Chiến tranh Chuẩn Cát Nhĩ (tiếng Mông Cổ: Зүүнгар-Чин улсын дайн, giản thể: 准噶尔之役; phồn thể: 準噶爾之役; bính âm: Zhǔngá'ěr zhī Yì; nghĩa đen 'Dzungar Campaign') (thế kỷ 17–18) là chuỗi xung đột tại Nội Á giữa Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ với nhà Thanh và các chư hầu Mông Cổ. Thắng lợi của nhà Thanh giúp sáp nhập toàn bộ Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ, Ngoại Mông, Tây Tạng và Tân Cương, đồng thời dẫn đến cuộc diệt chủng phần lớn người Chuẩn Cát Nhĩ. Sử liệu nhà Thanh gọi đây là quá trình bình định người Chuẩn Cát Nhĩ.
Cuộc chiến bùng nổ năm 1688 khi thủ lĩnh Chuẩn Cát Nhĩ Cát Nhĩ Đan tấn công Mông Cổ Khalkha. Đến năm 1755, quân Thanh chiếm Y Lê, bắt Dawachi và tiêu diệt Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ. Dù Amursana tiếp tục nổi dậy ở bắc Thiên Sơn, sự việc cũng kết thúc khi ông qua đời tại Nga năm 1758. Năm 1759, nhà Thanh quét sạch tàn dư Chuẩn Cát Nhĩ và dẹp yên vùng nam Thiên Sơn, hoàn tất ổn định Tây Vực. Từ đó, khu vực Mông Cổ giữ được ổn định cho đến Cách mạng Tân Hợi (1911).
Chiến tranh Chuẩn Cát Nhĩ kéo dài 70 năm qua ba triều đại Khang Hi, Ung Chính và Càn Long. Việc sáp nhập Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ giúp nhà Thanh mở rộng hơn 20.000 dặm lãnh thổ, hợp nhất khu vực bắc và nam dãy Thiên Sơn thành Tây Vực Tân Cương (sau gọi tắt là Tân Cương; tiếng Mãn: ᡳᠴᡝᠵᡝᠴᡝᠨ, Möllendorff: ice jecen). Đây cũng là chiến công mở màn trong "Mười chiến công lớn" của Hoàng đế Càn Long.
Bối cảnh
Sau khi nhà Nguyên sụp đổ năm 1368, người Mông Cổ rút về bắc lập ra nhà Bắc Nguyên, rồi dần tan rã thành nhiều hãn quốc. Nhà Thanh sau đó đánh bại Lâm Đan Hãn (Chahar) và sáp nhập Nội Mông. Khác với người Mông Cổ phía Đông do dòng dõi Thành Cát Tư Hãn cai trị, người Oirat do tộc Choros lãnh đạo. Năm 1640, hội nghị liên minh Oirat - Mông Cổ thất bại. Đến những năm 1650, Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ của người Oirat trỗi dậy mạnh nhất khu vực và thường xuyên xung đột với người Mông Cổ Khalkha ở phía đông. Sau khi lên ngôi năm 1670, Cát Nhĩ Đan mở rộng lãnh thổ Chuẩn Cát Nhĩ, đồng thời duy trì quan hệ hòa bình với nhà Thanh và Nga. Tuy nhiên, năm 1687, lấy cớ anh trai bị quân Khalkha sát hại, Cát Nhĩ Đan phát động xâm lược phía đông Mông Cổ. Chiến thắng tại hồ Olgoi năm 1688 đã đánh bại người Khalkha, buộc hai vạn người tị nạn phải tháo chạy sang lãnh thổ nhà Thanh.
Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ là nhánh người Mông Cổ Khalkha ở phía đông hồ Balkhash và lưu vực sông Ili. Đầu thời Thanh, các thủ lĩnh Batur Khuntaiji, Sengge rồi Cát Nhĩ Đan đều thuần phục và cống nạp cho triều đình. Năm 1679, Cát Nhĩ Đan được Đạt Lai Lạt Ma thứ năm phong "Boshoktu Khan". Dù nhà Thanh bác bỏ danh hiệu Khan này vì ông không thuộc dòng dõi Thành Cát Tư Hãn, triều đình vẫn chấp nhận lễ cống. Sau đó, Cát Nhĩ Đan liên tục chinh phạt Hãn quốc Yarkand, Kyrgyz, Tashkent và các bộ lạc Kazakh, mở rộng ảnh hưởng đến Afghanistan và thiết lập quyền thống trị tại Trung Á.
