Nhà Sassan, còn gọi là Sassanian, Sasanid, Sassanid, (tiếng Ba Tư: ساسانیان) hay Tân Đế quốc Ba Tư, là triều đại Hỏa giáo cuối cùng của Đế quốc Ba Tư trước sự nổi lên của đạo Hồi. Đây là một trong hai đế quốc hùng mạnh nhất vùng Tây Á trong vòng 400 năm. Ardashir I đã thành lập triều đại này sau khi ông ta đánh bại vua nhà Arsacid cuối cùng là Artabanus IV Adravan, và kết thúc khi vị Vua của các vua cuối cùng là Yazdegerd III (632–651) thoái vị sau 14 năm kháng chiến chống sự càn quét của người Ả Rập theo Hồi giáo. Lãnh thổ của đế quốc Sassanid bao gồm Iran, Iraq, Armenia, Afghanistan, phía tây Thổ Nhĩ Kỳ và một phần của Syria, Pakistan, Kavkaz, Trung Á và Ả rập. Dưới triều Khosrau II (590–628) thì Ai Cập, Jordan, Palestine và Liban cũng thuộc Sassanid. Người Sassanid gọi đế quốc họ là Erānshahr (ایرانشهر) tức "Lãnh địa của người Iran".
Vương triều Sassanid được xem là một trong những thời đại quan trọng và có ảnh hưởng nhất trong lịch sử Iran. Thời đại này chứng kiến đỉnh cao của nền văn minh Ba Tư và là đế quốc hùng mạnh cuối cùng của người Ba Tư trước cuộc càn quét của những người Hồi giáo. Ba Tư gây ảnh hưởng rất lớn đến đế quốc La Mã lừng danh trong thời kì Sassanid và La Mã dành cho Ba Tư một vị thế ngang bằng mình, như trong bức thư Hoàng đế La Mã gửi cho Vua của các vua Ba Tư đề là "gửi người anh em". Tầm ảnh hưởng của văn hóa Ba Tư đã vươn ra ngoài đất nước họ, tác động đến Tây Âu, châu Phi, Ấn Độ và Trung Hoa, đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành của nghệ thuật châu Á và châu Âu thời Trung Cổ.
Khosrau Đại Đế, còn gọi là Chosroes I được coi là vị vua vĩ đại nhất của Vương triều Sassanid, đã tiến hành cải cách lớn lao và thể hiện tài năng quân sự trong cuộc chiến tranh chống Đế quốc Đông La Mã, đồng thời là một nhà xây dựng xuất sắc. Đối với thế giới Hồi giáo thì nhiều thứ như văn hóa, kiến trúc hay kĩ năng của họ đều lấy phần lớn là từ thời Sassanid. Chẳng hạn như ngôn ngữ chính của Afghanistan cũng là ngôn ngữ chính của Ba Tư thời Sassanid.
Lịch sử
Nguồn gốc
Theo Stokvis, chỉ một thời gian ngắn sau khi Ba Tư bị Alexandros Đại Đế chinh phục, con cháu nhà Achaemenid nổi lên lập một triều đại là nhà Bazrangid. Triều đại này đóng đô ở Istakhr, gần tàn tích của cố đô Persepolis. Niên đại chính xác lúc thành lập triều đại không được rõ, nhưng có thể xếp vào lối 300 TCN đến 250 TCN. Đế quốc nhà Seleucid vốn ngự trị trên nhiều vương quốc nhỏ, nên nhà Bazrangid có thể đã là một nước chư hầu của Seleucid. Điều chắc chắn hơn, là nhà Bazrangid là chư hầu của nhà Arsacid, và đôi lúc hoàn toàn bị nhà Arsacid sáp nhập lãnh thổ (30 TCN - 20), nhưng rồi lại được trả đất cho làm chư hầu như trước.
Có mấy thuyết mâu thuẫn nhau về lai lịch của vua Ardashir I, hoàng đế khai quốc nhà Sassan, được lưu truyền đến ngày nay. Các truyền thuyết nói khác nhau về liên hệ huyết thống của vua Ardashir I và ngài Sasan, người cho tên cho triều đại. Đại khái hoàng thân Sasan (hay Sassan) là một tu sĩ Hỏa giáo, phương trượng của đền thờ nữ thần Anahita.
Theo Stokvis, con của ngài Sassan là Pabak được nối ngôi nhà Bazrangid. Pabak được nối ngôi bởi con trai là Ardashir IV vào khoảng năm 205. Sau khi diệt nhà Arsaces và lên ngôi vua Ba Tư, Ardashir IV của nhà Bazrangid trở thành Ardashir I của nhà Sassan.
