Hồi Cốt (giản thể: 回鹘; phồn thể: 回鶻; bính âm: Huíhú) hay Hồi Hột (giản thể: 回纥; phồn thể: 回紇; bính âm: Huíhé), trong sử học phương Tây gọi là Hãn quốc Uyghur (tiếng Đột Quyết cổ: 𐰆𐰖𐰍𐰆𐰺:𐰅𐰠, chuyển tự: Uyġur El), là một đế quốc du mục của người Duy Ngô Nhĩ thống trị vùng thảo nguyên Mông Cổ và Trung Á trong khoảng một thế kỷ, từ năm 744 đến năm 840 (kéo dài đến 848 ở một số vùng biên viễn).
Cốt lõi của nhà nước Hồi Cốt là một liên minh bộ lạc du mục nói tiếng Turk, do bộ tộc Dược La Cát (Yaghlakar) đứng đầu liên minh Toquz Oghuz ("Cửu tính Hồi Hột" trong các thư tịch chữ Hán), bao gồm chín bộ tộc: Dược La Cát (藥羅葛), Hồ Đốt Cát (胡咄葛), Quắt La Vật (啒羅勿), Mạch Ca Tức Cật (貊歌息訖), A Vật Trích (阿勿嘀), Cát Tát (葛薩), Hộc Ốt Tố (斛嗢素), Dược Vật Cát (藥勿葛) và Hề Nha Vật (奚牙勿).
Quá trình quật khởi tại Mông Cổ
Năm 742, các liên minh bộ lạc gồm người Uyghur, Cát La Lộc (Karluk) và Bạt Tất Mật (Basmyl) liên hiệp nổi dậy chống lại sự thống trị của Hãn quốc Hậu Đột Quyết. Năm 744, liên quân đánh chiếm thủ phủ Ötügen (núi Ư Đô Cân) và tiêu diệt khả hãn cuối cùng của Hậu Đột Quyết là Özmish Khan. Tuy nhiên, mâu thuẫn tranh giành quyền lực nhanh chóng nổ ra giữa các bên chiến thắng; người Uyghur liên kết với Cát La Lộc đánh bại Bạt Tất Mật, chém thủ lĩnh của họ và phân tán các bộ tộc này. Ngay sau đó, người Uyghur đẩy lui luôn người Cát La Lộc về phía tây sang vùng đất của người Turgesh thuộc thung lũng Semirechye, độc chiếm thảo nguyên Mông Cổ.
Thủ lĩnh tối cao của người Uyghur là Cốt Lực Bùi La (tiếng Trung: 骨力裴羅; bính âm: Gǔlì Péiluó), xuất thân từ thị tộc Dược La Cát (Yaghlakar), đã tự xưng tước hiệu Qutlugh Bilge Köl Qaghan (Cốt Đốt Lộc Bì Già khả hãn, nhà Đường phong là Hoài Nhân khả hãn), chính thức khai sáng Hãn quốc Hồi Cốt và định đô tại Ordu Baliq (Oa Lỗ Đái Bát Lý, bên bờ sông Orkhon). Thư tịch cổ mô tả lãnh thổ Hồi Cốt thời kỳ này: "Đông cực Thất Vi, tây Kim San (Altai), nam khống Đại Mạc, tận đắc cổ Hung Nô địa" (phía đông đến đất Thất Vi, phía tây giáp dãy Altai, phía nam bao trùm sa mạc Gobi, chiếm trọn vẹn cương thổ Hung Nô xưa).
Năm 747, Cốt Lực Bùi La qua đời, người con trai là Bayanchur Khan kế vị (nhà Đường ban tước hiệu Anh Vũ khả hãn, trị vì 747–759). Ông đã tiến hành củng cố quốc phòng, xây dựng đô thành Bai Baliq bên bờ sông Selenge, đồng thời phát động hàng loạt chiến dịch khuất phục các bộ tộc lân cận như Sekiz Oghuz, Kyrgyz, Tatar Toquz và Chik, mở rộng hãn quốc thành một đế chế thảo nguyên hùng mạnh.
Năm 755, Loạn An Sử bùng nổ làm rung chuyển đế đô nhà Đường. Hoàng đế Đường Túc Tông lên ngôi tại Linh Vũ đã gửi sứ thần sang cầu viện Hồi Cốt vào năm 756. Anh Vũ khả hãn phái thái tử Diệp Hộ đem theo hàng vạn kỵ binh tinh nhuệ nam hạ, phối hợp chặt chẽ với quân triều đình do danh tướng Quách Tử Nghi chỉ huy lần lượt thu phục hai kinh đô Trường An và Lạc Dương vào năm 757. Để tưởng thưởng và thắt chặt liên minh chiến lược, Đường Túc Tông đã gả con gái của Túc Tông (Ninh Quốc công chúa) cho Anh Vũ khả hãn và cam kết triều cống 20.000 cuộn tơ lụa mỗi năm.
