Quốc gia
quốc gia ở Trung Phi
Cộng hòa Dân chủ Congo là một quốc gia ở Trung Phi. Cộng hòa Dân chủ Congo còn được gọi là Congo-Leopoldville, hay Congo-Kinshasa vì thủ đô là Kinshasa, hay Zaire.
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Nội dung từ bài Wikipedia “Cộng hòa Dân chủ Congo”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.
Cộng hòa Dân chủ Congo (tiếng Pháp: République démocratique du Congo, RDC, phát âm [ʁepyblik demɔkʁatik dy kɔŋɡo]) là một quốc gia ở Trung Phi. Cộng hòa Dân chủ Congo còn được gọi là Congo-Leopoldville, hay Congo-Kinshasa vì thủ đô là Kinshasa, hay Zaire (tên chính thức từ năm 1971 đến năm 1997).
CHDC Congo là quốc gia lớn thứ hai ở châu Phi và lớn thứ 11 trên thế giới. Với dân số khoảng 112 triệu người, CHDC Congo là quốc gia đông dân thứ hai ở châu Phi và là quốc gia nói tiếng Pháp trên danh nghĩa đông dân nhất trên thế giới. Tiếng Pháp là ngôn ngữ chính thức và được sử dụng rộng rãi nhất, mặc dù có hơn 200 ngôn ngữ bản địa. Thủ đô và thành phố lớn nhất là Kinshasa. CHDC Congo giáp giới với Cộng hòa Congo, vùng đất tách rời Cabinda của Angola và Nam Đại Tây Dương ở phía tây; Cộng hòa Trung Phi và Nam Sudan ở phía bắc; Uganda, Rwanda, Burundi và Tanzania (qua Hồ Tanganyika) ở phía đông; và Zambia và Angola ở phía nam. Tập trung ở lưu vực sông Congo, phần lớn địa hình của đất nước được bao phủ bởi rừng mưa rậm rạp và có nhiều con sông chảy qua, trong khi phía đông và đông nam là địa hình đồi núi.
Lãnh thổ Congo lần đầu tiên có người sinh sống ở Trung Phi vào khoảng 90.000 năm trước và được định cư trong vùng mở rộng Bantu vào khoảng 2.000 đến 3.000 năm trước. Ở phía tây, Vương quốc Kongo cai trị quanh cửa sông Congo từ thế kỷ 14 đến thế kỷ 19. Ở trung tâm và phía đông, các đế chế Mwene Muji, Luba và Lunda cai trị từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19. Những vương quốc này đã bị người châu Âu phá vỡ trong quá trình thực dân hóa lưu vực Congo. Vua Leopold II của Bỉ đã giành được quyền đối với lãnh thổ Congo vào năm 1885 và gọi nó là Nhà nước Tự do Congo. Năm 1908, Leopold nhượng lại lãnh thổ này sau áp lực quốc tế để đáp trả lại những hành động tàn bạo lan rộng và nó đã trở thành thuộc địa của Bỉ. Congo giành được độc lập từ Bỉ vào năm 1960 và ngay lập tức phải đối mặt với một loạt các phong trào ly khai, vụ ám sát Thủ tướng Patrice Lumumba và việc Mobutu Sese Seko lên nắm quyền vào năm 1965. Mobutu đổi tên đất nước thành Zaire vào năm 1971 và áp đặt chế độ độc tài cá nhân.
