Quốc gia
Thời kỳ Homeros hay còn gọi là Thời kỳ tăm tối, Kỷ Nguyên Bóng Tối là thuật ngữ đã được thường xuyên sử dụng để chỉ đến thời kỳ Lịch sử Hy Lạp. Thời kỳ này đánh dấu bằng các cuộc thiên di của người Ionia, Doria xuống miền Trung và Nam Hy Lạp, cũng như giai đoạn suy tàn, sụp đổ của nền văn minh Mycenae ở khu vực này.
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Nội dung từ bài Wikipedia “Thời kỳ Homeros”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.
Thời kỳ Homeros hay còn gọi là Thời kỳ tăm tối, Kỷ Nguyên Bóng Tối (khoảng 1200 TCN-800 TCN) là thuật ngữ đã được thường xuyên sử dụng để chỉ đến thời kỳ Lịch sử Hy Lạp. Thời kỳ này đánh dấu bằng các cuộc thiên di của người Ionia, Doria xuống miền Trung và Nam Hy Lạp, cũng như giai đoạn suy tàn, sụp đổ của nền văn minh Mycenae ở khu vực này.
Nhà thơ mù nổi tiếng Homeros sống trong giai đoạn này và trước tác Iliad và Odyssey của ông ít nhiều phản ánh xã hội Hy Lạp thời đại đó.
Hệ thống cung điện Mycenae bắt đầu sụp đổ vào khoảng năm 1200 TCN và quá trình này hoàn tất trong vài thập kỷ sau đó. Sự suy vong này bắt nguồn từ những căng thẳng nội bộ tại các thành thị, dẫn đến việc chối bỏ quyền lực và bộ máy cai trị của cung điện. Điều này được thể hiện rất rõ qua sự biến mất của chữ viết Linear B cùng các công trình kiến trúc cung điện. Bên cạnh đó, tại vùng Boeotia cũng xảy ra các cuộc xung đột giữa những bang quốc Mycenae như Orchomenos, Gla và Thebes. Mặc dù tại Thebes và Eleon đã ghi nhận các dấu hiệu tái định cư đáng chú ý vào giai đoạn giữa của thời kỳ Hellas Hậu kỳ IIIC (khoảng năm 1170–1100 TCN), đi kèm với sự trỗi dậy của một số khu định cư nhỏ lân cận, nhưng các cung điện, cùng với những loại hình nghệ thuật và phong tục mai táng đặc trưng, đều đã hoàn toàn biến mất.
Mặt khác, trên đảo Euboea, khu định cư Lefkandi lại phát triển một cách nhanh chóng trong thời kỳ Hậu cung điện (1200–1050 TCN). Nơi đây vươn lên thành một trung tâm nổi bật nhờ sở hữu địa hình vịnh kép vô cùng thuận lợi cho giao thương đường biển. Thêm vào đó, các bằng chứng cũng cho thấy sự hiện diện mới của người Hellenes tại đảo Síp trong thời kỳ Cận Mycenae (khoảng năm 1100–1050 TCN) cũng như trên khu vực ven biển Syria tại Al-Mina. Những cư dân nói tiếng Hy Lạp đã di cư đến Síp từ cuối thế kỷ 13 đến thế kỷ 11 TCN. Tuy nhiên, họ không biến hòn đảo này thành thuộc địa mà chọn cách hòa nhập vào xã hội bản địa với tư cách là "những người di cư về mặt kinh tế và văn hóa từ vùng ngoại vi tiến vào khu vực trung tâm".
Vào Thời tiền sử hoặc Thời kỳ Đồ sắt Sớm tiếp theo (1050–800 TCN), có bốn trung tâm định cư sở hữu quy mô dân số trên 1.000 người, bao gồm: Lefkandi, Athens, Argos và Knossos. Những trung tâm này cũng cho thấy sự phức tạp về mặt chính trị và xã hội, với các hệ thống phân cấp được định hình ở quy mô địa phương thay vì bao trùm một vùng lãnh thổ rộng lớn. Các hoa văn trang trí trên đồ gốm Hy Lạp sau khoảng năm 1050 TCN không còn những họa tiết nhân vật và động vật như gốm Mycenae, mà chuyển sang các phong cách đơn giản hơn. Học giả Thomas R. Martin cho rằng trong giai đoạn từ năm 950 TCN đến 750 TCN, người Hy Lạp đã học lại cách viết. Tuy nhiên, họ sử dụng bảng chữ cái của người Phoenicia thay vì chữ Linear B của người Mycenae, đồng thời tạo ra một bước đột phá căn bản khi bổ sung các nguyên âm thành những chữ cái độc lập. "Phiên bản bảng chữ cái Hy Lạp này về sau đã trở thành nền tảng cho bảng chữ cái tiếng Anh được sử dụng ngày nay."
