trong lịch sử châu Âu.
Không giống như các quốc gia châu Âu khác, Ba Lan tiếp tục truy tố rộng rãi cả những thủ phạm Đức Quốc xã và những người cộng tác với họ cho đến những năm 1950. Theo Alexander Prusin, Ba Lan là quốc gia nhất quán nhất trong việc điều tra và truy tố tội ác chiến tranh trong số các quốc gia cộng sản sau chiến tranh; từ năm 1944 đến năm 1985, tòa án Ba Lan đã xét xử hơn 20.000 bị cáo, trong đó có 5.450 công dân Đức.
Sau năm 1948, giống như các quốc gia Khối Đông Âu khác, Ba Lan đã trải qua một cuộc thanh trừng chính trị theo kiểu Liên Xô đối với các quan chức Cộng sản bị cáo buộc là "dân tộc chủ nghĩa" hoặc có khuynh hướng "lệch lạc" khác. Chiến dịch nửa vời này bao gồm việc bắt giữ và bỏ tù Marian Spychalski vào tháng 5 năm 1950 và Michał Rola-Żymierski, năm tháng sau khi Stalin qua đời. Vào tháng 9 năm 1948, Władysław Gomułka và một nhóm lãnh đạo cộng sản, những người cũng đã trải qua chiến tranh ở Ba Lan, đã bị buộc tội rời xa chủ nghĩa Lenin về mặt tư tưởng, và bị khai trừ khỏi đảng vì phản đối sự kiểm soát trực tiếp của Stalin đối với đảng PPR của Ba Lan. Gomułka, bị cáo buộc "có những hành vi lệch lạc theo chủ nghĩa dân tộc cánh hữu", thực tế đã nhấn mạnh các truyền thống của xã hội chủ nghĩa Ba Lan và chỉ trích gay gắt đảng Dân chủ Xã hội Vương quốc Ba Lan và Litva (SDKPiL) của Rosa Luxemburg vì đã hạ thấp nguyện vọng dân tộc của Ba Lan. Nguy hiểm hơn, Liên Xô tuyên bố Gomułka đã tham gia vào một âm mưu quốc tế chống Liên Xô. Ông đã bị bắt theo lệnh của Bolesław Bierut bởi Bộ Công an (MBP) vào đầu tháng 8 1951 và bị thẩm vấn bởi Roman Romkowski và Anatol Fejgin, theo yêu cầu của Liên Xô. Gomułka không bị tra tấn về thể xác, không giống như những người cộng sản khác bị đàn áp dưới chế độ của Bierut, Jakub Berman và những cộng sự khác của Stalin. Khi bị thẩm vấn, ông đã tự bào chữa một cách thách thức, đe dọa sẽ tiết lộ "toàn bộ sự thật" nếu bị đưa ra xét xử, và vẫn kiên quyết giữ vững lập trường. Gomułka bị giam giữ mà không có phiên tòa xét xử như thường lệ và được trả tự do vào tháng 12 năm 1954. Bierut thay thế Gomułka làm lãnh đạo Đảng Nhân dân Cách mạng (PPR) (và sau đó là Đảng PZPR). Những đồng chí Ba Lan của Gomułka đã nỗ lực hết sức mình và hồ sơ về sự bất chấp của ông đã trở nên hữu ích khi vào năm 1956, đảng Ba Lan có cơ hội khẳng định lại vị thế của mình.
Những người cộng sản Ba Lan xuất thân từ các phe phái và tổ chức thời chiến hoạt động ở Liên Xô dưới thời Stalin, chẳng hạn như Liên minh Những người Yêu nước Ba Lan, đã kiểm soát chính quyền Stalin. Những người lãnh đạo của họ lúc bấy giờ bao gồm Wanda Wasilewska và Zygmunt Berling. Giờ đây, khi đã ở Ba Lan, những người vẫn còn hoạt động chính trị và ủng hộ Nga đã cai trị đất nước, được MBP và các "cố vấn" Liên Xô hỗ trợ trong mọi bộ phận của chính phủ và lực lượng an ninh nhà nước để đảm bảo các chính sách thân Liên Xô. Quan trọng nhất là Konstantin Rokossovsky (Konstanty Rokossowski trong tiếng Ba Lan), Bộ trưởng Quốc phòng Ba Lan từ năm 1949 đến năm 1956, Nguyên soái Liên Xô và anh hùng chiến tranh.
Chế độ nghĩa vụ quân sự được áp dụng sau thời kỳ gián đoạn sau chiến tranh và quân đội nhanh chóng đạt đến quy mô thường trực là 400.000 người.