Sự bất ổn do dòng người tị nạn từ Nội chiến Rwanda tràn vào miền đông đất nước đã dẫn đến Chiến tranh Congo lần thứ nhất từ năm 1996 đến năm 1997, kết thúc bằng việc lật đổ Mobutu. Tên của nó đã được đổi lại thành Cộng hòa Dân chủ Congo và nó đã phải đối mặt với Chiến tranh Congo lần thứ hai từ năm 1998 đến năm 2003, dẫn đến cái chết của 5,4 triệu người và vụ ám sát Tổng thống Laurent-Désiré Kabila. Cuộc chiến, được mô tả rộng rãi là cuộc xung đột chết chóc nhất kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai, kết thúc dưới thời Tổng thống Joseph Kabila, người đã khôi phục lại sự ổn định tương đối cho phần lớn đất nước, mặc dù giao tranh vẫn tiếp tục ở mức độ thấp hơn, chủ yếu ở phía đông. Nhân quyền vẫn còn kém và thường xuyên xảy ra các vụ lạm dụng, chẳng hạn như mất tích cưỡng bức, tra tấn, giam giữ tùy tiện và hạn chế các quyền tự do dân sự. Kabila từ chức vào năm 2019, đánh dấu cuộc chuyển giao quyền lực hòa bình đầu tiên của đất nước kể từ khi giành độc lập, sau khi Félix Tshisekedi giành chiến thắng trong cuộc tổng tuyển cử đầy tranh cãi năm 2018. Kể từ đầu những năm 2000, đã có hơn 100 nhóm vũ trang hoạt động tại CHDC Congo, chủ yếu tập trung ở vùng Kivu. Một trong những thành phố lớn nhất của nước này, Goma, đã bị phiến quân Phong trào 23 tháng 3 (M23) chiếm đóng trong thời gian ngắn vào năm 2012 và một lần nữa vào năm 2025. Cuộc nổi dậy của M23 leo thang vào đầu năm 2025 sau khi chiếm được nhiều thành phố ở phía đông, với sự hỗ trợ quân sự từ Rwanda, gây ra xung đột giữa hai nước. Một thỏa thuận hòa bình do Mỹ làm trung gian đã được Rwanda và CHDC Congo ký kết vào ngày 27 tháng 6 năm 2025.
Mặc dù cực kỳ giàu tài nguyên thiên nhiên, CHDC Congo vẫn là một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới, chịu ảnh hưởng của bất ổn chính trị, thiếu cơ sở hạ tầng, tham nhũng tràn lan, hàng thế kỷ khai thác và bóc lột thương mại lẫn thuộc địa, tiếp theo là hơn 60 năm độc lập, với rất ít sự phát triển rộng rãi. Quốc gia này là một ví dụ điển hình của "lời nguyền tài nguyên". Bên cạnh thủ đô Kinshasa, hai thành phố lớn tiếp theo, Lubumbashi và Mbuji-Mayi, đều là các cộng đồng khai thác mỏ. Các mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của CHDC Congo là khoáng sản thô và kim loại, chiếm 80% kim ngạch xuất khẩu năm 2023, với Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất. Năm 2023, mức độ phát triển con người của CHDC Congo được xếp hạng 171/193 quốc gia theo Chỉ số phát triển con người. Liên Hợp Quốc xếp hạng quốc gia này là một trong những nước kém phát triển nhất. Tính đến năm 2022, sau hai thập kỷ nội chiến và xung đột nội bộ liên tục, khoảng một triệu người tị nạn Congo vẫn đang sống ở các nước láng giềng. Hai triệu trẻ em có nguy cơ chết đói và giao tranh khiến 7,3 triệu người phải di dời. CHDC Congo là thành viên của Liên Hợp Quốc, Phong trào không liên kết, Liên minh châu Phi, COMESA, Cộng đồng Phát triển Nam Phi, Cộng đồng Pháp ngữ và Cộng đồng Kinh tế các Quốc gia Trung Phi.
Vùng lãnh thổ thuộc Cộng hòa Dân chủ Congo là nơi định cư của hai nhóm sắc tộc Bantu và Pygmy, bị phân chia thành những địa hạt tù trưởng và các vương quốc. Lịch sử vùng này được đánh dấu bởi sự ra đời của ba vương quốc lớn. Vương quốc Kongo được thành lập trên phần lãnh thổ phía Bắc Angola hiện nay, bên vùng cửa sông Congo từ thế kỷ 14. Vương quốc của người Luba (hoặc Baluba) được thành lập từ thế kỷ 16 trong vùng cao nguyên Katanga. Vương quốc Lunda gồm một phần của vùng Kasai, được thành lập vào thế kỷ 7. Các vương quốc này xâu xé nhau bởi các cuộc tranh chấp trong vùng và bị tàn phá do chế độ buôn bán nô lệ.