Đầu thời Thanh, người Mông Cổ Khalkha (Ngoại Mông) gồm ba Hãn quốc chư hầu thuộc hoàng đế: Zasagtu, Tushetu và Chechnya. Năm 1684, Zasagtu xảy ra nội chiến; dân tị nạn sang Tushetu nhưng Hãn Chahundorji từ chối trả lại cho Hãn Thành Cổn của Zasagtu. Sau khi Thành Cổn mất, người kế vị là Shara liên minh với Cát Nhĩ Đan chống lại Tushetu vào năm 1687. Hay tin, Chahundorji liền liên hệ với Lobsanggun Bulabutan ở Alashan.
Bị đánh bại, các thủ lĩnh Khách Nhĩ Khách chạy đến Hohhot cầu viện nhà Thanh. Nhờ Hiệp ước Nerchinsk ngăn chặn liên minh giữa Cát Nhĩ Đan với Nga, nhà Thanh rảnh tay dồn lực lượng tấn công người Oirat nhằm đập tan nguy cơ hình thành một Mông Cổ thống nhất do Chuẩn Cát Nhĩ thù địch lãnh đạo.
Được Afaqi Khoja mời xâm lược Hãn quốc Yarkent, người Chuẩn Cát Nhĩ đã chinh phục Altishahr và khuất phục người Duy Ngô Nhĩ. Mức thuế hà khắc do Chuẩn Cát Nhĩ áp đặt gây bất bình sâu sắc, khiến người Duy Ngô Nhĩ nổi dậy tại Turfan và Kumul liên minh với nhà Thanh. Trước đó, Hãn quốc Yarkent thời Muhammad Amin Khan cũng từng hai lần cống nạp triều Thanh để cầu viện chống lại Chuẩn Cát Nhĩ.
Người Chuẩn Cát Nhĩ đã dùng Zamburak (pháo nhỏ gắn trên lạc đà) khi giao chiến, đặc biệt tại trận Ulan Butung. Lúc này, cả nhà Thanh lẫn Chuẩn Cát Nhĩ đều đồng thời triển khai các loại hỏa khí như súng và đại bác chống lại nhau.
Diễn biến
Bình định các sa mạc phía bắc
Hoàng đế Khang Hi ba lần chinh phạt Cát Nhĩ Đan, kiểm soát hoàn toàn Ngoại Mông và tạm thời đẩy lùi mối đe dọa từ Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ.
Cát Nhĩ Đan xâm lược Khalkha
Tháng 5 năm 1688 (năm Khang Hy thứ 27), Galdan dẫn 30.000 quân từ Kobdo tiến đánh các bộ lạc Khalkha, liên tiếp đánh bại Hãn quốc Jasaktu, Toghit và Galdan Dorji. Trước sức ép từ quân Dzungar, nhiều thủ lĩnh Khalkha, gồm Jebtsundamba Khutuktu và đại diện Hãn quốc Chechen, phải tháo chạy về phía nam nương tựa nhà Thanh. Đến tháng 8, sau trận thua nặng nề tại sông Tuul, Chakhundorji cũng phải rút quân sang vùng Sunite thuộc Nội Mông.
Hàng trăm nghìn người thuộc các bộ tộc Khalkha đã tràn qua các tiền đồn nhà Thanh để lánh nạn sang Nội Mông. Galdan gửi thư yêu cầu nhà Thanh từ chối hoặc giao nộp Jebtsundamba, nhưng bị Hoàng đế Khang Hi bác bỏ. Đến tháng 9, Jebtsundamba Khutuktu cùng các thủ lĩnh Khalkha chính thức quy phục nhà Thanh, được chấp thuận bố trí đồng cỏ định cư và viện trợ lương thực.