Bắt đầu từ ngày 28 tháng 6 năm 1956, công nhân tại thành phố công nghiệp Poznań, những người đã nhiều lần kiến nghị nhưng vô ích với chính quyền yêu cầu can thiệp và cải thiện tình hình ngày càng xấu đi, họ đã đình công và gây bạo loạn để phản đối việc cắt giảm lương và thay đổi điều kiện làm việc. Các cuộc biểu tình của công nhân nhà máy đã biến thành một cuộc biểu tình lớn trên toàn thành phố. 16 xe tăng, 2 xe bọc thép chở quân và 30 phương tiện đã được một chỉ huy quân sự địa phương điều đến. Một số người trong số họ đã bị những người biểu tình bắt giữ, những người này cũng đã đột nhập vào các tòa nhà chính quyền địa phương. 57 người đã thiệt mạng và hàng trăm người bị thương trong hai ngày giao tranh. Một số đội hình quân sự lớn đã tham gia vào cuộc chiến, nhưng vai trò của quân đội chủ yếu là hỗ trợ hành động của cảnh sát và lực lượng an ninh.
Tại đài phát thanh Poznań, Thủ tướng Cyrankiewicz đã cảnh báo và đe dọa những người biểu tình trong bài phát biểu được công bố rộng rãi của mình: "...những kẻ dám giơ tay chống lại sự cai trị của nhân dân, thì chắc chắn rằng... chính quyền sẽ chặt đứt tay kẻ đó". Trong số 746 người bị chính thức bắt giữ trong và sau các cuộc bạo loạn, gần 80% là công nhân. Chính quyền đã mở một cuộc điều tra, cố gắng vạch trần sự xúi giục và can thiệp có chủ đích của các trung tâm ngầm phương Tây hoặc chống cộng. Những nỗ lực này đã không thành công và các sự kiện được xác định là tự phát và được địa phương hỗ trợ. Tác động lâu dài của cuộc nổi dậy Poznań là nó đã gây ra một sự tái định hướng sâu sắc hơn và mang tính tự do hơn trong nội bộ đảng Cộng sản Ba Lan và trong mối quan hệ của đảng này với Moskva.
Gierek, giống như Gomułka vào năm 1956, lên nắm quyền với một loạt lời hứa rằng mọi thứ sẽ khác từ bây giờ: tiền lương sẽ tăng, giá cả sẽ ổn định, sẽ có tự do ngôn luận và những kẻ chịu trách nhiệm về bạo lực ở Gdynia và những nơi khác sẽ bị trừng phạt. Gierek được cho là một người đàn ông trung thực và có thiện chí, và những lời hứa của ông đã giúp ông có thêm thời gian. Ông tiến hành tạo ra một chương trình kinh tế mới, dựa trên việc vay nợ quy mô lớn từ các ngân hàng ở phương Tây, để mua công nghệ nhằm nâng cấp sản xuất hàng xuất khẩu của Ba Lan. Khoản vay khổng lồ này, ước tính lên tới hơn 24 tỷ đô la Mỹ (những năm 1970) trong những năm Gierek, dự định sẽ được sử dụng để mua thiết bị và hiện đại hóa ngành công nghiệp Ba Lan, và nhập khẩu hàng tiêu dùng để tạo thêm động lực cho người lao động làm việc.
