Quốc gia
quốc gia nội lục tại Nam Mỹ
Paraguay, quốc hiệu là Cộng hòa Paraguay, là một quốc gia nội lục tại Nam Mỹ. Paraguay nằm trên cả hai bờ sông Paraguay, con sông chảy qua trung tâm của đất nước từ bắc xuống nam. Đất nước này giáp với Argentina ở phía nam và tây nam, Brasil ở phía đông và đông bắc và Bolivia ở phía tây bắc. Theo ước tính năm 2023, dân số Paraguay là 7,4 triệu người. Thủ đô và thành phố lớn nhất là Asunción.
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Nội dung từ bài Wikipedia “Paraguay”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.
Paraguay, quốc hiệu là Cộng hòa Paraguay, là một quốc gia nội lục tại Nam Mỹ. Paraguay nằm trên cả hai bờ sông Paraguay, con sông chảy qua trung tâm của đất nước từ bắc xuống nam. Đất nước này giáp với Argentina ở phía nam và tây nam, Brasil ở phía đông và đông bắc và Bolivia ở phía tây bắc. Theo ước tính năm 2023, dân số Paraguay là 7,4 triệu người. Thủ đô và thành phố lớn nhất là Asunción.
Người Guaraní bản địa đã sinh sống ở miền đông Paraguay ít nhất một thiên niên kỷ trước khi người Tây Ban Nha đặt chân tới. Miền tây Paraguay, tức vùng Gran Chaco, là địa bàn của các tộc du mục, nổi bật nhất là các dân tộc Guaycuru. Sông Paraguay gần như là ranh giới phân chia người Guaraní làm nông ở phía đông với các tộc du mục và bán du mục ở vùng Gran Chaco phía tây. Người du mục Mbayá nổi tiếng với truyền thống thượng võ và mãi đến cuối thế kỷ 19 mới bị khuất phục hoàn toàn.
Các bộ tộc bản địa này thuộc về năm ngữ hệ riêng biệt, cũng là cơ sở phân chia các nhóm lớn của họ. Những nhóm nói các ngôn ngữ khác nhau thường tranh giành tài nguyên và lãnh thổ với nhau. Họ lại tiếp tục chia nhỏ thành các bộ tộc theo những ngôn ngữ thuộc các nhánh trong mỗi ngữ hệ. Ngày nay, Paraguay vẫn còn 17 nhóm dân tộc – ngôn ngữ riêng biệt.
Những người châu Âu đầu tiên đặt chân tới khu vực này là các nhà thám hiểm Tây Ban Nha vào năm 1537. Ngày 15 tháng 8 năm 1537, nhà thám hiểm Juan de Salazar de Espinosa lập nên khu định cư Asunción. Thành phố này về sau trở thành trung tâm của tỉnh thuộc địa Paraguay của Tây Ban Nha.
Vào thế kỷ 18, các phái đoàn và khu định cư của Dòng Tên đã nỗ lực xây dựng một quốc gia tự trị của người bản địa theo đạo Thiên Chúa tại khu vực này của Nam Mỹ. Dòng Tên lập ra các khu truyền giáo (reducción) để tập hợp người Guaraní, vừa nhằm cải đạo họ sang Thiên Chúa giáo, vừa bảo vệ họ khỏi cảnh nô lệ trá hình dưới tay người định cư Tây Ban Nha và các nhóm săn nô lệ Bồ Đào Nha (bandeirantes). Công giáo tại Paraguay cũng chịu ảnh hưởng từ người bản địa, hình thành một tôn giáo dung hợp mang nhiều yếu tố bản xứ. Các khu reducción phát triển thịnh vượng ở miền đông Paraguay trong khoảng 150 năm, cho đến khi Vương triều Tây Ban Nha trục xuất Dòng Tên vào năm 1767. Một phần nguyên nhân khiến Dòng Tên bị đàn áp là việc nhiều hoàng gia châu Âu cáo buộc họ đặt quyền lợi của người bản địa nghèo lên trên lợi ích của đế quốc. Tàn tích của hai khu truyền giáo Dòng Tên từ thế kỷ 18 là La Santísima Trinidad de Paraná và Jesús de Tavarangue đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới.