Trước đây, giới học giả từng cho rằng người Hellenes ở đất liền đã mất toàn bộ liên lạc với các thế lực ngoại quốc trong giai đoạn này, dẫn đến sự đình trệ về phát triển và giao lưu văn hóa. Tuy nhiên, nhà khảo cổ học Alex Knodell nhận định rằng những hiện vật thuộc Thời kỳ Đồ sắt Sớm, được khai quật tại Lefkandi trên đồng bằng Lelantine thuộc đảo Euboea vào thập niên 1980, đã "cho thấy một số vùng của Hy Lạp giàu có và có mạng lưới kết nối rộng mở hơn nhiều so với quan niệm truyền thống. Cụ thể, một công trình đồ sộ cùng khu nghĩa trang lân cận đã minh chứng cho các mối liên hệ với Síp, Ai Cập và vùng Levant. Những kết nối này đóng vai trò như biểu tượng của quyền lực và địa vị tinh hoa, tương tự như ở các thời kỳ trước đó". Điều này chứng tỏ rằng những mối liên kết quan trọng về văn hóa và thương mại với phương Đông, đặc biệt là bờ biển Levant, đã phát triển kể từ khoảng năm 900 TCN trở đi.
Mặc dù người Hy Lạp phải trải qua một cuộc sống khắc nghiệt trong Thời kỳ Tăm tối, và hệ quả lớn của giai đoạn này là sự tan rã của các cấu trúc kinh tế - xã hội Mycenae cũ, kéo theo sự xóa nhòa của hệ thống giai cấp nghiêm ngặt cùng chế độ cha truyền con nối. Dẫu vậy, quá trình thay thế dần dần bằng các thể chế chính trị - xã hội mới cuối cùng đã tạo tiền đề cho sự trỗi dậy của nền dân chủ tại Athens vào thế kỷ thứ 5 TCN. Những sự kiện đáng chú ý diễn ra sau Thời kỳ Tăm tối, đánh dấu bước chuyển mình sang Thời Cổ đại, bao gồm kỳ Thế vận hội Olympic đầu tiên vào năm 776 TCN, cùng với sự ra đời của các bản sử thi Homeros là Iliad và Odyssey.
Sự suy vong của nền văn minh Mycenae trong thời kỳ sụp đổ của Thời đại Đồ đồng từng được quy cho là hậu quả từ cuộc xâm lược của người Dorian hoặc Các Dân tộc của Biển (Sea Peoples). Tuy nhiên, Các Dân tộc của Biển thực chất có thể là những băng nhóm hải tặc tập hợp lại với nhau giữa bối cảnh khủng hoảng bấy giờ. Lực lượng này có nguồn gốc rất đa dạng—bao gồm thủy thủ, thợ thuyền hoặc lính đánh thuê—xuất thân từ nhiều nhóm sắc tộc khác nhau như cư dân vùng Lukka, chứ không nhất thiết hoặc không chỉ bao gồm riêng người Achaea (Ekwesh).
Cùng vào khoảng thời gian này (từ năm 1200 đến 1150 TCN), hàng loạt cuộc nổi dậy quy mô lớn đã bùng phát tại nhiều khu vực thuộc Đông Địa Trung Hải. Trong một công trình nghiên cứu năm 2013, học giả Jonathan Hall đã đưa ra nhận định rằng: "Sự sụp đổ của hệ thống kinh tế và chính trị xoay quanh các cung điện Mycenae đã tạo ra một bầu không khí bất ổn và mất an toàn. Do đó, một số bộ phận dân cư – dù xuất phát từ nhu cầu bảo đảm an toàn hay vì mục đích kinh tế – đã quyết định bỏ lại quê hương để tìm phương mưu sinh ở những vùng đất mới."