Năm 1689 (Khang Hy thứ 28), cháu của Cát Nhĩ Đan là Tsewang Arabtan nổi loạn, chiếm căn cứ Dzungar và cắt đứt tiếp tế của ông. Sau khi truy đuổi thất bại và bị chặn ở Kobdo (phía đông dãy Altai), Cát Nhĩ Đan tiến sang bắc Mông Cổ tranh giành các bộ tộc Khalkha với Nga và từ chối hòa giải. Triều đình nhà Thanh do đó hủy bỏ nỗ lực hòa giải, chuẩn bị xuất quân trừng phạt Cát Nhĩ Đan.
Trận chiến Ulan Butong
Tháng 6 năm 1690 (Khang Hy thứ 29), Galdan lấy cớ truy đuổi Tả Đệ Hãn tiến quân xuống phía nam, đánh bại quân Thanh tại sông Urhui và áp sát kinh đô. Tháng 7, Hoàng đế Khang Hy thân chinh, cử Hoàng tử Phúc Quan và Trường Ninh chia làm hai cánh quân tiến đánh. Ngày 1 tháng 8, quân Thanh giáng thất bại nặng nề cho quân Chuẩn Cát Nhĩ tại Tô mộc Ô Lan Bố Thông (Ulanbutong, Nội Mông). Tuy nhiên, do tin lời Lạt ma Jilong Hutuktu, Phúc Quan đã để Cát Nhĩ Đan dễ dàng rút lui.
Hoàng đế Khang Hi đích thân dẫn đầu một cuộc viễn chinh đến sa mạc phía bắc
Tháng 5 năm 1695, sau khi phục hồi lực lượng tại Kobdo, Cát Nhĩ Đan dẫn 30.000 quân tới lưu vực sông Kherlen. Đầu năm 1696, nhà Thanh phát động cuộc tấn công ba mũi nhọn: tướng Phí Dương Cổ cùng các tướng thành lập đạo quân phía Tây xuất phát từ Quy Hoá và Kundulun; Hoàng đế Khang Hi đích thân chỉ huy đạo Trung tuyến từ Dushikou; còn tướng Sabsu dẫn đạo quân phía Đông tiến dọc sông Kherlen.
Tháng 5, khi Khang Hi tới sông Kerulen, Galdan liền thiêu hủy thảo nguyên, bỏ lại lều trại và vũ khí tháo chạy. Khang Hi cử Đại thần Cận vệ Maska dẫn quân truy đuổi. Đến Telerkouji, Cát Nhĩ Đan chạm trán cánh quân phía tây của Fiyanggu và bị đánh bại tại Chiêu Mô Đa (nam Ulaanbaatar ngày nay), chỉ còn vài kỵ binh thoát thân.
Tháng 3 năm 1697 (năm Khang Hy thứ 36), Khang Hy đóng quân tại Ninh Hạ, chỉ đạo quân Thanh truy kích tàn quân Cát Nhĩ Đan đến núi Lang Cư Tụ và bắt sống con trai ông. Lâm vào thế kiệt quệ sau thất bại cướp lương tại Kumul, Cát Nhĩ Đan đã tự sát bằng thuốc độc (chi tiết này còn tranh cãi). Ba chiến dịch này giúp nhà Thanh kiểm soát hoàn toàn người Mông Cổ Khalkha và triệt tiêu dứt điểm mối đe dọa từ Cát Nhĩ Đan.
Bình định Tây Tạng
Sau khi lên ngôi, Tsewang Arabtan từng hợp tác với nhà Thanh đánh Cát Nhĩ Đan, nhưng sau đó vừa duy trì hòa bình bề ngoài vừa chiếm các thành trì phía nam (như Turfan, Kashgar), tạo thế đối đầu với Kumul của nhà Thanh. Giai đoạn 1716–1717, ông cử Tsering Dondrup bất ngờ đánh chiếm Lhasa, giết Lhazang Khan và kiểm soát Tây Tạng. Đến năm 1720, Hoàng đế Khang Hi phái quân đánh đuổi lực lượng Dzungar về Ili, chính thức đồn trú, thành lập chức Đại thần tại Tây Tạng và cho dựng bia bình định trước cung điện Potala.