Ở miền tây Paraguay, người Guaycuru du mục cùng các tộc du mục khác đã kiên quyết chống lại sự định cư của người Tây Ban Nha và Thiên Chúa giáo từ thế kỷ 16 trở đi. Phần lớn các dân tộc này về sau đã hòa vào cộng đồng người lai (mestizo) trong các thế kỷ 18 và 19.
Ngày 14 tháng 5 năm 1811, Paraguay lật đổ chính quyền Tây Ban Nha tại địa phương. Nhà độc tài đầu tiên của Paraguay là José Gaspar Rodríguez de Francia, người cai trị đất nước từ năm 1814 cho đến khi qua đời vào năm 1840, gần như cách biệt hoàn toàn với bên ngoài. Ông muốn xây dựng một xã hội không tưởng dựa trên tác phẩm Khế ước xã hội của nhà tư tưởng người Genève Jean-Jacques Rousseau. Rodríguez de Francia còn được biết đến với biệt danh El Supremo ("Đấng Tối cao").
Rodríguez de Francia ban hành luật mới, cắt giảm mạnh quyền lực của Giáo hội Công giáo (khi đó là quốc đạo) và nội các. Ông cấm những người gốc thực dân kết hôn với nhau, chỉ cho phép họ lấy người da đen, người lai mulato hoặc người bản địa, nhằm phá vỡ quyền lực của giới tinh hoa thời thuộc địa và tạo ra một xã hội lai (mestizo). Ông cũng cắt đứt quan hệ giữa Paraguay với phần còn lại của Nam Mỹ. Do Francia hạn chế tự do, năm 1820, Fulgencio Yegros cùng một số lãnh đạo thời độc lập đã lên kế hoạch đảo chính. Francia phát hiện âm mưu và cho xử tử hoặc bỏ tù chung thân những kẻ cầm đầu.
Sau khi Francia qua đời năm 1840, Paraguay được điều hành bởi nhiều sĩ quan trong một chính quyền quân sự mới, cho đến khi Carlos Antonio López (được cho là cháu của Rodríguez de Francia) lên nắm quyền vào năm 1841. López hiện đại hóa Paraguay và mở cửa đất nước cho thương mại quốc tế. Ông ký hiệp ước không xâm lược với Argentina và chính thức tuyên bố độc lập cho Paraguay vào năm 1842. Sau khi ông mất năm 1862, quyền lực được trao lại cho con trai cả Francisco Solano López.
Chế độ của gia tộc López mang đậm tính tập trung, cứng nhắc trong cả sản xuất lẫn phân phối. Ranh giới giữa khu vực công và tư gần như không tồn tại, và gia tộc López cai trị đất nước như quản lý một điền trang rộng lớn.
Chính phủ kiểm soát toàn bộ hoạt động xuất khẩu. Trà yerba mate và các mặt hàng gỗ quý giúp Paraguay duy trì cán cân thương mại với thế giới bên ngoài. Chính phủ Paraguay theo đuổi chính sách bảo hộ triệt để: không bao giờ vay nợ nước ngoài và đánh thuế cao lên hàng nhập khẩu. Chính sách này giúp xã hội tự cung tự cấp, đồng thời tránh được gánh nợ nần mà Argentina và Brasil phải hứng chịu. Chế độ nô lệ vẫn tồn tại ở Paraguay dù không phổ biến, cho đến năm 1844 mới bị bãi bỏ trong hiến pháp mới.
Năm 1862, Francisco Solano López thay cha làm Tổng thống kiêm nhà độc tài, về cơ bản tiếp tục đường lối chính trị của cha mình. Cả hai đều muốn xây dựng hình ảnh một Paraguay "dân chủ và cộng hòa" trước quốc tế, nhưng trên thực tế, gia tộc cầm quyền gần như nắm trọn mọi mặt đời sống công cộng, kể cả nhà thờ và trường học.
Về quân sự, Carlos Antonio López hiện đại hóa và mở rộng công nghiệp cũng như quân đội, đồng thời củng cố mạnh mẽ hệ thống phòng thủ chiến lược của Paraguay bằng việc xây dựng pháo đài Humaitá. Chính phủ thuê hơn 200 kỹ thuật viên nước ngoài để lắp đặt đường dây điện báo và đường sắt, phục vụ các ngành đang phát triển như thép, dệt may, giấy và mực in, đóng tàu, vũ khí và thuốc súng. Xưởng đúc Ybycuí hoàn thành năm 1850 sản xuất đại bác, súng cối và đạn dược đủ mọi cỡ. Chiến hạm trên sông được đóng tại các xưởng tàu ở Asunción. Nhiều công sự phòng thủ được dựng lên, đặc biệt dọc sông Apa và ở vùng Gran Chaco. Sau khi Carlos Antonio López qua đời, các dự án này tiếp tục được con trai ông là Francisco Solano triển khai.