Cùng với sự sụp đổ của các trung tâm cung điện, không còn bất kỳ công trình bằng đá đồ sộ nào được xây dựng, và nghệ thuật vẽ tranh tường có thể cũng đã chấm dứt. Chữ viết Linear B không còn được sử dụng, các tuyến giao thương huyết mạch cũng bị cắt đứt khi nhiều thị trấn và làng mạc bị bỏ hoang. Đặc biệt, sự biến mất của chữ Linear B chủ yếu là do nền kinh tế cung điện mang tính phân phối lại đã sụp đổ; dẫn đến việc không còn nhu cầu ghi chép sổ sách thương mại. Dân số Hy Lạp sụt giảm đáng kể. Thế giới của những đội quân nhà nước có tổ chức, các vị vua, quan lại và hệ thống phân phối lại hàng hóa đã hoàn toàn tan rã. Phần lớn thông tin về giai đoạn này đều được thu thập từ các khu mộ táng và những đồ tùy táng bên trong.
Những nền văn hóa mới nổi mang tính phân tán, cục bộ và tự trị thiếu đi sự gắn kết về mặt văn hóa lẫn thẩm mỹ. Chúng được biết đến với sự đa dạng của văn hóa vật chất, thể hiện qua các phong cách chế tác đồ gốm (ví dụ: phong cách bảo thủ ở Athens, phong cách chiết trung ở Knossos), phong tục mai táng và cấu trúc định cư. Đồ gốm mang phong cách Tiền hình học có kiểu dáng đơn giản hơn so với các thiết kế trước đó, đặc trưng bởi các họa tiết đường thẳng và đường cong. Mặt khác, những nhận định khái quát về "xã hội thời kỳ Tăm tối" bị coi là quá đơn giản hóa, bởi lẽ sự đa dạng của các nền văn hóa trên khắp Hy Lạp thời bấy giờ không thể chỉ gộp chung vào một phạm trù "xã hội thời kỳ Tăm tối" duy nhất.
Các lăng mộ kiểu Tholos (mộ tổ ong) được tìm thấy ở Thessaly và Crete vào thời kỳ Đồ sắt Sớm, nhưng nhìn chung không xuất hiện ở những nơi khác. Trong khi hỏa táng là nghi thức chủ đạo ở vùng Attica, thì tại vùng Argolid lân cận, người ta lại áp dụng hình thức địa táng. Một số di chỉ cung điện Mycenae cũ, chẳng hạn như Argos hoặc Knossos, vẫn tiếp tục có cư dân sinh sống; việc một số khu định cư khác trải qua một "thời kỳ bùng nổ" mở rộng kéo dài một hoặc hai thế hệ trước khi bị bỏ hoang đã được học giả James Whitley liên hệ với "mô hình xã hội thủ lĩnh" (big-man social organization). Mô hình này được xây dựng dựa trên uy tín cá nhân của người lãnh đạo và vốn dĩ tiềm ẩn sự bất ổn: ông đã diễn giải sự phát triển của di chỉ Lefkandi theo góc nhìn này.
Một số vùng tại Hy Lạp, điển hình như Attica, Euboea và khu vực trung tâm đảo Crete, đã có sự phục hồi kinh tế nhanh chóng hơn so với những nơi khác sau các biến cố sụp đổ. Mặc dù vậy, đối với tầng lớp thường dân Hy Lạp, cuộc sống của họ nhìn chung vẫn không có nhiều xáo trộn so với hàng thế kỷ trước đó. Các hoạt động canh tác nông nghiệp, dệt vải, chế tác kim loại và sản xuất đồ gốm vẫn được duy trì, song với sản lượng thấp hơn và chủ yếu phục vụ nhu cầu tại chỗ, mang đậm phong cách của từng địa phương. Một số cải tiến về mặt kỹ thuật đã xuất hiện vào khoảng năm 1050 TCN cùng với sự khởi nguồn của phong cách Tiền hình học (1050–900 TCN). Tiêu biểu trong số đó là kỹ thuật chế tác gốm tân tiến hơn: sử dụng bàn xoay gốm với tốc độ quay nhanh hơn để tạo ra những chiếc bình với hình dáng tinh xảo, cũng như việc ứng dụng compa để vẽ các vòng tròn và nửa vòng tròn trang trí với độ chính xác cao. Chất lượng men gốm cũng được cải thiện nhờ kỹ thuật nung đất sét ở nhiệt độ cao hơn. Dẫu vậy, xu hướng chung của thời kỳ này vẫn thiên về các sản phẩm đơn giản, ít chi tiết cầu kỳ, đồng thời nguồn lực đầu tư cho việc kiến tạo các tác phẩm nghệ thuật tinh mỹ cũng bị cắt giảm đáng kể.
