Kỳ quan
Những kỳ quan thế giới trên bản đồ gắn với lịch sử Do Thái giáo: được xây cho tôn giáo này, được nó dùng lâu dài, hoặc đứng trên đất thánh của nó.
Xây dựng 691 – 692 CN
Mái vòm Đá
Jerusalem
Công trình đứng trên Núi Đền, phủ lên Hòn đá Nền tảng, nơi theo truyền thống Do Thái từng là Nơi Chí Thánh của Đền Thờ: địa điểm linh thiêng nhất của Do Thái giáo.
Tuyến thương mại truyền đạo
Các tuyến đường trên bản đồ mà nhà truyền giáo, thương nhân và người hành hương của tôn giáo này đã đi qua. Bản đồ phía trên vẽ chúng trong những năm chúng hoạt động.
khoảng 700 CN – 950 CN · bằng đường bộ và đường biển
Tuyến Radhanite qua Biển Đỏ
Một trong các tuyến đường của người Radhanite, những thương nhân Do Thái buôn bán giữa xứ Frank và Trung Quốc và nói được tiếng Ả Rập, tiếng Ba Tư, tiếng Hy Lạp và tiếng Frank, như Ibn Khordadbeh viết vào khoảng năm 870.
khoảng 762 CN – 950 CN · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Tuyến Radhanite qua Baghdad
Tuyến đường của người Radhanite qua Antioch, sông Euphrates và Baghdad, nơi đặt trụ sở của exilarch, vị thủ lĩnh người Do Thái trong lãnh thổ của các khalip, rồi theo đường biển từ vịnh Ba Tư sang Ấn Độ và Trung Quốc.
khoảng 780 CN – 1050 · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Tuyến thương mại sông Volga
Hoạt động buôn bán trên tuyến này đi qua Itil, kinh đô của người Khazar, dân tộc có tầng lớp cầm quyền theo Do Thái giáo từ thế kỷ 8 hoặc 9; thương nhân Do Thái buôn bán ở đó bên cạnh người Hồi giáo và người Rus'.
khoảng 130 TCN – 1453 CN · bằng đường bộ
Con đường tơ lụa
Các thương nhân Do Thái nói tiếng Ba Tư buôn bán dọc con đường này vào tới Trung Quốc; cộng đồng ở Khai Phong, có mặt từ khoảng năm 1000, có thể đã đến theo lối này.
Ý nghĩa biểu tượng
Ngôi sao David
Magen David, tức Khiên của David: hai hình tam giác lồng vào nhau. Người Do Thái ở Praha mang biểu tượng này trên lá cờ được ban năm 1354; từ thế kỷ 17, nhiều cộng đồng Do Thái dùng nó làm con dấu, và đến thế kỷ 19 nó trở thành dấu hiệu của Do Thái giáo nói chung. Biểu tượng này không có nguồn gốc trong kinh điển, và hiện có mặt trên quốc kỳ Israel.
Dòng thời gian
30 nơi, xếp theo thứ tự tôn giáo này truyền đến: khi nào những tín đồ đầu tiên tới, từ đâu và bằng cách nào; khi nào nó trở thành tôn giáo chính ở đó, và khi nào nó phai nhạt.
khoảng 1000 TCN, trở thành tôn giáo chính ngay, đến 135 CN · Jerusalem
Theo lời Kinh Thánh, dưới vương triều của David và Solomon, Jerusalem trở thành trung tâm thờ phượng YHWH và là nơi dựng Đền Thờ; sau năm 135, La Mã cấm người Do Thái vào thành.
khoảng 600 TCN, đến 399 TCN · Elephantine
Binh lính Do Thái canh giữ hòn đảo trên sông Nile này cho Ai Cập rồi cho Ba Tư, và có đền thờ YHW riêng; đền bị phá năm 410 TCN, và sau khoảng năm 399 TCN thì khu định cư này không còn xuất hiện trong sử liệu.
từ Jerusalem · qua di cư
597 TCN, đến 1951 · Babylonia (Babylon)
Nebuchadnezzar II lưu đày vua Jehoiachin cùng tầng lớp tinh hoa của Judah đến đây năm 597 TCN, rồi thêm nhiều người nữa năm 586 TCN; cộng đồng Do Thái Babylon, cái nôi của Talmud, tồn tại cho đến khi người Do Thái ở Iraq ra đi trong những năm 1950–1951.
từ Jerusalem · qua di cư
khoảng 300 TCN, đến 1967 · Alexandria
Người Do Thái đến định cư ở đây dưới thời các vua đầu tiên của nhà Ptolemaios, và Torah được dịch sang tiếng Hy Lạp; cộng đồng này, được gây dựng lại sau khi bị huỷ diệt năm 117 CN, đã rời Ai Cập sau các cuộc chiến năm 1956 và 1967.