Về phát triển kinh tế – xã hội, Paraguay khi đó được mệnh danh là "nước cộng hòa tiên tiến nhất Nam Mỹ", đáng chú ý là qua lời của thẩm phán kiêm chính khách người Anh, Ngài Robert Phillimore.
Theo George Thompson, trung tá công binh của quân đội Paraguay trước và trong chiến tranh, chính quyền López nhìn chung là một chính quyền khá tốt đối với Paraguay:
Có lẽ không ở đâu trên thế giới mạng sống và tài sản lại được bảo đảm như trên khắp Paraguay dưới thời ông (Antonio López) trị vì. Tội phạm hầu như không tồn tại, và nếu có thì lập tức bị phát hiện và trừng phạt. Quần chúng nhân dân có lẽ là những người hạnh phúc nhất trên đời. Họ hầu như không phải làm lụng vất vả mới kiếm đủ sinh kế. Mỗi gia đình đều có nhà hoặc túp lều trên mảnh đất của mình. Chỉ trong vài ngày, họ đã trồng đủ thuốc lá, ngô và sắn để dùng [...]. Mỗi túp lều đều có một vườn cam [...] cùng vài con bò, nên gần như quanh năm họ chẳng thiếu thốn gì [...]. Tất nhiên, tầng lớp trên thì sống theo lối châu Âu nhiều hơn...
Ngày 12 tháng 10 năm 1864, bất chấp tối hậu thư của Paraguay, Brasil (liên minh với chính phủ Argentina của Tướng Bartolomé Mitre và phái nổi dậy colorado của Uruguay do Tướng Venancio Flores cầm đầu) đã xâm lược Uruguay nhằm lật đổ chính phủ Đảng Blanco, đồng minh của López. Đáp lại, quân Paraguay dưới sự chỉ huy của Thống chế Francisco Solano López tấn công Mato Grosso ngày 15 tháng 12 năm 1864, rồi tuyên chiến với Argentina ngày 23 tháng 3 năm 1865. Ngày 22 tháng 2 năm 1865, chính phủ Blanco sụp đổ và bị thay bằng chính phủ Colorado của Tướng Venancio Flores. Sau đó, ngày 1 tháng 5 năm 1865, Argentina, Đế quốc Brasil và Uruguay ký bí mật Hiệp ước Liên minh Tay ba chống lại chính phủ Paraguay.
Sau một đợt tấn công ngắn vào lãnh thổ Argentina và Brasil, quân Paraguay rút về nước và kháng cự quyết liệt. Sau khi chiếm được Asunción, Liên minh Tay ba dựng lên một chính phủ lâm thời. Ngày 22 tháng 7 năm 1869, Quốc hội bầu ra Hội đồng Quốc gia gồm Carlos Loizaga, Juan Francisco Decoud và Cirilo Antonio Rivarola. Tuy vậy, Solano López vẫn thoát được và tiếp tục chỉ huy chiến tranh du kích. Chiến tranh chỉ thực sự kết thúc khi ông tử trận năm 1870 trong trận Cerro Corá, nơi ông từ chối đầu hàng. Đây vẫn là cuộc xung đột quốc tế đẫm máu nhất trong lịch sử châu Mỹ, và nguyên nhân thực sự của nó cho đến nay vẫn còn gây nhiều tranh cãi.
Paraguay mất từ 25 đến 33% lãnh thổ vào tay Argentina và Brasil, phải trả một khoản nợ chiến tranh khổng lồ và bán đi nhiều tài sản quốc gia để ổn định ngân sách. Hậu quả nặng nề nhất của cuộc chiến là sự sụt giảm dân số thảm khốc. Ít nhất một nửa dân số Paraguay đã thiệt mạng trong cuộc xung đột, và phải mất nhiều thập kỷ đất nước mới phục hồi được con số này. Nói về thảm họa mà người Paraguay phải gánh chịu sau chiến tranh, William D. Rubinstein viết:
"Ước tính thông thường cho rằng trong tổng dân số Paraguay khoảng từ 450.000 đến 900.000 người, chỉ có 220.000 người sống sót sau chiến tranh, trong đó chỉ có 28.000 nam giới trưởng thành."