Thời kỳ hoàng kim
Dưới thời con trai của Bayanchur là Tengri Bögü (sử sách gọi là Mưu Vũ khả hãn, trị vì 759–779), thế lực Hồi Cốt đạt đến đỉnh cao tuyệt đối. Năm 762, khi tàn dư Loạn An Sử dưới sự lãnh đạo của Sử Triều Nghĩa tái chiếm Lạc Dương, Mưu Vũ khả hãn một lần nữa đích thân dẫn quân tiến vào Trung Nguyên hỗ trợ Đường Đại Tông thu phục đông đô và dẹp tan cuộc phản loạn. Sau thắng lợi, Hồi Cốt áp đặt quan hệ ngoại giao bất bình đẳng lên nhà Đường: thương nhân Hồi Cốt được hưởng quy chế miễn thuế và lưu trú tự do tại Trường An, đồng thời nhà Đường phải duy trì cơ chế "lụa đổi ngựa" với mức giá ép buộc (cứ 1 con ngựa gầy đổi lấy 40 cuộn lụa tốt).
Trong thời gian lưu lại Lạc Dương vào mùa đông năm 762, Mưu Vũ khả hãn tiếp xúc với các học giả và tăng lữ Mani giáo người Túc Đặc. Đầu năm 763, ông chính thức cải sang đạo Mani và đưa tôn giáo này trở thành quốc giáo của Hãn quốc Hồi Cốt. Việc cải đạo đã đưa tầng lớp thương nhân, trí thức Túc Đặc giữ vai trò chi phối trong triều đình Hồi Cốt, thúc đẩy quá trình định cư, đô thị hóa và chữ viết của hãn quốc.
Năm 779, sau khi Đường Đại Tông băng hà, Mưu Vũ khả hãn nghe theo lời các cố vấn Túc Đặc toan thừa cơ khởi binh đánh úp nhà Đường. Tuy nhiên, tướng quốc Tun Bagha Tarkhan (Đốn Mạc Hạ Đạt Can) kịch liệt phản đối vì lo sợ tổn hại liên minh kinh tế. Tun Bagha đã phát động chính biến, hạ sát Mưu Vũ khả hãn cùng gần 2.000 quý tộc và người Túc Đặc thân cận.
Tun Bagha Tarkhan tự lập làm khả hãn với tước hiệu Alp Qutlugh Bilge (Trường Thọ Thiên Thân khả hãn, trị vì 779–789). Ông ban hành luật lệ mới nhằm siết chặt trật tự kỷ cương, trấn áp thế lực ly khai của người Kyrgyz Yenisei và khôi phục quan hệ hòa hảo với triều đình Đường Đức Tông. Năm 788, theo thỉnh cầu của khả hãn, nhà Đường chính thức chấp thuận đổi quốc hiệu từ "Hồi Hột" (sợi tơ thô dệt vội) thành "Hồi Cốt" (với ý nghĩa "lượn nhanh như chim ưng bắt mồi").
Suy thoái
Sau cái chết của Trường Thọ Thiên Thân khả hãn vào năm 789, Hồi Cốt bước vào thời kỳ bất ổn nội bộ triền miên. Đế quốc Thổ Phồn thừa cơ liên kết với các bộ tộc Cát La Lộc đánh chiếm căn cứ trọng yếu Beshbalik (Bắc Đình) ở lòng chảo Chuẩn Cát Nhĩ vào năm 790, cắt đứt quyền kiểm soát của người Hồi Cốt trên tuyến Hành lang Hà Tây sang Tây Vực.
Năm 795, Phụng Thành khả hãn băng hà không có con nối dõi, vương triều Dược La Cát chính thức chấm dứt quyền cai trị trực tiếp. Đại tướng Qutlugh (Cốt Đốt Lộc) thuộc thị tộc Ediz (A Điệt) được suy tôn làm khả hãn với tôn hiệu Hoài Tín khả hãn (trị vì 795–808), mở ra dòng khả hãn mới. Ông tiến hành cải cách hành chính và tái thiết quân đội, tạm thời chặn đứng đà suy tàn của hãn quốc.
Năm 821, Sùng Đức khả hãn (Kün Tengride, trị vì 808–824) đánh lui các cuộc tấn công của quân Thổ Phồn, đồng thời tiếp nhận Thái Hòa công chúa của nhà Đường sang hòa thân, xác lập lại thế cân bằng địa chính trị giữa Hồi Cốt, nhà Đường và Thổ Phồn.
Tuy nhiên sau năm 824, các vụ tranh đoạt ngai vị liên tục xảy ra. Năm 839, quyền thần Külüg Bagha nổi loạn bức bách Khả hãn Qasar tự sát, lập một hoàng thân nhỏ tuổi lên ngôi bù nhìn. Đúng lúc nội chiến lên đỉnh điểm, thảo nguyên Mông Cổ hứng chịu thiên tai dzud (mùa đông khắc nghiệt cực độ với bão tuyết lớn), kéo theo nạn đói và dịch bệnh nghiêm trọng hủy diệt phần lớn gia súc – nguồn kinh tế huyết mạch của các bộ tộc du mục.