Thuyết khác cho rằng Pabak (cũng viết là Papag, Babak, v.v...) là người đã diệt nhà Bazrangid và thừa kế lãnh thổ nhà này, mở đường cho con thứ là Ardashir dựng nên nghiệp đế. Theo thuyết này thì nhà Sassan không phải là hậu duệ của nhà Achaemenes, triều đại đã lập ra đế quốc Ba Tư.
Thời kì đầu
Babak ban đầu là vua của một khu vực được gọi là Kheir. Tuy nhiên, vào năm 200, ông đã cố gắng để lật đổ Gocihr, và chỉ định mình là vị vua mới của nhà Bazrangid. Mẹ ông, Rodhagh, là con gái của thống đốc tỉnh Persis. Babak và Shapur-con trai cả của ông- đã cố gắng để mở rộng quyền lực của họ trên toàn bộ Persis. Các sự kiện tiếp theo là không rõ ràng, do tính chất sơ sài của các nguồn. Tuy nhiên, nhất định rằng sau cái chết của Babak, vua Ardashir I, vào thời điểm đó là thống đốc của Darabgird, đã tham gia vào một cuộc tranh chấp quyền lực của riêng mình với Shapur-anh trai của ông. Nhiều nguồn tiết lộ rằng Shapur, đã rời bỏ khỏi một cuộc gặp với anh trai của ông, người đã thiệt mạng khi mái của một tòa nhà bị sụp đổ vào ông. Đến năm 208, sau khi loại bỏ hết các anh em khác của mình, vua Ardahir I tuyên bố mình là vua của Persis.
Sau khi vua Ardashir I lên ngôi, ông dời đô của mình hơn nữa về phía nam của Persis và thành lập Ardahir I-Khwarrah (trước đây là Gur, hiện nay là Firouzabad). Thành phố này dựa vào những dãy núi cao và dễ phòng thủ, trở thành trung tâm của những nỗ lực của Ardashir I để giành được nhiều quyền lực hơn. Thành phố được bao quanh bởi một bức tường cao tròn, có thể sao chép từ Darabgird, và ở phía bắc bao gồm một cung điện lớn, vẫn còn tồn tại tới ngày nay. Sau khi thiết lập sự cai trị của ông trên toàn Persis, vua Ardashir I nhanh chóng mở rộng lãnh thổ của mình, đòi hỏi trung thành từ các hoàng tử địa phương của Fars, và giành được quyền kiểm soát đối với các tỉnh lân cận Kerman, Isfahan, Susiana và Mesene. Việc mở rộng một cách nhanh chóng dẫn đến sự chú ý của Artabanus IV, vua Parthia, người ban đầu đã ra lệnh cho thống đốc của Khuzestan tiến chiến tranh chống lại vua Ardashir I trong năm 224, nhưng các trận chiến đem đến chiến thắng cho vua Ardashir I. Trong một nỗ lực thứ hai để tiêu diệt vua Ardashir I, Artabanus tự mình đã chạm trán vua Ardashir I trong trận chiến tại Hormozgan, nơi Artabanus bỏ mạng ở đây. Sau cái chết của vị vua Parthia, vua Ardashir I tiếp tục xâm lược vào các tỉnh miền Tây của Đế chế Parthia giờ đây không còn tồn tại.
Yếu tố hỗ trợ cho sự trỗi dậy của nhà Sassanid là tranh chấp quyền lực giữa Artabanus-Vologases cho ngai vàng Parthia, mà có lẽ cho phép vua Ardahir I củng cố quyền lực của mình ở miền Nam với rất ít hoặc không có sự can thiệp từ người Parthia; và địa lý của tỉnh Fars,tách ra khỏi phần còn lại của Iranr Đăng quang năm 224 ở Ctesiphon là vị vua duy nhất của Ba Tư, vua Ardahir I đã lấy danh hiệu Shahanshah, "Vua của các vị vua" (có những dòng chữ đề cập đến Adhur-Anahid là "nữ hoàng của các nữ hoàng" của ông, nhưng mối quan hệ của bà với vua Ardahir I không được thiết lập), đánh dấu sự kết thúc 400 năm tồn tại của đế chế Parthia, và bắt đầu bốn thế kỷ cầm quyền của nhà Sassanid.