Sau các cuộc thám hiểm của Henry Stanley tiến sâu vào lãnh thổ bên trong bằng đường sông Congo (1874-1884), Nhà nước Tự do Congo được thành lập (Hội nghị Berlin, 1885) và thuộc quyền sở hữu cá nhân của vua Bỉ, Léopold II, ông ta đã thâu tóm một gia tài khổng lồ từ ngà voi và cao su do bóc lột sức lao động của nô lệ. Khoảng 10 triệu người đã chết do lao động cưỡng bức, đói khát và bị giết chết trong suốt thời kì cai trị thuộc địa của Leopold.
Từ năm 1908, Congo trở thành thuộc địa của Bỉ. Bỉ đã xây dựng và phát triển mạng lưới đường bộ và đường sắt tại thuộc địa này để chuyên chở các sản phẩm khai thác từ hầm mỏ và các đồn điền về chính quốc. Cư dân thành thị và công nhân phát triển mạnh làm xuất hiện các phong trào dân tộc chủ nghĩa.
Năm 1960, Congo giành được độc lập. Vùng Katanga, dưới sự lãnh đạo của Moise Tschombé, tuyên bố li khai. Đồng thời, chính quyền trung ương lại chia thành những người ủng hộ thể chế liên bang của Tổng thống Kasanubu và những người ủng hộ chế độ hợp nhất của Thủ tướng Lumumba. Năm 1961, Thủ tướng Lumumba bị ám sát, nội chiến vẫn tiếp tục kéo dài. Liên Hợp Quốc gởi quân đội đến can thiệp (1961-1963) và lực lượng lính dù của Bỉ được phái đến để tiêu diệt quân phiến loạn ủng hộ Thủ tướng Lumumba (1964).
Năm 1965, Tướng Mobutu lên nắm quyền sau cuộc đảo chính, mở ra một thời kì tương đối ổn định. Cộng hòa Congo, còn gọi Congo-Kinshasa được đổi tên thành Zaire năm 1971.
Năm 1977, Tổng thống Mobutu kêu gọi sự giúp đỡ của Pháp khi phải đối mặt với những nguy cơ đòi li khai ngày càng phát triển mạnh.
Từ năm 1990, làn sóng phản đối ngày càng tăng cao buộc Tổng thống Mobutu phải nhượng bộ. Năm 1994, khoảng một triệu người Hutu và Rwanda sang tị nạn ở miền đông Congo, làm cho cuộc khủng hoảng chính trị thêm trầm trọng. Năm 1997, cuộc đấu tranh chống lại sự kiểm soát của quyền lực trung ương đã dẫn dến việc ra đi của Tổng thống Mobutu.
Laurent-Désiré Kabila lên cầm quyền và tuyên bố đổi tên nước thành Cộng hòa Dân chủ Congo. Năm 1998, các lực lượng liên minh cũ của Tổng thống L. D. Kabila nhờ sự ủng hộ của Rwanda và Uganda, đã nổi dậy chống lại chính quyền trung ương, đẩy đất nước vào cuộc chiến tranh mới. Tháng 1 năm 2001. Tổng thống Kabila bị ám sát và con trai là Joseph Kabila lãnh đạo đất nước.
Tổng thống Kevin tiến hành các cuộc đàm phán nhằm - chấm dứt cuộc nội chiến. Tháng 4 năm 2002, chính phủ đồng ý một thỏa thuận chia sẻ quyền lực với quân nổi dậy do Uganda hậu thuẫn. Tháng 7 năm 2002, Tổng thống Cộng hòa Dân chủ Congo và Tổng thống Rwanda cùng ký hiệp ước: Rwanda hứa rút 35.000 quân khỏi biên giới phía Đông Cộng hòa Dân chủ Congo, còn Cộng hòa Dân chủ Congo sẽ giải trừ vũ khí của hàng ngàn dân quân Hutu đang đóng trên lãnh thổ Cộng hòa Dân chủ Congo và đe doạ đến an ninh Rwanda - nhiều người trong số họ đã ủng hộ hoặc tham gia cuộc diệt chủng người Tutsi Rwanda năm 1994. Tháng 9 năm 2002, Uganda và Cộng hòa Dân chủ Congo ký hiệp định hòa bình.