Sụp đổ
Mùa xuân năm 840, tướng quân Külüg Bagha do thất thế trước phe địch thủ Kürebir đã đào thoát sang phía bắc thung lũng Yenisei cầu viện người Kyrgyz. Đại quân Kyrgyz gồm 80.000 thiết kỵ do A Nhiệt (Are) thống lĩnh lập tức tràn xuống phía nam, đánh tan quân Hồi Cốt, đốt phá và san bằng kinh đô Ordu Baliq. Khả hãn bù nhìn bị chém đầu tại chỗ, bảo vật và hoàng cung bị cướp phá sạch sẽ.
Sau khi quốc đô thất thủ, quý tộc Hồi Cốt lập hoàng đệ Öge Khan (Ô Giới khả hãn, trị vì 841–847) lên ngôi hòng cứu vãn cơ nghiệp. Ô Giới dẫn tàn quân rút xuống sát biên thùy phía bắc nhà Đường (khu vực Hà Đới / Ordos và Nội Mông), bắt giữ Thái Hòa công chúa làm con tin nhằm gây sức ép đòi nhà Đường cấp lương thảo và giúp phục quốc. Do các vụ cướp bóc lương thực của tàn quân Hồi Cốt, năm 843, hoàng đế Đường Vũ Tông lệnh cho danh tướng Thạch Hùng đem quân tập kích doanh trại Ô Giới tại núi Sát Hồ (nay thuộc Nội Mông), giải cứu thành công Thái Hòa công chúa và tiêu diệt hơn một vạn tàn quân Hồi Cốt. Ô Giới khả hãn tháo chạy về phía tây rồi bị thủ lĩnh bộ lạc Altai sát hại vào năm 847, đánh dấu sự sụp đổ hoàn toàn của Hãn quốc Uyghur trên thảo nguyên Mông Cổ.
Hậu duệ và các nhà nước kế thừa
Sau khi đế quốc tan rã vào năm 840, cộng đồng người Uyghur tản mác theo các ngả di cư chính:
- Nhánh di cư sang bồn địa Tarim: Dưới sự dẫn dắt của Bàng Đặc Lặc (Pang Tele), nhánh này tiến về vùng ốc đảo Turpan và Beshbalik, thành lập nên vương quốc Cao Xương Hồi Cốt (Tây Châu Hồi Cốt, tồn tại từ năm 856 đến thế kỷ 14). Tại đây, họ từ bỏ đời sống du mục thuần túy để chuyển sang làm nông nghiệp thủy lợi và thương mại ốc đảo, cải sang Phật giáo và Cảnh giáo. Đến năm 1209, thủ lĩnh Cao Xương là Baurchuk Art Tekin chủ động quy phục Thành Cát Tư Hãn; giới quý tộc và văn nhân Uyghur trở thành trụ cột hành chính quan trọng của Đế quốc Mông Cổ, đồng thời chữ thảo Uyghur được lựa chọn làm cơ sở để sáng tạo nên chữ Mông Cổ.
- Nhánh di cư sang Hành lang Hà Tây: Định cư tại vùng Trương Dịch và Cam Châu (tỉnh Cam Túc ngày nay), lập nên nhà nước Cam Châu Hồi Cốt (894–1036). Nhánh này duy trì tín ngưỡng Phật giáo và phát triển biệt lập, là tổ tiên trực tiếp của dân tộc Yugur (người Dụ Cố) hiện nay.
- Nhánh di cư về phía tây sang vùng Trung Á: Men theo sườn Thiên Sơn tiến vào thung lũng sông Chu và lòng chảo Tarim phía tây, hòa huyết với các bộ tộc Cát La Lộc và Yagma để hình thành nền tảng sơ khai của Hãn quốc Kara-Khanid. Năm 934, dưới sự lãnh đạo của Sultan Satuq Bughra Khan, vương triều này chính thức cải sang Hồi giáo, đặt nền móng cho tiến trình Hồi giáo hóa cộng đồng các dân tộc Turk tại Tân Cương.
- Nhánh ở lại thảo nguyên phía đông: Một bộ phận tàn dư hòa nhập vào liên minh bộ tộc người Khiết Đan. Hoàng hậu Thuật Luật Bình của Hoàng đế lập quốc triều Liêu Da Luật A Bảo Cơ xuất thân từ bộ tộc Hồi Cốt này (được mang họ Tiêu). Một phân nhánh khác di chuyển về phương nam tiến vào nội địa Trung Hoa, được cho là tiền thân của tộc Ongud (Uông Cổ) thời Mông–Nguyên.