Kỹ thuật luyện sắt được du nhập từ đảo Síp và vùng Levant, sau đó tiếp tục được khai thác và cải tiến nhờ việc tận dụng các mỏ quặng sắt tại địa phương — những nguồn tài nguyên từng bị người Mycenae bỏ qua. Nhờ đó, các loại vũ khí sắc bén đã trở nên phổ biến và dễ tiếp cận hơn đối với cả những chiến binh không thuộc tầng lớp tinh hoa. Mặc dù việc sử dụng đồ sắt một cách phổ biến là đặc điểm chung của các khu định cư trong Thời kỳ Tăm tối, giới học giả vẫn chưa thể xác định chính xác thời điểm mà vũ khí và áo giáp rèn từ sắt đạt được độ bền vượt trội so với các sản phẩm đúc và rèn từ đồng thanh trước đó. Từ năm 1050 TCN, nhiều xưởng luyện sắt quy mô nhỏ tại các địa phương đã bắt đầu xuất hiện. Đến năm 900 TCN, hầu như toàn bộ vũ khí được tìm thấy trong các bộ đồ tùy táng đều được chế tác từ kim loại này.
Sự phân bố của phương ngữ Hy Lạp Ionia trong thời kỳ lịch sử cho thấy đã có một làn sóng di cư sớm từ Hy Lạp đại lục đến khu vực duyên hải Anatolia, tiến vào các địa điểm như Miletus, Ephesus và Colophon. Quá trình này có thể đã bắt đầu từ tận năm 1000 TCN, tuy nhiên các bằng chứng cùng thời còn khá khiêm tốn. Tại Síp, một số di chỉ khảo cổ cũng bắt đầu xuất hiện các loại đồ gốm mang đặc trưng có thể nhận diện của Hy Lạp;[bên cạnh đó, một thuộc địa của người Hy Lạp gốc Euboea đã được thiết lập tại Al Mina trên bờ biển Syria. Hơn nữa, sự phục hưng của mạng lưới giao thương vùng biển Aegean cũng có thể được nhận thấy thông qua những mảnh gốm Tiền hình học vùng Attica (có niên đại vào thế kỷ 10 TCN) được tìm thấy ở Crete và Samos, khu vực ngoài khơi bờ biển Tiểu Á.
Tôn giáo trong Thời kỳ Tăm tối của Hy Lạp được xem là sự kế thừa từ các tín ngưỡng Hy Lạp thuộc Thời đại Đồ đồng, đặc biệt thể hiện rõ qua tục thờ cúng các vị Anh hùng cũng như quan niệm về cách thức ấn định quyền năng của các vị thần.
Trong thời kỳ này, Hy Lạp rất có thể bị phân mảnh thành nhiều khu vực độc lập, được tổ chức dựa trên các nhóm quan hệ huyết thống (dòng họ) và các oikoi (hộ gia đình) — nền tảng khởi thủy của các polis (thành bang) sau này. Phần lớn người Hy Lạp không sinh sống tại các trang trại biệt lập mà tập trung thành những khu định cư quy mô nhỏ. Rất có thể vào buổi bình minh của thời kỳ lịch sử (khoảng hai đến ba trăm năm sau), nguồn lực kinh tế cốt lõi của mỗi gia đình chính là mảnh đất do tổ tiên truyền lại thuộc về các Oikos, được gọi là kleros (phần đất được phân chia). Nếu không sở hữu tài sản này, một người đàn ông sẽ không thể lập gia đình.
Nội dung từ bài Wikipedia “Thời kỳ Homeros”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.