Một Chính phủ chuyển tiếp đã ra đời vào tháng 7 năm 2003, đứng đầu là Tổng thống Joseph Kabila và 4 phó Tổng thống là các đại diện của Chính phủ trước đây, lực lượng nổi dậy và phe đối lập. Chính phủ chuyển tiếp đã tổ chức thành công cuộc trưng cầu dân ý về Hiến pháp tháng 12 năm 2005. Trong cuộc bầu cử Tổng thống vào tháng 8 năm 2006, ông Kabila đã tái đắc cử và tiếp tục điều hành đất nước. Theo hiến pháp nước này, Thủ tướng do Tổng thống chỉ định. Cuộc bầu cử tiếp theo sẽ được dự kiến tổ chức vào tháng 11 năm 2011.
Từ tháng 3 năm 2012, nhóm phiến quân nổi loạn, được gọi là M23, đã nổi dậy buộc 470.000 người ở Bắc Kivu, tỉnh giàu khoáng sản ở miền Đông Cộng hoà Dân chủ Congo và nằm sát biên giới chung với Uganda và Rwanda, phải đi lánh nạn. Đầu tháng bảy vừa qua, M23 tuyên bố đã giành quyền kiểm soát nhiều thị trấn, trong đó có vị trí chiến lược Rutshuru tại tỉnh Bắc Kivu. M23, nhóm nổi loạn nguyên là quân đội người Tutsi sáp nhập vào quân đội Cộng hoà dân chủ Congo từ năm 2009 nhưng đầu năm nay đã đào ngũ với lý do bất đồng về lương bổng và các điều kiện sinh hoạt. Nhóm nổi loạn cũng đã đặt ra các điều kiện với Chính phủ Cộng hoà Dân chủ Congo như người tị nạn Congo ở Rwanda được hồi hương, thúc đẩy dân chủ cũng như xác nhận vị trí cấp bậc mà các thành viên M23 từng giữ trong quân đội Cộng hoà Dân chủ Congo.
Liên Hợp Quốc đã gửi quân đến để hỗ trợ lực lượng chính phủ trấn áp phe nổi loạn. Cho đến tháng 8 năm 2012, tình hình an ninh tại CHDC Congo tại một số vùng vẫn chưa ổn định. Các quốc gia láng giềng bị cáo buộc đã vũ trang và sử dụng các nhóm phiến quân làm lực lượng ủy nhiệm nhằm tranh giành quyền kiểm soát vùng đất giàu tài nguyên này.
Vào năm 2015, làn sóng biểu tình quy mô lớn bùng phát khắp toàn quốc nhằm yêu cầu Tổng thống Kabila từ chức. Ngay khi nhiệm kỳ của Kabila kết thúc vào ngày 20 tháng 12, làn sóng biểu tình lại tiếp tục bùng nổ. Trên khắp đất nước, hàng chục người biểu tình đã bị sát hại và hàng trăm người khác bị bắt giữ.
Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) cáo buộc vào năm 2017 rằng Kabila đã chiêu mộ các cựu phiến quân của Phong trào 23 tháng 3 (M23) để trấn áp các cuộc biểu tình chống lại việc ông tại vị quá nhiệm kỳ. Tổ chức này cho biết: "Các tay súng M23 đã tổ chức tuần tra trên các đường phố tại những đô thị lớn của Congo, xả súng thẳng vào đám đông và bắt giữ người biểu tình cùng bất cứ ai bị xem là mối đe dọa đối với chiếc ghế của tổng thống". Tại Masisi, giao tranh ác liệt cũng nổ ra giữa quân đội chính phủ và lực lượng của tướng phiến quân địa phương Delta.
