Khởi nghĩa Gwangju (tiếng Hàn: 광주 민주화 항쟁; Hanja: 光州民主化抗爭), còn được gọi là Thảm sát Gwangju, hay Khởi nghĩa Dân chủ 18 tháng 5 theo UNESCO, hoặc Phong trào Dân chủ hóa Gwangju 18 tháng 5 (5·18 광주 민주화 운동; 五一八光州民主化運動; Ngũ Nhất Bát Quang Châu Dân chủ hóa Vận động), thường được gọi tắt là 5·18 (오일팔; 五一八; chữ La Mã: Oilpal; từ Hán Việt: Ngũ Nhất Bát – chỉ ngày 18 tháng 5, thời điểm phong trào bùng nổ), là một cuộc nổi dậy của quần chúng tại thành phố Gwangju, Hàn Quốc, diễn ra từ ngày 18 đến ngày 27 tháng 5 năm 1980.
Trong các cuộc đụng độ, ước tính có hơn 2.000 người thiệt mạng. Sự kiện khởi phát khi sinh viên Đại học Chonnam xuống đường biểu tình phản đối chính quyền quân sự độc tài của Tổng thống Chun Doo-hwan và lệnh giới nghiêm, sau đó bị lực lượng cảnh sát đàn áp thô bạo. Người dân Gwangju đã chiếm giữ kho vũ khí của cảnh sát địa phương để tự trang bị và tổ chức kháng cự.
Việc ủng hộ hay phản đối cuộc khởi nghĩa từ lâu đã trở thành ranh giới phân biệt giữa tư tưởng bảo thủ, cực hữu và phe chính thống, cấp tiến trong xã hội Hàn Quốc. Các nhóm cực hữu nhiều lần phủ nhận tính chất của sự kiện, cho rằng đây chỉ là một cuộc biểu tình sinh viên, bởi nó diễn ra trước khi Chun Doo-hwan chính thức nhậm chức tổng thống. Tuy nhiên, trên thực tế Chun Doo-hwan đã nắm quyền lãnh đạo đất nước kể từ ngày 12 tháng 12 năm 1979, sau khi tiến hành thành công cuộc đảo chính quân sự.
Trong nhiệm kỳ tổng thống của Chun Doo-hwan, chính quyền gọi sự kiện này là "cuộc phản loạn do những cảm tình viên cộng sản và phần tử quá khích kích động". Đến năm 1997, chính phủ Hàn Quốc đã thành lập nghĩa trang quốc gia, công nhận ngày kỷ niệm chính thức và ban hành các chính sách "bồi thường và khôi phục danh dự" cho các nạn nhân.
Năm 2011, Viện Lưu trữ Tư liệu về Khởi nghĩa Dân chủ 18 tháng 5 chống lại chính quyền quân sự năm 1980, đặt tại tòa thị chính Gwangju, đã được ghi danh vào Chương trình Ký ức Thế giới của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc.
Bối cảnh lịch sử
Một loạt phong trào dân chủ đã dâng lên tại Hàn Quốc sau khi Tổng thống Park Chung-hee bị ám sát ngày 26 tháng 10 năm 1979, chấm dứt 18 năm cầm quyền và để lại khoảng trống quyền lực, dẫn đến tình trạng bất ổn chính trị – xã hội. Người kế nhiệm, Tổng thống Choi Kyu-hah, không kiểm soát được chính phủ. Trong bối cảnh đó, đại tướng Chun Doo-hwan, khi ấy là Bộ trưởng Bộ Tư lệnh Cơ vụ Quốc quân, đã tiến hành Đảo chính ngày 12 tháng 12 để thâu tóm quyền lực và can thiệp sâu vào nội chính. Tuy nhiên, trước tháng 5 năm 1980, quân đội vẫn chưa công khai tham vọng chính trị và chưa có ảnh hưởng rõ rệt đối với chính quyền dân sự.