từ Jerusalem · qua di cư
khoảng 300 TCN, đến 2023 · Antiochia
Người Do Thái sống ở đây từ khi thành phố được lập vào khoảng năm 300 TCN; cộng đồng ở Antakya, một trong những cộng đồng lâu đời nhất của người Do Thái lưu tán, chấm dứt khi những thành viên cuối cùng ra đi sau trận động đất năm 2023.
từ Jerusalem · qua di cư
khoảng 139 TCN · Roma
Người Do Thái đã được ghi nhận ở La Mã vào năm 139 TCN và đông thêm sau khi Pompey đưa tù binh từ Judea về năm 63 TCN; đây là cộng đồng Do Thái lâu đời nhất còn tồn tại ở châu Âu.
từ Jerusalem · qua di cư và thương mại
khoảng 20 CN · Tiberias
Herod Antipas lập nên Tiberias vào khoảng năm 20 CN; sau các cuộc nổi dậy chống La Mã, giới lãnh đạo Do Thái chuyển về Galilee, và các rabbi ở đây hoàn thành Talmud Jerusalem vào khoảng năm 400.
từ Jerusalem · qua di cư
khoảng 300 CN, đến 1492 · Sefarad (Toledo)
Người Do Thái đã sống ở Tây Ban Nha thời La Mã vào khoảng năm 300, và Toledo là nơi có một trong những cộng đồng lớn nhất của Sefarad, cho đến khi Ferdinand và Isabella trục xuất mọi người Do Thái không chịu cải đạo vào năm 1492.
từ Roma · qua di cư
khoảng 380 CN, đến 1950 · Yemen (Sana'a)
Các vua Himyar theo Do Thái giáo vào khoảng năm 380 và cai trị với tư cách người Do Thái cho đến khi Aksum chinh phục xứ này năm 525; người Do Thái Yemen, về sau tập trung ở Sana'a, đã sang Israel trong những năm 1949–1950.
từ Tiberias · qua di cư và thương mại
khoảng 400 CN · Constantinopolis
Người Do Thái Romaniote nói tiếng Hy Lạp sống trong thành từ cuối thời cổ đại; sau năm 1453, người Ottoman đưa thêm người Do Thái đến định cư ở đây, và từ năm 1492 họ đón nhận những người tị nạn từ Tây Ban Nha.
từ Antiochia · qua di cư
khoảng 400 CN · Ba Tư (Isfahan)
Đến thế kỷ 5, người Do Thái đã sống bên cạnh Isfahan, trong một thị trấn về sau được gọi là al-Yahudiyya; người Do Thái Iran, tuy đã ít đi nhiều từ năm 1979, vẫn còn sống ở đây.
từ Babylon · qua di cư
khoảng 400 CN, đến 627 CN · Hejaz (Yathrib)
Trước khi có Hồi giáo, Yathrib là nơi sinh sống của các bộ lạc Do Thái, trong đó có Qaynuqa, Nadir và Qurayza; Muhammad trục xuất hai bộ lạc đầu, còn đàn ông của bộ lạc Qurayza bị xử tử năm 627.
từ Tiberias · qua di cư
638 CN, tôn giáo chính từ 1948 · Jerusalem
Sau cuộc chinh phục của người Ả Rập, khalip Umar cho phép người Do Thái trở lại sống ở Jerusalem, và một bức thư nhắc đến 70 gia đình từ Tiberias; đến thập niên 1870, người Do Thái là nhóm cư dân đông nhất thành phố.
từ Tiberias · qua di cư
khoảng 740 CN, đến 969 CN · Hãn quốc Khazar (Atil)
Tầng lớp cầm quyền của người Khazar, với kinh đô Atil nằm ở hạ lưu sông Volga, đã theo Do Thái giáo vào thế kỷ 8 hoặc 9; vương công Sviatoslav của Rus tiêu diệt nhà nước của họ trong những năm 965–969.
từ Constantinopolis · qua di cư và thương mại
khoảng 808 CN · Maghreb (Fes)
Người Do Thái đến Fes không lâu sau khi nhà Idrisid lập nên thành phố (789–809), nhập vào các cộng đồng Bắc Phi lâu đời hơn; Maimonides sống ở đây trong thập niên 1160, và phần lớn người Do Thái Maroc đã ra đi sau năm 1948.
từ Toledo · qua di cư
khoảng 900 CN · Ashkenaz (Mainz)
Người Do Thái từ Ý, trong đó có gia tộc Kalonymus ở Lucca, đã định cư ở đây vào thế kỷ 10; Mainz, Worms và Speyer trở thành những trung tâm đầu tiên của Ashkenaz, bất chấp các cuộc thảm sát năm 1096.
từ Roma · qua di cư
khoảng 1000, đến 1850 · Khai Phong
Các thương nhân Do Thái, có lẽ đến từ Ba Tư, định cư ở kinh đô nhà Tống và xây một hội đường năm 1163; không có rabbi, đến giữa thế kỷ 19 cộng đồng này đã hoà lẫn vào cư dân xung quanh.