Vào ngày 30 tháng 12 năm 2018, một cuộc tổng tuyển cử đã được tổ chức. Ban đầu cuộc bầu cử được lên lịch vào ngày 23 tháng 12, nhưng sau đó đã bị hoãn lại sau khi một vụ hỏa hoạn tại kho hàng đã thiêu rụi nhiều máy bỏ phiếu điện tử, dấy lên lo ngại về nguy cơ gian lận kết quả. Cuối cùng, các điểm bỏ phiếu cũng mở cửa vào ngày 30 tháng 12 trên hầu khắp cả nước, ngoại trừ một số khu vực bị tạm hoãn — một biện pháp mà giới chức trách cho biết là nhằm bảo vệ người dân trước sự bùng phát của dịch Ebola tại các tỉnh phía đông.
Sau khi các điểm bỏ phiếu đóng cửa, chính phủ đã cắt Internet ở một số khu vực và thông báo rằng dịch vụ sẽ được khôi phục sau khi công bố kết quả, dự kiến vào ngày 6 tháng 1.
Ngày 10 tháng 1 năm 2019, ủy ban bầu cử tuyên bố ứng viên đối lập Félix Tshisekedi là người chiến thắng trong cuộc đua tổng thống, và ông chính thức tuyên thệ nhậm chức vào ngày 24 tháng 1. Dù vậy, dư luận nghi ngờ rộng rãi rằng kết quả đã bị dàn xếp thông qua một thỏa thuận ngầm giữa Tshisekedi và Kabila, khi các cuộc thăm dò ý kiến chuyên nghiệp được thực hiện ngay trong ngày bầu cử cho thấy ứng viên đối lập hàng đầu là Martin Fayulu dự kiến giành tới 47% số phiếu, trong khi Felix Tshisekedi chỉ đạt 23% và Emmanuel Shadary, người được Kabila chọn sẵn, chỉ đạt 19%.
Tháng 8 năm 2019, sáu tháng sau khi Félix Tshisekedi nhậm chức, một chính phủ liên minh đã được công bố. Tshisekedi sau đó đã củng cố quyền lực thành công khi giành được sự ủng hộ của gần 400 trên tổng số 500 thành viên Quốc hội, đồng thời ép các chủ tịch lưỡng viện thuộc phe thân Kabila phải từ chức. Đến tháng 4 năm 2021, một chính phủ mới được thành lập mà không có sự góp mặt của những người ủng hộ Kabila.
Một đại dịch sởi nghiêm trọng bùng phát vào năm 2019 đã cướp đi sinh mạng của gần 5.000 người. Dịch Ebola cũng kết thúc vào tháng 6 năm 2020 sau hai năm hoành hành và khiến 2.280 người tử vong. Đại dịch COVID-19 cũng lan tới CHDC Congo vào tháng 3 năm 2020, và một chiến dịch tiêm chủng đã được khởi động vào ngày 19 tháng 4 năm 2021. Ngày 22 tháng 2 năm 2021, Luca Attanasio - Đại sứ Ý tại CHDC Congo - cùng vệ sĩ của mình đã bị sát hại tại tỉnh Bắc Kivu. Vào ngày 22 tháng 4 năm 2021, các cuộc hội đàm giữa Tổng thống Kenya Uhuru Kenyatta và Tshisekedi đã dẫn đến các thỏa thuận mới nhằm thúc đẩy thương mại quốc tế và an ninh (bao gồm chống khủng bố, nhập cư, an ninh mạng và hải quan) giữa hai quốc gia. Tháng 2 năm 2022, những cáo buộc về một cuộc đảo chính đã gây nên tình trạng bất ổn, nhưng âm mưu này cuối cùng đã thất bại. Đến tháng 12 năm 2023, Tổng thống Felix Tshisekedi đã tái đắc cử với hơn 70% số phiếu bầu.