Tháng 3 năm 1721, Dận Đề đề xuất chia làm ba cánh quân tiến đánh sào huyệt Ili để tiêu diệt Tsewang Rabtan và được Hoàng đế Khang Hy chấp thuận. Tuy nhiên, trước việc Đế quốc Nga cử phái đoàn Unkovsky đến thuyết phục Chuẩn Cát Nhĩ quy phục, Khang Hy đã ra lệnh tạm dừng tiến quân vào tháng 5 cùng năm. Sang năm 1722, nhà Thanh phái sứ thần hòa giải, chính thức đình chỉ chiến dịch quân sự tại Ili. Đến năm 1725 (Ung Chính thứ 3), Tsewang Rabtan cử sứ thần sang giao hảo, giúp quan hệ hai bên cải thiện và nhà Thanh quyết định rút quân khỏi Barkol.
Cuộc phản công Chuẩn Cát Nhĩ và các cuộc đàm phán hòa bình giữa hai bên
Năm 1727 (Ung Chính thứ 5), Galdan Tsering kế vị Tsewang Arabtan. Ông liên tiếp tấn công nhà Thanh và thắng trận Hohhot (1731), nhưng đến năm 1732 lại thất bại trước Tsering tại trận chùa Quang Tiên. Năm 1734, Chuẩn Cát Nhĩ chủ động cầu hòa. Đến năm 1739 (Càn Long thứ 4), hai bên ký hòa ước lấy dãy Altai làm ranh giới và cho phép người Chuẩn Cát Nhĩ vào Tây Tạng cúng trà, duy trì hòa bình trong hơn một thập kỷ sau đó.
Bình định Ili
Năm 1745 (Càn Long thứ 10), Galdan Tsering qua đời khiến Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ rơi vào nội chiến tranh ngai. Đến năm 1752, Dawachi lên ngôi nhờ Amursana hỗ trợ nhưng hai bên sớm rạn nứt. Tình trạng hỗn loạn khiến hàng loạt bộ tộc lần lượt quy phục nhà Thanh: Dashdawa (1750), Dörbet (1753) và Amursana (1754). Cùng thời điểm, quân Thanh cũng hoàn tất bình định Tannu Uriankhai và Altai Uriankhai.
Sau khi Amursana quy thuận và cung cấp tình hình Chuẩn Cát Nhĩ, Hoàng đế Càn Long quyết định xuất binh chinh phạt vào mùa xuân năm 1755. Hai đạo quân Thanh hội quân tại Bortala và chiếm Ili vào tháng 5. Do đợt tập kích đêm chỉ gồm 25 quân của A Dục Tích tại núi Gedeng, lực lượng Chuẩn Cát Nhĩ hoảng loạn ra hàng, khiến Dawachi phải tháo chạy. Đến tháng 6, Dawachi bị bắt giao cho nhà Thanh, đánh dấu sự sụp đổ của Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ. Sau đó, ông được đưa về Nhiệt Hà quy phục Càn Long, nhận tước hiệu và sống tại kinh đô.
Bình định Amursana
Sau khi bình định Ili, quân Thanh rút về nội địa, chỉ để lại lực lượng nhỏ đồn trú. Thấy Amursana có dấu hiệu tự xưng hãn trưởng các bộ tộc Oirat và gom thu tàn quân, Bandi dèm tấu nhưng Càn Long ban đầu coi nhẹ. Đến khi dã tâm nổi loạn quá rõ ràng, Càn Long mới lệnh cho Bandi đưa Amursana về Nhiệt Hà diện kiến, giao Thân vương Erlinqin Dorji hộ tống.
