Vương quốc La Mã, còn được gọi là chế độ quân chủ La Mã, hoặc là Thời kỳ vương quyền của La Mã cổ đại, là kỷ nguyên mở đầu của lịch sử La Mã, khi thành phố và vùng lãnh thổ của nó được cai trị bởi các vị vua.
Không có nhiều điều được biết đến về lịch sử của vương quốc này, vì không có các ghi chép và chỉ có một số ít các bản khắc đá từ thời kỳ của các vị vua còn tồn tại, và các ghi chép về thời kỳ này được viết trong giai đoạn Cộng hòa và đế chế được cho là dựa trên truyền thuyết truyền miệng. Theo những truyền thuyết này, vương quốc La Mã bắt đầu bằng việc thành lập thành phố vào khoảng năm 753 TCN, với những khu định cư nằm xung quanh đồi Palatine dọc theo sông Tiber, và kết thúc bằng việc lật đổ các vị vua và việc thiết lập nền Cộng hòa vào khoảng năm 509 TCN.
Bối cảnh thành lập
Theo khảo cổ học, từ thế kỷ 10 trước Công nguyên, vùng Latium (Ý ngày nay) đã bắt đầu có sự phát triển chậm nhưng đều đặn trong lĩnh vực nông nghiệp. Trên khắp khu vực này, nhiều làng mạc được hình thành, trong đó Rome chỉ là một trong số nhiều khu định cư, bên cạnh các địa điểm khác như Ardea, Lavinium hay Alba Longa. Cư dân ở đây, cụ thể là người Latinh – tổ tiên trực tiếp của người La Mã – chủ yếu trồng các loại ngũ cốc có giá trị dinh dưỡng thấp như lúa mì cổ và đại mạch. Ngoài ra, họ cũng trồng nho (vitis vinifera – loài nho làm rượu được tìm thấy trong các ngôi mộ tại khu vực Công trường La Mã), cây ô liu, táo và sung.
Mỗi hộ gia đình, kể cả trong khu vực thành Rome, đều có một mảnh vườn nhỏ trồng các loại rau củ như bắp cải, củ cải, đậu fava và đậu lăng. Đất đai không hoàn toàn thuộc sở hữu cá nhân mà phần lớn là đất công, được các cộng đồng cùng nhau quản lý. Việc quản lý này được điều hành thông qua các Hội đồng Thị tộc gọi là curiae, nơi những người có thế lực trong cộng đồng nắm quyền lãnh đạo. Hệ thống chính trị – xã hội thời kỳ này hoạt động dựa trên nền tảng của chế độ bảo trợ, trong đó người có quyền lực bảo trợ và chi phối các cá nhân hoặc nhóm người khác.
Chăn nuôi cũng đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế. Trên đất công, người La Mã nuôi cừu và dê để lấy thịt và sản xuất phô mai. Họ còn nuôi bò, lừa và ngựa làm sức kéo, đặc biệt bò là loài vật chủ lực trong lao động nông nghiệp. Điều đáng chú ý là từ pecunia trong tiếng Latinh – nghĩa là tiền bạc – có nguồn gốc từ pecus, tức là gia súc, cho thấy sự gắn bó mật thiết giữa sự giàu có và sở hữu vật nuôi trong xã hội La Mã cổ. Tuy vậy, việc nuôi gia cầm (gia súc nhỏ như gà, vịt...) dường như không phổ biến vào thời điểm này.
Bên cạnh nông nghiệp và chăn nuôi, khai thác tài nguyên tự nhiên cũng đóng vai trò lớn. Ở các vùng đầm lầy tại cửa sông Tiber, muối được thu hoạch và sau đó được vận chuyển lên các khu vực vùng núi qua con đường mà sau này được gọi là via Salaria (nghĩa là "con đường muối"). Các khu rừng ven biển thì cung cấp nguồn gỗ phong phú – một tài nguyên thiết yếu cho xây dựng và sinh hoạt.
Tín ngưỡng thời kỳ này phản ánh rõ nét đời sống nông nghiệp: nhiều vị thần liên quan đến nông nghiệp được thờ cúng, chẳng hạn như Bacchus – thần nho, Pomona – nữ thần cây ăn quả, và Terminus – thần cột mốc dùng để phân định ranh giới ruộng đất. Văn hóa của người La Mã giai đoạn đầu vẫn mang nhiều nét du mục, dù nông nghiệp ngày càng phát triển.