Các phong trào dân chủ vốn bị đàn áp trong thời kỳ Park Chung-hee nhanh chóng được khôi phục. Khi học kỳ mới bắt đầu vào tháng 3 năm 1980, nhiều giảng viên và sinh viên từng bị trục xuất vì hoạt động dân chủ đã quay lại trường, các hội sinh viên được tái lập, dẫn đến làn sóng biểu tình toàn quốc đòi cải cách: chấm dứt thiết quân luật, thúc đẩy dân chủ hóa, bảo đảm nhân quyền, nâng lương tối thiểu và mở rộng tự do báo chí. Đỉnh điểm là cuộc biểu tình chống thiết quân luật tại Ga Seoul ngày 15 tháng 5 năm 1980, thu hút khoảng 100.000 sinh viên và người dân tham gia.
Đáp lại, Chun Doo-hwan áp dụng các biện pháp đàn áp mạnh mẽ. Ngày 17 tháng 5, ông buộc Nội các mở rộng luật giới nghiêm ra toàn quốc (trước đó không áp dụng cho Jeju). Các trường đại học bị đóng cửa, hoạt động chính trị bị cấm, báo chí bị siết chặt, và quân đội được triển khai khắp nơi để thực thi luật. Cùng ngày, Bộ Tư lệnh Cơ vụ Quốc quân đã đột kích cuộc họp toàn quốc của lãnh đạo hội sinh viên từ 55 trường đại học nhằm bàn thảo bước đi tiếp theo sau cuộc biểu tình ngày 15 tháng 5. Đồng thời, 26 chính khách – trong đó có Kim Dae-jung quê ở Nam Jeolla – bị bắt với cáo buộc kích động biểu tình.
Các xung đột sau đó tập trung chủ yếu tại Nam Jeolla, đặc biệt ở tỉnh lỵ Gwangju, do những nguyên nhân địa lý và chính trị phức tạp. Các yếu tố vừa mang tính lịch sử lâu dài, vừa gắn với bối cảnh đương thời:
Vùng [Jeolla hay Honam] là vựa lúa của Hàn Quốc, nhưng do tài nguyên thiên nhiên dồi dào nên từng bị các thế lực trong và ngoài nước bóc lột trong quá khứ.
Trong lịch sử, vùng Nam Jeolla thường là trung tâm của các phong trào đối kháng, từ Cách mạng Nông dân Đông Học, Phong trào Học sinh Gwangju, Nổi loạn Yeosu-Suncheon, kháng chiến chống Nhật (1592–1598), cho đến các cuộc vận động trong thời kỳ Cộng hòa thứ ba và Cộng hòa thứ tư. Các nghiên cứu đã chỉ ra:
Chế độ độc tài của Park Chung-hee thiên vị quê nhà Gyeongsang ở miền đông nam về chính trị và kinh tế, trong khi Jeolla bị thiệt thòi, từ đó trở thành trung tâm đối lập chính trị chống chế độ. Điều này càng khiến chính quyền trung ương đối xử bất công. Đến tháng 5 năm 1980, thành phố Gwangju thuộc tỉnh Jeolla bùng nổ trong cuộc khởi nghĩa quần chúng chống lại tướng Chun Doo-hwan, khiến hàng trăm người dân bị sát hại đẫm máu.
Sau khi luật giới nghiêm được ban hành, quân đội đã đàn áp đặc biệt tàn bạo tại thành phố Gwangju. Sự mất dân chủ và sự trỗi dậy của chế độ độc tài dưới thời Chun Doo-hwan đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình toàn quốc, trong đó dữ dội nhất là tại Jeolla – vùng đất vốn có truyền thống đối lập và cấp tiến.
Dòng thời gian
18-21 tháng 5
Sáng ngày 18 tháng 5, sinh viên tụ tập ở cổng Trường Đại học Chonnam bất kể bị đóng cửa, chín giờ rưỡi tầm 200 học sinh có mặt, đối diện là 30 lính nhảy dù. Khoảng mười giờ học sinh và quân lính có xung đột: học sinh ném đá, quân lính tấn công. Sau cuộc biểu tình di chuyển xuống trung tâm thành phố Geumnamno (con đường dẫn đến Văn phòng Tỉnh Nam Jeolla). Xung đột mở rộng, chiều đã đến 2000 người tham gia. Lúc đầu cảnh sát giải quyết sự việc, bốn giờ chiều Bộ Tư lệnh Chiến tranh Đặc thù cho lính nhảy dù đến tiếp quản, 686 binh sĩ từ tiểu đoàn thứ 33 và 35 của Lữ đoàn Trên không thứ bảy. Giai đoạn đàn áp tai tiếng, bạo lực bắt đầu.