Trong vụ cướp phá Asunción năm 1869, quân đội Đế quốc Brasil đã đóng gói và chuyển toàn bộ Lưu trữ Quốc gia Paraguay về Rio de Janeiro. Hồ sơ về cuộc chiến của Brasil cho đến nay vẫn được giữ bí mật, khiến việc nghiên cứu lịch sử Paraguay thời thuộc địa và những năm đầu lập quốc gặp nhiều khó khăn.
Năm 1904, cuộc cách mạng của phái Tự do nổ ra nhằm lật đổ sự cai trị của Đảng Colorado. Thời kỳ cầm quyền của phái Tự do mở ra một giai đoạn bất ổn chính trị sâu sắc. Từ năm 1904 đến 1954, Paraguay có tới 31 đời tổng thống, phần lớn bị phế truất bằng vũ lực. Xung đột giữa các phe phái trong Đảng Tự do cầm quyền đã dẫn đến Nội chiến Paraguay 1922–1923.
Tranh chấp biên giới chưa được giải quyết với Bolivia quanh vùng Chaco cuối cùng bùng nổ thành Chiến tranh Chaco vào đầu thập niên 1930. Sau khi cả hai bên cùng chịu tổn thất nặng nề, Paraguay đánh bại Bolivia và thiết lập chủ quyền trên phần lớn vùng Chaco tranh chấp. Sau chiến tranh, các sĩ quan quân đội lợi dụng sự bất mãn của dân chúng đối với giới chính khách phái Tự do để giành lấy quyền lực. Ngày 17 tháng 2 năm 1936, cuộc Cách mạng Tháng Hai đưa Đại tá Rafael Franco lên nắm quyền. Từ năm 1940 đến 1948, đất nước nằm dưới sự cai trị của Tướng Higinio Morínigo. Sự bất mãn với chế độ của ông dẫn đến Nội chiến Paraguay năm 1947. Sau cuộc nội chiến, Alfredo Stroessner bắt đầu dính líu vào hàng loạt âm mưu, dẫn đến cuộc đảo chính quân sự do ông tiến hành ngày 4 tháng 5 năm 1954.
Sau một loạt chính phủ bất ổn, năm 1954 chế độ độc tài của Alfredo Stroessner được thiết lập và kéo dài hơn ba thập kỷ, đến tận năm 1989. Dưới thời Stroessner, Paraguay được hiện đại hóa ở mức độ nhất định, nhưng chế độ này cũng gắn liền với các vụ vi phạm nhân quyền tràn lan.
Stroessner và Đảng Colorado cai trị đất nước từ năm 1954 đến 1989. Nhà độc tài đã dẫn dắt một giai đoạn tăng trưởng kinh tế, nhưng để lại hồ sơ tệ hại về nhân quyền và môi trường. Paraguay tích cực tham gia Chiến dịch Condor. Đàn áp chính trị, đe dọa và các đội xử tử là những yếu tố then chốt giúp Stroessner duy trì quyền lực lâu dài. Ông nắm gần như quyền lực tuyệt đối bằng cách để quân đội và Bộ trưởng Nội vụ Edgar Ynsfrán tự do hành động. Ynsfrán bắt đầu quấy rối, khủng bố và sát hại người thân của những ai chống đối chế độ. Stroessner cũng dựa vào các lực lượng dân quân của Đảng Colorado dưới quyền kiểm soát của mình để dập tắt mọi tiếng nói bất đồng trong nước. Ngoài ra, Paraguay dưới thời Stroessner còn trở thành nơi ẩn náu của nhiều tội phạm chiến tranh Quốc xã, trong đó có Josef Mengele, Hans-Ulrich Rudel và Eduard Roschmann. Vì thiện cảm của Stroessner với chủ nghĩa Quốc xã và việc ông che chở các tội phạm chiến tranh, báo chí nước ngoài thường gọi chính quyền của ông là "chế độ Quốc xã của kẻ nghèo".
Nội dung từ bài Wikipedia “Paraguay”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.