Từ thế kỷ 8 trước Công nguyên trở đi, toàn bán đảo Ý bắt đầu bước vào thời kỳ biến động mạnh. Người Hy Lạp lập ra nhiều thuộc địa ở miền Nam, người Etrusca (một dân tộc cổ ở miền Trung nước Ý) mở rộng ảnh hưởng xuống phía Nam. Giao thương phát triển, kéo theo sự gia tăng sản xuất nông nghiệp – đặc biệt do sự định cư của người Sabine, một tộc người có truyền thống làm nông. Theo truyền thuyết, thành Rome vào thời kỳ đầu là nơi tập hợp đủ hạng người bị xã hội ruồng bỏ như kẻ trộm, nô lệ chạy trốn, hay những kẻ không có nơi nương tựa – điều này phản ánh tính chất hỗn hợp và cởi mở của cộng đồng ban đầu.
Trong quá trình đô thị hóa, nhiều thành phố mới ra đời, còn các cộng đồng làng xã dần suy yếu. Nhờ vị trí địa lý thuận lợi, Rome trở thành điểm giao nhau các tuyến đường thương mại mới, từ đó dần phát triển vượt trội so với các làng mạc khác trong vùng Latium.
Sự phát triển
Thời kỳ đầu
Rất khó để phân biệt giữa truyền thuyết và sự kiện lịch sử thật sự trong các câu chuyện về những chiến thắng của các vị vua đầu tiên La Mã. Theo truyền thống, Romulus – vị vua sáng lập Rome – được cho là đã giành được nhiều chiến thắng trong các cuộc chiến chống lại người Sabin và các thành bang Etrusca lân cận như Fidenae và Veii. Cuộc chiến kết thúc bằng một hiệp ước đình chiến kéo dài 100 năm, tạo điều kiện cho vị vua kế nhiệm là Numa Pompilius có thể trị vì trong hòa bình.
Vào thế kỷ 7 trước Công nguyên, vua Tullus Hostilius – một trong những vị vua đầu của La Mã – đã thiết lập các curiae novae (hội đồng mới), không còn dựa theo nguồn gốc địa lý hay sắc tộc như trước, mà dựa vào hệ thống gentilices (các gia tộc quý tộc), đánh dấu sự kết thúc của xã hội mang tính bộ lạc. Trong xã hội nông thôn thời kỳ này, các chủ đất và người hầu sống gần gũi và cùng chia sẻ cuộc sống sinh hoạt hàng ngày.
Đến thế kỷ 6 trước Công nguyên, các đội quân hùng mạnh nhất trong khu vực (trong đó có Rome) bắt đầu được tổ chức theo chiến thuật phalanx của Hy Lạp – một đội hình chiến đấu gồm các binh sĩ bộ binh (hoplite) được trang bị và bảo vệ đồng đều, nặng nề. Kiểu tổ chức này khiến cho kỵ binh, đặc biệt là chiến xa – vốn là biểu tượng và tài sản riêng tầng lớp quý tộc – dần trở nên ít quan trọng trong quân đội. Việc phổ biến mô hình quân sự này ở Hy Lạp, Etruria và cả Rome đã góp phần làm suy yếu quyền lực độc quyền từ tầng lớp quý tộc, mở đường cho những thay đổi chính trị sâu rộng trong xã hội.
Thời kỳ Etrusca
Ba vị vua cuối cùng Vương quốc La Mã được xem là người Etrusca do xuất thân của họ. Theo sử gia Titus Livius và Dionysius xứ Halicarnassus, sự xuất hiện của ba vị vua này không phải là kết quả từ một cuộc xâm lược bên ngoài, mà là kết quả các mối liên kết chính trị và hôn nhân: Lucius Tarquinius Priscus (Tarquin Già) được chỉ định làm vua, sau đó con rể của ông – Servius Tullius – kế vị, rồi con gái của Servius, Tullia, kết hôn với Lucius Tarquinius Superbus (Tarquin Kiêu Ngạo) được kế vị. Tuy nhiên, theo nhà nghiên cứu Alain Hus, các câu chuyện truyền thống này đã bóp méo thực tế: ông cho rằng La Mã thực sự đã bị người Etrusca thống trị từ nửa sau thế kỷ 7 TCN và suốt thế kỷ 6 TCN.