Nhân chứng nói quân lính dùng dùi cui đánh người biểu tình lẫn người quan sát. Nhân chứng, ảnh và tư liệu nội bộ còn cho thấy có dùng lưỡi lê. Kim Gyeong-cheol người đàn ông điếc 29 tuổi là nạn nhân đầu tiên, trong khi đi ngang qua hiện trường. Bởi bạo lực, công dân phẫn nộ, số người biểu tình tăng nhanh chóng, vượt 10,000 ngày 20 tháng 5.
Xung đột leo thang, quân đội nổ súng, giết không biết bao nhiêu người gần Trạm Gwangju ngày 20 tháng 5. Cùng ngày dân biểu tình đốt diệt trạm MBC địa phương đã đưa tin láo về tình hình diễn ra ở Gwangju; ví dụ, chỉ một thường dân chết. Bốn cảnh sát bị giết ở rào chắn gần Tòa nhà Chính quyền Tỉnh sau khi xe đâm thẳng vào.
Tối ngày 20 tháng 5, hàng trăm xe tắc xi dẫn đầu cuộc diễu hành lớn gồm xe buýt, xe tải và xe hơi đến Văn phòng Tỉnh gặp biểu tình, do bạo lực binh lính sớm hôm ấy mà "các tài xế dân chủ" ra góp mặt ủng hộ. Quân lính dùng hơi cay với tài xế, lôi ra khỏi xe và đánh đập, làm càng nhiều tài xế ở hiện trường giận dữ, sau khi nhiều người bị hành hung khi cố giúp người bị thương và chở đến bệnh viện. Vài người bị bắn khi cố dùng xe làm vũ khí hay cản binh lính.
Bạo lực lên đỉnh điểm ngày 21 tháng 5. Một giờ chiều, quân đội nổ súng đám đông biểu tình trước Văn phòng Tỉnh Chonnam, gây thương vong vô số. Người biểu tình bắt đầu đột kích các xưởng vũ khí, trạm cảnh sát, kho vũ khí quân dự bị tại các thị trấn gần đó lấy súng (chủ yếu là M1 Garand, M1 Carbine), đạn, lựu đạn, thuốc nổ trang bị cho bản thân. Bắt đầu từ chiều hôm ấy, cuộc biểu tình chuyển sang giao tranh ác liệt nổ ra giữa quân đội và phe dân quân có vũ trang trên đường phố trước Quảng trường Văn phòng Tỉnh. 4 giờ 43 phút, dân quân lắp 2 khẩu súng máy hạng nặng M2 trên nóc Bệnh viện Đại học Quốc gia Chonnam, bắn quân đội, buộc quân đội phải rút về vùng ngoại ô vào năm giờ rưỡi chiều. 8 giờ tối, dân quân tiếp quản Văn phòng Tỉnh.
22-25 tháng Năm
Gwangju phong tỏa, thêm tàn bạo
Thời điểm ấy, quân lính đã rút về khu ngoại ô, đợi viện binh. Quân đội chặn mọi lối ra vào, thông tin của thành phố. Tuy đánh nhau giữa dân quân, quân đội tạm lắng, có thêm người chết ngày 23 tháng 5, quân lính nổ súng xe buýt cố phá ra thành phố ở Jiwon-dong, 17 trong 18 hành khách bị giết. Hôm sau, binh sĩ nhận lầm các bé trai bơi ở bể chứa nước Wonje làm người cố vượt qua mà nổ súng, một bé chết; tiếp theo cùng ngày, quân đội phải thương vong nặng nhất khi quân sĩ bắn nhầm nhau ở Songnam-dong.