Trong vài năm tới, các cuộc khởi nghĩa sẽ nổ ra khắp nơi trong đế quốc. Tuy nhiên, vua Ardahir I vẫn tiếp tục mở rộng đế chế mới của mình về phía đông và phía tây bắc, chinh phục các tỉnh Sistan, Gorgan, Khorasan, Margiana (Turkmenistan hiện nay), Balkh và Chorasmia. Ông cũng thêm Bahrain và Mosul vào lãnh thổ nhà Sassanid. Các chữ khắc Sassanid cũng khẳng định sự quy phục của các vị vua Quý Sương, Turan và Mekran trước Ardahir I, mặc dù được dựa trên các bằng chứng loại tiền, có nhiều khả năng rằng thực sự họ quy phục con trai của vua Ardahir I, vị vua tương lai Shapur I. Ở phía tây, các cuộc tấn công vào Hatra, Armenia và Adiabene gặp ít thành công hơn. Năm 230, ông đã đột kích sâu vào lãnh thổ La Mã, và cuộc phản công của La Mã hai năm sau đó đã kết thúc bất phân thắng bại, mặc dù hoàng đế La Mã, Alexander Severus, đã tổ chức một lễ diễu hành chiến thắng tại Rome
Shapur I, con trai của vua Ardahir I, tiếp tục mở rộng đế quốc, chinh phục Bactria và phần phía tây của đế quốc Quý Sương, cũng như dẫn đầu nhiều chiến dịch chống lại Rome. Xâm lược vùng Lưỡng Hà của La Mã, Shapur I chiếm Carrhae và Nisibis, nhưng đến năm 243, tướng La Mã Timesitheus đánh bại người Ba Tư tại Rhesaina và lấy lại các vùng lãnh thổ bị mất hoàng đế Gordianus III (238-244)tiếp sau đó bị đánh bại tại Meshike (năm 244), dẫn đến việc Gordianus bị quân đội riêng của mình giết hại và cho phép Shapur ký kết một hiệp ước hòa bình rất thuận lợi với vị hoàng đế Philip Ả Rập, mà ông ta bảo đảm nộp ngay lập tức 500.000 denarii và các khoản nộp hàng năm hơn nữa.
Shapur sẽ sớm tiếp tục chiến tranh, ông đánh bại người La Mã tại Barbalissos (năm 252), và sau đó có lẽ đã cướp bóc Antioch. Cuộc phản công của người La Mã dưới quyền hoàng đế Valerianus đã kết thúc trong thảm họa khi quân đội La Mã đã bị đánh bại và bị bao vây ở Edessa và Valerianus đã bị bắt bởi Shapur, và ông ta dành phần còn lại của cuộc đời mình trong sự cầm tù. Shapur kỷ niệm chiến thắng của mình bằng cách chạm khắc phù điêu đá ấn tượng ở Naqsh-e Rostam và Bishapur, cũng như các chữ khắc kỉ niệm bằng tiếng Ba Tư và Hy Lạp ở vùng lân cận của Persepolis. Ông khai thác thành công của mình bằng cách tiến vào Anatolia (năm 260), nhưng ông đã phải rút chạy trong hỗn loạn sau khi bị đánh bại dưới bàn tay của người La Mã và Odaenathus, đồng minh Palmyra của họ, ông ta đã thu giữ hậu cung của ông và tất cả các vùng lãnh thổ La Mã mà ông đã chiếm đóng.
Shapur đã ra lệnh xây dựng cầu đập đầu tiên ở Iran và thành lập nhiều thành phố, định cư bởi một phần những di dân từ các vùng lãnh thổ La Mã, bao gồm cả những người Kitô giáo có thể thực hiện đức tin của họ một cách tự do dưới sự cai trị của nhà Sassanid. Hai thành phố, Bishapur và Nishapur, được mang tên ông. Ông đặc biệt ủng hộ giáo phái Mani, bảo vệ Mani (người đã dành một trong những cuốn sách của ông ta, Shabuhragan, cho ông) và gửi nhiều nhà truyền giáo Mani ra nước ngoài. Ông cũng kết bạn với một giáo sĩ Do Thái người Babylon gọi là Shmuel.
Tình bạn này đem đến thuận lợi cho cộng đồng Do Thái và đã cho họ một thời gian nghỉ ngơi khỏi sự áp bức của pháp luật được ban hành đối với họ. Các nhà vua sau này đã đảo ngược chính sách khoan dung tôn giáo của Shapur. Dưới áp lực từ các thầy pháp Hỏa Giáo và chịu ảnh hưởng của giáo sĩ tối cao Kartir, Bahram I giết hại Mani và bức hại những người theo ông. Bahram II, giống như cha mình, tuân theo những mong muốn của các giáo sĩ Hỏa Giáo Trong triều đại của ông,kinh đô Ctesiphon của Sassanid bị cướp phá bởi người La Mã dưới thời hoàng đế Carus, và hầu hết Armenia, sau nửa thế kỷ dưới sự cai trị của Ba Tư, đã được nhượng lại cho Diocletianus.