Nhà sử học Jacques Heurgon, theo quan điểm của Andreas Alföldi, cho rằng sự cai trị các vị vua Etrusca là kết quả của nhiều đợt xâm lược nhằm kiểm soát vị trí chiến lược Rome – nơi có cây cầu tự nhiên vượt sông Tiber. Các đợt chiếm đóng này dường như diễn ra theo thứ tự quyền lực các thành bang Etrusca : đầu tiên là Tarquinia (quê hương gia đình Tarquin), sau đó là Vulci (nơi Servius Tullius có thể xuất thân), thậm chí là Chiusi, với vị vua Lars Porsena – có thể còn có những vị vua Etrusca khác không được liệt kê trong danh sách chính thống các vua La Mã.
Tuy vậy, các nhà nghiên cứu hiện đại lại bác bỏ giả thuyết về một cuộc xâm lược chính thức hoặc sự kiểm soát trực tiếp từ một thành bang Etrusca. Họ cho rằng giả thuyết cho rằng Tarquinia và Vulci chi phối Rome là không vững chắc, vì hai thành phố này không có biên giới chung với Rome. Ngày nay, có sự đồng thuận cho rằng những vị "vua Etrusca" này thực chất là các thủ lĩnh quân sự (condottieri), đến và định cư tại Rome theo con đường bán hòa bình, không nhân danh một thành bang nào. Cách nhìn này gần với các truyền thuyết cổ về sự xuất hiện của Lucius Tarquinius Priscus ở Rome và được củng cố qua hình ảnh trong các bức vẽ ở mộ François tại Vulci, mô tả Mastarna (tên khác của Servius Tullius) cùng các đồng đội là anh em nhà Vibenna chiến đấu với Cneve Tarchunies Rumach (tức Tarquin của Rome).
Khảo cổ học cho thấy thời kỳ các vị vua Etrusca trị vì Rome (thế kỷ 6 TCN) là giai đoạn có sự biến đổi mạnh mẽ về đô thị hóa: phát hiện dấu tích các công trình lớn như hệ thống thoát nước và lát đá ở khu vực công trường, móng nhà bằng đá tuf (một loại đá núi lửa), bể chứa nước, cũng như các vật liệu xây dựng và trang trí bằng đất nung. Kiến trúc bằng đá và mái ngói bắt đầu thay thế các túp lều bằng gỗ và rơm trước đây. Nhiều đền thờ được xây dựng – đặc biệt ở Công trường Boarium và Đồi Capitolinus – với sự thay đổi trong hệ thống thần linh: bộ ba Jupiter, Juno và Minerva thay thế bộ ba cũ gồm Jupiter, Mars và Quirinus.
Quy mô của các công trình xây dựng này cho thấy khả năng đã có một lực lượng lao động Etrusca đông đảo và có tay nghề được huy động đến Rome. Chính vì mức độ phát triển đô thị sâu rộng này, nhà nghiên cứu Pierre Grimal cho rằng nghi thức lập thành Rome vốn được gán cho Romulus thực chất là do người Etrusca thực hiện, thể hiện qua việc xác định ranh giới công trường và thiết lập bốn cổng ra vào thành phố.
Cải cách Servius
Theo truyền thuyết, Servius Tullius – vị vua đầu tiên không được bầu chọn và có nguồn gốc không rõ ràng – được xem là người đặt nền móng cho tổ chức nhà nước La Mã. Mặc dù các cải cách mà Titus Livius và Dionysius xứ Halicarnassus mô tả có vẻ phản ánh một tình trạng chính trị – xã hội xuất hiện muộn hơn vào thế kỷ 4 TCN, nhưng những nhu cầu tổ chức và cải cách trong bối cảnh La Mã đang phát triển nhanh chóng cho phép ta tin rằng có một phần sự thật trong những cải cách này.