từ Isfahan · qua thương mại
khoảng 1000 · Malabar (Cochin)
Những tấm đồng khắc chữ khoảng năm 1000 ban đặc quyền cho người Do Thái Joseph Rabban ở Cranganore; cộng đồng này về sau chuyển đến Cochin, và phần lớn thành viên đã sang Israel trong thập niên 1950.
từ Babylon · qua thương mại
khoảng 1070, đến 1290 · Luân Đôn
Người Do Thái từ Rouen theo chân William Nhà chinh phạt sang Anh; sau những cuộc thảm sát như ở York năm 1190, Edward I trục xuất toàn bộ người Do Thái khỏi nước Anh năm 1290.
từ Mainz · qua di cư
khoảng 1300, đến 1943 · Ba Lan (Kraków)
Người Do Thái từ các vùng đất Đức đến định cư ở đây vào khoảng năm 1300, và ở Kazimierz từ năm 1495; Đức Quốc xã đã sát hại gần như tất cả họ và phá huỷ khu ghetto năm 1943, chỉ còn lại một cộng đồng nhỏ.
từ Mainz · qua di cư
khoảng 1330, đến 1991 · Ethiopia (Gondar)
Người Beta Israel, lần đầu xuất hiện trong sử liệu khi giao chiến với hoàng đế Amda Seyon vào thế kỷ 14, giữ một đức tin dựa trên Torah ở vùng hồ Tana; gần như tất cả đã chuyển sang Israel qua các chiến dịch không vận trong những năm 1984–1991.
1492, đến 1943 · Thessaloniki
Những người Do Thái bị trục xuất khỏi Tây Ban Nha đã gây dựng lại cộng đồng của thành phố từ năm 1492 dưới sự cai trị của Ottoman, và là nhóm cư dân đông nhất ở đây trong nhiều thế kỷ; năm 1943, Đức Quốc xã đã đày gần như tất cả họ tới Auschwitz.
từ Toledo · qua di cư
khoảng 1500, đến 1944 · Litva (Vilnius)
Người Do Thái đã định cư ở đây vào thế kỷ 16, và thành phố của Vilna Gaon trở thành một trung tâm học thuật được mệnh danh là “Jerusalem của Litva”; phần lớn người Do Thái ở đây bị sát hại tại Ponary trong những năm 1941–1944.
từ Kraków · qua di cư
khoảng 1602 · Amsterdam
Những người converso (cải đạo) Bồ Đào Nha gốc Do Thái đến định cư ở đây từ thập niên 1590 và công khai trở lại với Do Thái giáo; hội đường Esnoga của họ, khánh thành năm 1675, đến nay vẫn được sử dụng, dù Đức Quốc xã đã sát hại phần lớn người Do Thái Hà Lan.
từ Thessaloniki · qua di cư
khoảng 1636, đến 1654 · Brasil thuộc Hà Lan (Recife)
Dưới sự cai trị của Hà Lan, người Do Thái từ Amsterdam lập nên Kahal Zur Israel ở đây, hội đường đầu tiên ở châu Mỹ; khi Bồ Đào Nha chiếm lại Recife năm 1654, họ buộc phải ra đi.
từ Amsterdam · qua di cư
1654 · New Amsterdam
Hai mươi ba người Do Thái tị nạn từ Recife cập bến năm 1654; về sau New York trở thành thành phố có đông người Do Thái nhất thế giới nhờ làn sóng di cư từ Đông Âu sau năm 1880.
từ Recife · qua di cư
1656 · Luân Đôn
Sau khi Menasseh ben Israel ở Amsterdam thỉnh cầu Oliver Cromwell, từ năm 1656 người Do Thái lại được phép sống công khai ở Anh.
từ Amsterdam · qua di cư
1794 · Odessa
Người Do Thái nằm trong số những cư dân đầu tiên của hải cảng Biển Đen này năm 1794, và nơi đây trở thành một trung tâm của văn chương tiếng Hebrew, tiếng Yiddish và của chủ nghĩa Zion buổi đầu; người Do Thái ở đây bị thảm sát năm 1941, nhưng cộng đồng đã hồi sinh.
từ Kraków · qua di cư
1862 · Argentina (Buenos Aires)
Một giáo đoàn của người Do Thái Tây Âu hình thành ở đây năm 1862, và từ năm 1889 người Do Thái từ Đế quốc Nga đến với số lượng lớn; Buenos Aires có cộng đồng Do Thái lớn nhất Mỹ Latinh.
từ Luân Đôn · qua di cư
1909, tôn giáo chính từ 1948 · Israel (Tel Aviv)
Người Do Thái ở Jaffa, nhiều người là dân nhập cư từ Đế quốc Nga, lập nên Tel Aviv năm 1909; nền độc lập của Israel được tuyên bố tại đây năm 1948, và người Do Thái từ châu Âu và Trung Đông ồ ạt đổ về.
từ Odessa · qua di cư