Các Ủy ban Đàm phán
Ở thành phố Gwangju "giải phóng" thì có các Ủy ban Đàm phán thành lập, của Công dân thì gồm 20 mục sư, luật sư và giáo sư, của Sinh viên thì gồm học sinh đại học. Ủy ban Công dân thương lượng với quân đội, yêu cầu thả công dân tù giam, bồi thường nạn nhân và cấm chỉ trả thù nếu dân quân giải giới. Ủy ban Sinh viên phụ trách đám tang, vận động công chúng, điều khiển giao thông, thu nhặt vũ khí và hỗ trợ y tế.
Trật tự trong thành phố được duy trì tốt, nhưng việc đàm phán bị bế tắc, quân đội thúc dân quân tự giải giới ngay. Các Ủy ban Đàm phán bị chia rẽ: vài ủy ban muốn lập tức đầu hàng, vài ủy ban muốn tiếp tục đối kháng cho tới khi yêu cầu được đáp ứng. Sau bàn bạc căng thẳng phái đối kháng giành kiểm soát.
Biểu tình ở các khu vực khác
Tin cuộc đàn áp đẫm máu lan rộng, biểu tình chống chính phủ bộc phát ở các khu vực lân cận, bao gồm Hwasun, Naju, Haenam, Mokpo, Yeongam, Gangjin và Muan. Tuy biểu tình là hòa bình ở hầu hết các vùng, súng nổ ở Haenam giữa người biểu tình vũ trang và quân lính. Đến ngày 24 tháng 5 các biểu tình lặng xuống; ở Mokpo thì tiếp tục cho đến ngày 28.
26 tháng 5
Ngày 26 tháng 5, quân đội sẵn sàng tái quyền kiểm soát Gwangju, các ủy viên Ủy ban Đàm phán Công dân nằm trên đường cố ngăn cản. Tin lan, dân quân tụ tập ở Văn phòng Tỉnh, chuẩn bị một mất một còn.
27 tháng 5
Bốn giờ sáng, lính từ năm sư đoàn tiến vào Trung tâm Văn phòng Tỉnh và đánh bại dân quân trong vòng 90 phút.
Thương vong
Không có thương vong được công nhận cho Khởi nghĩa Gwangju năm 1980. Số liệu chính thức Bộ Tư lệnh Luật Giới nghiêm đưa ra đặt số người chết là 144 người bạo động/thường dân, 22 lính và bốn cảnh sát; 127 người bạo động/thường dân, 109 lính và 144 cảnh sát bị thương. Những người phản bác có thể bị bắt giam vì "tung tin đồn giả".
Tuy nhiên, thương vong Gwangju tháng 5 năm 1980 có ghi chép 2,300 trên trung bình hàng tháng. Theo Hiệp hội Gia đình Mất mát 18 tháng 5, ít nhất 165 người chết giữa ngày 18 và 27 tháng 5, thêm 76 người vẫn đang mất tích, cho rằng đã mất, bao gồm 13 binh lính tử vong trong sự kiện bắn nhau giữa quân ở Songnam-dong. Số liệu cho thương vong cảnh sát khả năng cao là nhiều hơn, bởi có báo cáo vài cảnh sát bị quân lính bắn chết vì thả những người bạo động.
Số liệu chính thức vài người chỉ trích là quá thấp. Dựa theo báo cáo của nguồn báo nước ngoài cùng giới chỉ trích chính quyền Chun Doo-hwan thì thật ra thương vong có lẽ nằm ở mức 1,000 đến 2,000.
Hậu quả
Chính phủ coi cuộc khởi nghĩa là nổi loạn do Kim Dae-jung cùng giới ủng hộ cầm đầu. Trong các phiên tòa sau, Kim bị kết án tử hình, nhưng được giảm xuống nhờ sự phản đối kịch liệt từ quốc tế. Nhìn chung 1,394 người bị bắt giam vì có chân trong sự kiện Gwangju, 427 bị khởi tố. Bảy nhận án tử hình, 12 chịu phạt tù chung thân.