Để bảo vệ thành phố trước các cuộc xâm lược từ bên ngoài, các vua Etrusca, trong đó có Servius Tullius, đã thành lập đội quân hoplite (bộ binh nặng) của riêng Rome. Người ta cho rằng Servius có tham vọng chính trị và muốn thay đổi tận gốc cấu trúc xã hội La Mã. Nhằm làm suy yếu ảnh hưởng tầng lớp quý tộc (patricius), Servius tìm cách làm giảm vai trò các mối quan hệ fides (niềm tin thiêng liêng gắn kết giữa người bảo hộ và người được bảo hộ). Thay vào đó, Servius liên kết các công dân tự do thành các nhóm chiến hữu có trách nhiệm bảo vệ thành phố, dựa trên một hình thức fides mới – không cá nhân mà vì lợi ích cộng đồng.
Theo truyền thuyết, Servius Tullius đã cải cách hệ thống tuyển quân, từ đó làm thay đổi vai trò mỗi công dân trong xã hội. Vì trang bị quân sự từ một hoplite phụ thuộc vào tài sản cá nhân, Servius đã lập ra hệ thống census – điều tra dân số dựa trên tài sản – để đánh giá số lượng và loại binh lính có thể huy động. Servius cũng chia người dân thành các bộ tộc mới dựa theo nơi cư trú thay vì gốc gác dòng họ, và các giai tầng theo tài sản được chia nhỏ thành centuria – đơn vị quân sự, hành chính và bầu cử – gồm các công dân có mức giàu tương đương.
Để tăng số lượng công dân có thể huy động cho quân đội, Servius còn được cho là đã phân phát đất đai (lấy từ vùng đất công mới mở rộng – ager publicus) cho những người dân nghèo. Cuối cùng, công tác phòng thủ thành phố cũng được cho là do Servius Tullius thực hiện. Servius đã cho xây một công trình phòng thủ gồm đê đất cao (agger), được gia cố bằng các phiến đá lớn và bao quanh bởi một con hào. Công trình này có trước bức tường đá lớn xây bằng tuf (đá núi lửa), vốn về sau được gọi sai là "tường thành Servius".
Dân số
Theo sử gia Titus Livius, Servius Tullius là người đầu tiên thực hiện cuộc điều tra dân số theo centuria (đơn vị quân sự-hành chính dựa trên tài sản), chỉ tính những người có thể cầm vũ khí. Theo Quintus Fabius Pictor, con số này đạt khoảng 80.000 công dân (civitas). Sau đó, dân số được cho là tiếp tục tăng: 130.000 vào năm 508 TCN và 157.000 vào năm 498 TCN. Tuy nhiên, các con số này chỉ tính đàn ông có khả năng tham gia quân sự và tương đương với tổng dân số khoảng 250.000 người. Các nhà sử học hiện đại bác bỏ những con số này, cho rằng dân số thực tế của La Mã vào thế kỷ VI TCN chỉ nằm trong khoảng từ 20.000 đến 30.000 người – tương đương với các thành bang khác cùng thời, như Caere của người Etrusca. Tuy nhiên, mọi tính toán dân số thời cổ đại đều chỉ mang tính ước đoán và không thể hoàn toàn chính xác.
Về mặt xã hội, người ta cho rằng đã có sự hiện diện nô lệ và người tự do hóa trong dân số Rome thời kỳ Etrusca. Điều này dựa trên một đoạn văn của Dionysius xứ Halicarnassus, dù văn bản này có thể bị ảnh hưởng bởi những quan điểm lỗi thời từ thời hoàng đế Augustus. Đáng chú ý, từ servus dùng để chỉ "nô lệ" không phải là từ gốc Latin, và theo một số nhà ngôn ngữ học nó có thể có nguồn gốc từ tiếng Etrusca.
Mở rộng lãnh thổ
Các sử gia La Mã mô tả Romulus, Tullus Hostilius và Lucius Tarquinius Priscus là những vị vua hiếu chiến và mang tinh thần chinh phục. Mặc dù nhiều nhà sử học hiện đại nghi ngờ độ chính xác lịch sử những chiến công quân sự này, nhưng việc lãnh thổ La Mã mở rộng về phía vùng Latium là điều được thừa nhận. Tuy nhiên, La Mã vẫn chưa vượt qua bờ phải sông Tiber, nơi vẫn thuộc về các thành bang Etrusca như Caere và Veii.