Lên kế vị Bahram III (người cai trị một thời gian ngắn trong năm 293), Narseh bắt tay vào một cuộc chiến khác với người La Mã. Sau thành công ban đầu chống lại Hoàng đế Galerius gần Callinicum trên sông Euphrates trong năm 296, Narseh đã bị đánh bại hoàn toàn. Thật vậy Galerius đã được tăng cường, có thể trong mùa xuân 298, bởi một đội quân mới được thu thập từ của khu vực Danube của đế chế Narseh đã không tiến quân từ Armenia và Lưỡng Hà, để cho Galerius dẫn đầu cuộc tấn công trong năm 298 vào miền bắc Lưỡng Hà thông qua Armenia. Narseh sau đó rút về Armenia để chiến đấu với quân đội của Galerius, nhưng bất lợi cho Narseh: địa hình gồ ghề của Armenia lại thuận lợi cho bộ binh La Mã, nhưng gây bất lợi cho kỵ binh Sassanid. Thuận lợi địa phương này đã cho Galerius lợi thế bất ngờ trước lực lượng Ba Tư, và trong hai trận đánh liên tiếp, Galerius đã giành được chiến thắng trước Narseh
Trong các cuộc giao tranh thứ hai, Quân La Mã đã chiếm giữ trại của Narseh, quốc khố của ông, hậu cung và vợ ông cùng với nó Galerius sau đó tiến quân vào Media và Adiabene, và giành chiến thắng liên tục, nổi bật nhất là gần Erzurum, và chiếm lại Nisibis(Nusaybin, Thổ Nhĩ Kỳ.) trước ngày 01 tháng 10, năm 298. Ông ta đã di chuyển theo sông Tigris, chiếm Ctesiphon.
Narseh trước đó đã gửi một sứ thần tới chỗ Galerius để cầu xin phóng thích vợ và con cái của ông. Các cuộc đàm phán hòa bình bắt đầu vào mùa xuân năm 299, với cả Diocletianus và Galerius cùng chủ trì.
Các điều khoản hòa bình là nặng nề: Ba Tư sẽ giao nộp lãnh thổ cho Rome, biến sông Tigris thành ranh giới giữa hai đế quốc. Hơn nữa các điều khoản quy định rằng Armenia phải quay trở lại dưới sự thống trị của La Mã, với pháo đài Ziatha là biên giới của nó, Caucasian Iberia sẽ phải trung thành với La Mã dưới quyền một người La Mã được bổ nhiệm; Nisibis, bây giờ nằm dưới sự cai trị của La Mã, sẽ trở thành đầu mối duy nhất cho thương mại giữa Ba Tư và Rome và Rome sẽ tiến hành kiểm soát toàn bộ năm tỉnh giữa sông Tigris và Armenia: Ingilene, Sophanene (Sophene), Arzanene (Aghdznik), Corduene, và Zabdicene (gần Hakkari ngày nay, Thổ Nhĩ Kỳ)
Trong hiệp ước kết thúc cuộc chiến này, nhà Sassanid phải nhượng lại năm tỉnh phía đông của sông Tigris, và đồng ý không can thiệp vào công việc của Armenia và Gruzia. Trong hậu quả của thất bại này, Narseh đã thoái vị và qua đời một năm sau đó, để lại ngai vàng Sassanid cho con trai mình, Hormizd II. Tình trạng bất ổn lan rộng ra khắp đất nước, và trong khi Hormizd II đàn áp cuộc nổi dậy tại Sistan và Kushan, ông đã không thể kiểm soát giới quý tộc và sau đó ông đã bị giết hại bởi người Bedouin trong một chuyến đi săn vào năm 309.
Thời kì hoàng kim đầu tiên
Sau cái chết của Hormizd II, người Ả Rập từ phía nam bắt đầu tàn phá và cướp bóc những thành phố phía nam của đế quốc, thậm chí tấn công tỉnh Fars, quê hương của các vị vua Sassanid. Trong khi đó, quý tộc Ba Tư giết chết con trai cả của Hormizd II, làm mù người thứ hai, và giam cầm người con thứ ba (người này sau đó trốn thoát đến lãnh thổ La Mã). Ngai vàng đã được dành riêng cho Shapur II, người con chưa được sinh ra từ một người vợ của Hormizd II,được trao vương miện trong tử cung: vương miện đã đặt trên bào thai của mẹ ông Trong thời niên thiếu của ông, đế chế đã được kiểm soát bởi mẹ ông và giới quý tộc. Khi Shapur II đủ tuổi, ông lên nắm quyền và nhanh chóng chứng tỏ là một vị vua tích cực và hiệu quả.
Shapur II đầu tiên dẫn một đội quân nhỏ nhưng kỷ luật của mình tiến về phía Nam chống lại người Ả Rập, những người mà ông đã đánh bại, bảo vệ khu vực phía nam của đế quốc Sau đó, ông bắt đầu chiến dịch đầu tiên của mình chống lại người La Mã ở phía tây, nơi các lực lượng Ba Tư đã giành một loạt các chiến thắng nhưng không thể giành thêm được lãnh thổ do sự thất bại của cuộc vao vây lặp đi lặp lại thành phố biên giới quan trọng,Nisibis, và người La Mã đã thành công trong việc chiếm lại các thành phố Singara và Amida, sau khi đã rơi vào tay người Ba Tư.