Tháng 8, Amursana lấy cớ chuẩn bị đồ đạc, giao lại ấn phó tướng cho Erlinqin Dorji rồi trốn sang Tháp Nhĩ Ba Cáp Đài mưu loạn. Được các thủ lĩnh Chuẩn Cát Nhĩ tại Ili hưởng ứng, lực lượng nổi dậy bao vây 500 quân Thanh. Bandi cùng Erong'an không thể phá vây nên tuẫn tiết, còn Salar cải trang bỏ trốn nhưng vẫn bị bắt. Càn Long phẫn nộ xử tử Erlinqin Dorji, cử Tsering làm tướng quân phương Tây và phái hai đạo quân đi trấn áp Amursana.
Tháng 3 năm 1756, Tsering tái chiếm Ili, Amursana trốn sang Kazakhstan. Việc quân chủ lực nhà Thanh rút về nội địa cùng sự quản lý yếu kém của các tướng lĩnh đã khiến các bộ lạc Dzungar coi thường và nổi dậy, dẫn đến việc Galzang Dorji và Bayar chiếm Urumqi vào tháng 12. Phó tướng Triệu Huệ (Zhao Hui) dẫn quân rút về phía đông thì bị lực lượng của Dash Tsering bao vây tại Elezhalatu, nhưng đã mở đường máu đột phá trong đêm. Phát hiện Urumqi đã thất thủ, ông tiếp tục lùi quân, hội quân cùng lực lượng viện trợ của Yarhasan và rút về Barkol vào tháng 2 năm sau.
Năm 1757, Ablai quy thuận nhà Thanh sau mâu thuẫn với Amursana. Amursana trốn sang Nga và qua đời vì bệnh đậu mùa cuối năm đó; phía Nga báo tin cho nhà Thanh cử người xác minh tử thi vào đầu năm 1758. Đến năm 1759, quân Thanh dập tắt hoàn toàn tàn quân, bình định hai phía bắc - nam dãy Thiên Sơn và kiểm soát toàn bộ Tân Cương. Sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên sau hơn một nghìn năm, vùng Tây Vực lại thuộc quyền cai trị của triều đình Trung Hoa.
Ảnh hưởng
Sau khi quân Thanh chiếm Tây Vực, việc các thủ lĩnh Chuẩn Cát Nhĩ liên tục phản hàng gây thiệt hại nặng nề khiến Hoàng đế Càn Long ra lệnh tận diệt các bộ tộc nổi dậy (như Galzang Dorji, Bayar, Abagas, Hadan, Salas và nhóm Mahachin). Do hận thù sâu sắc cùng sự nghi ngờ của tướng Thanh (như Yarhasan), lực lượng đàn áp đã tàn sát diện rộng, giết nhầm cả bộ tộc đã quy phục như Shakduermanji. Dù vậy, các bộ tộc không nổi dậy vẫn được thu phục, sáp nhập vào quân đội; hậu duệ của họ hiện vẫn sinh sống tại huyện Chiêu Tô, Tháp Thành và phía tây Mông Cổ.
Một số tác phẩm, tiêu biểu của nhà sử học Zlatkin (Nga) và nhà văn Bá Dương (Đài Loan), cho rằng sau khi đánh bại Amursana, Hoàng đế Càn Long đã lệnh cho Triệu Huy tàn sát, dẫn đến cuộc diệt chủng bộ tộc Chuẩn Cát Nhĩ. Dẫn lại biên niên sử Cherepanov và cuốn Thánh vũ ký của Ngụy Nguyên, Zlatkin khẳng định quân nhà Thanh đã chủ đích tiêu diệt toàn bộ người Oirat, chỉ những ai trốn sang Nga mới sống sót:
Dù ban đầu không đổ máu, những cuộc phản kháng liên tiếp của lực lượng chống đối đã khiến triều đình phẫn nộ, mở chiến dịch truy quét toàn diện. Trong hàng trăm nghìn hộ Oirat, 40% chết vì bệnh đậu mùa, 20% tẩu thoát sang Nga và Kazakhstan, 30% bị quân đội tiêu diệt. Ngoài phụ nữ, trẻ em và một số ít hộ hàng phục được cải tổ vào các Tá lĩnh, toàn bộ vùng đất bán kính hàng nghìn dặm không còn lại bất kỳ chiếc lều nỉ Oirat nào.