Hậu quả của cuộc nổi dậy của công nhân năm 1970 là giá lương thực bị đóng băng và ở mức thấp một cách giả tạo. Nhu cầu về lương thực vượt quá nguồn cung cũng do mức lương thực tế cao hơn, mà ngay trong hai năm đầu tiên của chính phủ Gierek đã tăng nhiều hơn cả trong suốt thập niên 1960. Vào tháng 6 năm 1976, trong nỗ lực giảm tiêu dùng, chính phủ đã áp dụng một đợt tăng giá mạnh mẽ, được công bố từ lâu và trì hoãn nhiều lần: giá các mặt hàng lương thực thiết yếu tăng trung bình 60%, gấp ba lần mức tăng của Gomułka'a trong sáu năm trước đó. Việc tăng lương bù trừ đã bị lệch về phía bộ phận dân số khá giả hơn. Kết quả là một làn sóng đình công toàn quốc ngay lập tức nổ ra làn sóng đình công trên toàn quốc, với các cuộc biểu tình bạo lực, cướp bóc và các cuộc bất ổn lao động khác tại Nhà máy Ursus gần Warsaw, ở Radom, Płock và những nơi khác. Chính phủ nhanh chóng lùi bước và bãi bỏ việc tăng giá, nhưng những người lãnh đạo cuộc đình công đã bị bắt và đưa ra xét xử. Một loạt các cuộc tụ tập công cộng quy mô lớn "tự phát" nhằm truyền tải "sự phẫn nộ của người dân" đối với "những kẻ gây rối" đã được lãnh đạo đảng tổ chức tại một số thành phố, nhưng áp lực của Liên Xô đã ngăn chặn các nỗ lực tăng giá tiếp theo. Mối quan hệ thân thiện trước đây của Gierek với Leonid Brezhnev giờ đây đã bị tổn hại nghiêm trọng. Thực phẩm thẻ phiếu, được đưa ra do thị trường bất ổn vào tháng 8 năm 1976, vẫn là một nét đặc trưng của đời sống Ba Lan trong suốt thời kỳ Cộng hòa Nhân dân. Sự thoái lui của chế độ, xảy ra lần thứ hai trong nhiều năm, đồng nghĩa với một thất bại chưa từng có. Trong hệ thống chính trị cứng nhắc, chính phủ không thể cải cách (sẽ mất quyền kiểm soát và quyền lực) cũng như không thể đáp ứng nhu cầu thiết yếu của xã hội, bởi vì họ phải bán ra nước ngoài tất cả những gì có thể để trả nợ nước ngoài và lãi suất. Chính phủ lâm vào tình thế khó khăn, người dân chịu cảnh thiếu thốn nhu yếu phẩm, và các tổ chức đối lập tìm được chỗ đứng để mở rộng và củng cố.
Vào ngày 16 tháng 10 năm 1978, Ba Lan đã trải qua điều mà nhiều người Ba Lan thực sự tin là một phép lạ. Đức Hồng y Karol Wojtyła, Tổng giám mục Kraków, đã được bầu làm giáo hoàng tại Vatican, lấy hiệu là John Paul II. Việc bầu chọn một giáo hoàng người Ba Lan đã tạo nên một hiệu ứng mạnh mẽ tại một trong những quốc gia Công giáo đặc thù cuối cùng ở châu Âu vào thời điểm đó. Khi Đức Gioan Phaolô II viếng thăm Ba Lan vào tháng 6 năm 1979, nửa triệu người đã đến chào đón ngài tại Warsaw; trong tám ngày tiếp theo, khoảng mười triệu người Ba Lan đã tham dự nhiều thánh lễ ngoài trời mà ngài cử hành. Đức Gioan Phaolô II rõ ràng đã trở thành nhân vật quan trọng nhất ở Ba Lan, khiến chế độ không còn bị phản đối mà thậm chí còn bị phớt lờ. Thay vì kêu gọi nổi loạn, John Paul khuyến khích việc thành lập một "Ba Lan thay thế" gồm các thể chế xã hội độc lập với chính phủ, để khi cuộc khủng hoảng tiếp theo xảy ra, quốc gia sẽ thể hiện một mặt trận thống nhất.
Chính phủ Ba Lan lưu vong tại London, không được công nhận kể từ khi kết thúc Thế chiến II, mang ý nghĩa biểu tượng to lớn đối với nhiều người Ba Lan. Dưới thời Tổng thống Edward Bernard Raczyński, chính phủ này đã vượt qua nhiều năm xung đột nội bộ, và sau khi Giáo hoàng Ba Lan được bầu lên, vào thời điểm phe đối lập Ba Lan ngày càng quyết liệt, hình ảnh và vị thế của chính phủ đã được cải thiện.
Đến năm 1980, chính quyền không còn lựa chọn nào khác ngoài việc nỗ lực tăng giá tiêu dùng lên mức hợp lý, nhưng họ biết rằng làm như vậy có thể sẽ châm ngòi cho một cuộc nổi loạn khác của công nhân. các công ty và tổ chức tài chính phương Tây cung cấp các khoản vay cho chế độ tại một cuộc họp tại Ngân hàng Handlowy ở Warsaw vào ngày 24 tháng 4 năm 1980. Các ngân hàng tuyên bố rõ ràng rằng nhà nước không thể tiếp tục trợ cấp cho giá hàng tiêu dùng thấp một cách giả tạo nữa. Chính phủ đã nhượng bộ sau hai tháng và vào ngày 1 tháng 7, công bố một hệ thống tăng giá dần dần nhưng liên tục, đặc biệt là đối với thịt. Một làn sóng đình công và chiếm đóng nhà máy bắt đầu ngay lập tức, với những cuộc đình công lớn nhất diễn ra tại Lublin vào tháng 7.
Nội dung từ bài Wikipedia “Lịch sử Ba Lan (1945–1989)”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.