Phong trào M23 tái bùng phát mạnh mẽ vào năm 2022 và nhận được sự hỗ trợ quân sự từ Rwanda — quốc gia vốn cáo buộc chính phủ Congo hậu thuẫn cho lực lượng dân quân Hutu thuộc FDLR. Đầu năm 2025, xung đột leo thang nghiêm trọng khi phiến quân M23 đánh chiếm hai thành phố Goma và Bukavu với sự tham gia của hàng nghìn binh lính Rwanda. Các cuộc đàm phán hòa bình do Hoa Kỳ làm trung gian giữa Rwanda và CHDC Congo đã diễn ra vào mùa xuân năm 2025, tiến tới việc ký kết một thỏa thuận hòa bình vào ngày 27 tháng 6 năm 2025. Hiệp định hòa bình này yêu cầu Rwanda phải rút quân khỏi miền đông Congo trong vòng 90 ngày và CHDC Congo phải chấm dứt hỗ trợ cho FDLR, đồng thời xây dựng một khuôn khổ hội nhập kinh tế khu vực giữa hai nước. Bất chấp thỏa hiệp trên, Văn phòng Nhân quyền Liên Hợp Quốc (UNHRO) ghi nhận các hành vi thù địch tại các tỉnh nơi Goma và Bukavu tọa lạc vẫn gia tăng trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 7 năm 2025. UNHRO cho biết M23 cùng các binh sĩ thuộc Lực lượng Phòng vệ Rwanda (RDF) chiếm đóng bị cáo buộc đã thảm sát hàng trăm dân thường tại bốn ngôi làng thuộc huyện Rutshuru, một khu vực nằm trong tỉnh Bắc Kivu. Vào tháng 7 năm 2025, một Tuyên bố về các Nguyên tắc đã được ký kết tại Doha, đóng vai trò là thỏa thuận bước đầu về các mục tiêu chung cho một lệnh ngừng bắn và hạn chế bạo lực trong tương lai. Đến tháng 10 năm 2025, cựu Tổng thống Joseph Kabila bị tuyên án tử hình vắng mặt vì cáo buộc cấu kết với nhóm phiến quân M23.
Cộng hòa Dân chủ Congo nằm ở Trung Phi, đường xích đạo đi ngang qua, nằm chếch về phía trên. Cộng hòa dân chủ Congo có diện tích lớn hàng thứ hai ở châu Phi, sau Algérie, Bắc giáp Cộng hòa Trung Phi và Sudan; Tây Nam giáp Angola và Nam giáp Zambia; Đông giáp Uganda, Rwanda, Burundi và Tanzania; Tây giáp Đại Tây Dương và Cộng hòa Congo Quốc gia này chỉ có một hành lang hẹp thông ra Đại Tây Dương. Lãnh thổ cả nước trải rộng trên vùng chậu được bao phủ bởi rừng rậm xích đạo ẩm và nóng, tương ứng với khoảng 2/3 diện tích vùng lưu vực sông Congo. Ở phía Đông, Cộng hòa Dân chủ Congo tựa lưng vào những vùng đất cao của Đông Phi, tiếp đó là dãy lũng hẹp dài có các hồ Albert (Mobutu), Edward, Kivu, Tanganyika đặt mốc cho biên giới chung với các nước ở phía Đông. Cư dân tập trung ở các vùng cao thuộc rìa phía Đông có khí hậu trong lành, nhất là ở một phần ba lãnh thổ phía Nam, tại đó rừng thưa và các đồng cỏ xen nhau (Kinshasa và Kangtaga). Nhìn chung, nhân dân Congo gồm chừng 60 tộc người gia tăng mạnh ở các thành phố (44,3% số dân).
Các sông chính có Sông Congo (4.700 km, lưu lượng lớn nhất châu Phi), sông Lualaba (1.770 km), sông Lomami (1.500 km), sông Aruwimba, sông Uélé, sông Tahuapa, sông Lukénie, sông Kasai.
Khí hậu nhiệt đới nóng và ẩm ở các khu vực trũng hai bên bờ sông thuộc vùng xích đạo; mát và khô hơn ở các vùng cao nguyên phía Nam; mát và ẩm hơn các vùng cao nguyên phía Đông. Vùng phía Bắc xích đạo: mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 2; vùng phía Nam xích đạo: mùa mưa từ tháng 10 đến tháng 4, mùa khô từ tháng 4 đến tháng 10.
Nội dung từ bài Wikipedia “Cộng hòa Dân chủ Congo”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.