137 nạn nhân được đưa đi bằng xe đẩy tay, xe tải rác chôn ở nghĩa trang Mangweol-dong nằm ở ngoại ô Gwangju. Nghĩa trang mới được chính phủ dựng để giáo dục, kỷ niệm lịch sử Gwangju.
Khởi nghĩa Gwangju ảnh hưởng sâu sắc tới chính trị và lịch sử Nam Hàn. Chun Doo-hwan không được lòng dân bởi làm đảo chính quân sự, nay phái Đặc nhiệm tấn công dân lại làm hao sụt thêm sự chính đáng. Phong trào mở đường cho các cuộc vận động sau trong thập niên 80 phục hồi dân chủ Hàn Quốc, trở thành biểu tượng cho Nam Hàn đấu tranh chống chuyên chế, vì dân chủ.
Bắt đầu năm 2000, Quỹ Kỷ niệm 18 tháng 5 trao Giải thưởng Nhân quyền Gwangju hàng năm cho một người bảo vệ nhân quyền nổi tiếng tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa.
Ngày 25 tháng 5 năm 2011, tài liệu Khởi nghĩa Gwangju được liệt làm 'Ký ức Thế giới UNESCO' (tên chính thức là 'Lưu trữ 1980 Di sản Tài liệu Nhân quyền cho Khởi nghĩa Dân chủ 18 tháng 5 chống chính quyền, ở Gwangju, Đại Hàn Dân quốc'). Về sau, bởi nhu cầu khẩn thu thập, bảo quản các tài liệu một cách hệ thống, chính quyền Gwangju quyết định thành lập Cục Lưu trữ 18 tháng 5 bằng điều lệ mang tên 'Điều lệ Quản lý về Cục Lưu trữ Phong trào Dân chủ hóa Gwangju 18 tháng 5'. Kể từ đấy, chính quyền đưa ra quyết định trùng tu tòa nhà trung tâm Công giáo Gwangju thành sở bảo quản tài liệu, bắt đầu năm 2014 và hoàn thành năm 2015.
Đánh giá lại
Tại nghĩa trang Mangwol-dong ở Gwangju nơi thi thể nạn nhân chôn cất, những người sống sót của phong trào dân chủ tổ chức lễ truy điệu hàng năm vào ngày 18 tháng 5 kể từ năm 1980 tên là Vận động tháng 5 (O-wol Undong). Nhiều cuộc biểu tình thân dân chủ thập niên 80 đòi chính thức công nhận sự thật cuộc khởi nghĩa và trừng phạt những người chịu trách nhiệm.
Việc đánh giá lại chính thức bắt đầu sau khi bầu cử tổng thống trực tiếp được khôi phục năm 1987. Năm 1988, Quốc hội mở phiên điều trần công khai về sự kiện, chính thức đổi tên thành Khởi nghĩa Gwangju.
Năm 1995, áp lực công chúng gia tăng, Quốc hội thông qua Luật Đặc biệt cho Phong trào Dân chủ hóa 18 tháng 5, cho phép truy tố những người phụ trách cuộc đảo chính 12 tháng 12 và đàn áp Khởi nghĩa Gwangju, dù luật thời hiệu đã hết hạn. Xong, năm 1996, tám chính khách bị khởi tố vì phản quốc và vụ thảm sát, năm 1997 bị xử phạt, Chun Doo-hwan nhận án tử hình, sau đổi thành tù chung thân; nguyên Tổng thống Roh Tae-Woo hậu nhiệm của Chun và đồng tham đảo chính 12 tháng 12 cũng bị xử phạt tù chung thân. Nhưng Tổng thống Kim Young-sam ân xá mọi người nhân danh hòa giải quốc gia ngày 22 tháng 12, theo lời khuyên của tổng thống đắc cử Kim Dae-jung.
Năm 1997, ngày 18 tháng 5 tuyên bố làm ngày kỷ niệm chính thức. Năm 2002, luật ban đặc quyền cho các gia đình mất mát có hiệu lực, nghĩa trang Mangwol-dong nâng lên thành nghĩa trang quốc lập.