Almohad Khalip hay Đế chế Almohad là một đế quốc Hồi giáo tại Bắc Phi do một triều đại người Berber cai trị từ năm 1130 đến 1269 (năm Hồi lịch 524–667); vào thời kỳ đỉnh cao, đế quốc này kiểm soát phần lớn vùng Maghreb và Bán đảo Iberia (al-Andalus). Tên gọi "Almohad" trong tiếng Tây Ban Nha bắt nguồn từ cụm từ tiếng Ả Rập al-Muwaḥḥidūn, nghĩa là "những người tôn thờ sự Duy nhất" (tức thuyết Độc thần tuyệt đối); tên gọi này phản ánh việc triều đại đề cao sự duy nhất của Thượng đế và sự phản đối của họ đối với điều mà họ coi là sự lỏng lẻo trong thực hành Hồi giáo đương thời, đặc biệt là dưới thời nhà Almoravid.
Phong trào Almohad khởi nguồn từ cộng đồng người Berber thuộc bộ tộc Masmuda dưới sự dẫn dắt của Ibn Tumart—người đã truyền cảm hứng về tôn giáo và tư tưởng, đồng thời được các tín đồ tôn xưng là Mahdi vào khoảng năm 1121. Sau đó, ông đã thiết lập căn cứ tại Tinmel thuộc dãy núi Atlas. Sau khi Ibn Tumart qua đời, người kế nhiệm ông là Abd al-Mu'min (trị vì 1130–1163) đã thành lập Vương triều Almohad cùng triều đại cai trị Mu'minid, đồng thời biến phong trào này thành một thế lực hùng mạnh về lãnh thổ. Dưới thời Abd al-Mu'min, nhà Almohad đã lật đổ nhà Almoravid, chiếm Marrakesh vào năm 1147 và thiết lập quyền kiểm soát đối với vùng Maghreb phía tây. Abd al-Mu'min đã tự xưng là Khalip (người kế vị nhà tiên tri). Quyền cai trị của họ đã mở rộng ra khắp vùng Maghreb vào năm 1159 và sau đó lan sang vùng đất Hồi giáo tại Iberia. Đến khoảng năm 1170–1172, vùng đất Hồi giáo tại Tây Ban Nha đã nằm dưới quyền kiểm soát của họ, và Seville từng đóng vai trò là trung tâm chính của họ tại al-Andalus trong một thời gian.
Thời kỳ Almohad ghi dấu ấn với những bước phát triển quan trọng trong lĩnh vực triết học và kiến trúc. Trong số những trí thức lỗi lạc gắn liền với thời kỳ này có Ibn Tufayl, Ibn Rushd và Ibn Arabi. Một kiểu kiến trúc đặc trưng, được gọi là "vòm Almohad", được xem là sự thể hiện hữu hình cho ý nghĩa trong chương 94 của kinh Qurʾān, nơi Thượng đế được mô tả là Đấng giải tỏa gánh nặng và mở mang tâm hồn con người. Đại thánh đường Almohad cũ tại Seville—với tháp Giralda vẫn còn tồn tại như một phần của nhà thờ chính tòa hiện nay—là minh chứng tiêu biểu cho quan niệm kiến trúc này.
Bước ngoặt quyết định đối với quyền lực của triều đại Almohad tại bán đảo Iberia diễn ra vào năm 1212 (năm 609 Hồi lịch), khi Caliph Muhammad al-Nasir thất bại trong trận Las Navas de Tolosa trước liên minh các lực lượng từ Vương quốc Castilla, Vương quốc Aragon và Vương quốc Navarra. Thất bại này đã mở đầu cho sự suy yếu kéo dài của quyền lực Almohad tại vùng al-Andalus; Córdoba rơi vào tay các lực lượng Cơ đốc giáo vào năm 1236 và Seville vào năm 1248. Tại Bắc Phi, các cuộc nổi dậy của các bộ lạc và địa phương đã làm suy yếu quyền cai trị của Almohad, tạo điều kiện cho sự trỗi dậy của triều đại Marinid từ năm 1215. Vị cai trị cuối cùng của Almohad, Idris al-Wathiq, cuối cùng chỉ còn kiểm soát được thành phố Marrakesh và bị giết tại đây vào năm 1269. Sau đó, nhà Marinid chiếm giữ thành phố này, chấm dứt sự cai trị của triều đại Almohad tại vùng Maghreb phía tây.
Lịch sử
Nguồn gốc
Phong trào Almohad khởi nguồn từ Ibn Tumart, một thành viên của bộ tộc Masmuda – một liên minh các bộ lạc Amazigh sinh sống tại vùng núi Atlas ở miền nam Maroc. Vào thời điểm đó, các vùng đất bao gồm Maroc, Mauritania, miền tây Algeria cùng một phần Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha (vùng al-Andalus) đều nằm dưới sự cai trị của triều đại Almoravid, một triều đại của người Berber thuộc nhánh Sanhaja. Thời trẻ, Ibn Tumart đã đến Tây Ban Nha để theo đuổi việc học, và sau đó tới Baghdad để nghiên cứu chuyên sâu hơn. Tại Baghdad, ông gắn bó với trường phái thần học al-Ash'ari và chịu ảnh hưởng từ học giả Al-Ghazali. Chẳng bao lâu sau, ông đã xây dựng hệ thống tư tưởng của riêng mình bằng cách kết hợp các giáo lý từ nhiều bậc thầy khác nhau. Nguyên tắc cốt lõi của Ibn Tumart là thuyết nhất thể (Tawhid) nghiêm ngặt; ông phủ nhận sự tồn tại độc lập của các thuộc tính nơi Thượng đế vì cho rằng điều đó mâu thuẫn với tính duy nhất của Ngài và mang tư tưởng đa thần giáo. Ibn Tumart đại diện cho một cuộc nổi dậy chống lại điều mà ông coi là sự gán ghép các đặc điểm của con người cho Thượng đế (thuyết nhân hình hóa) trong dòng chính thống giáo Hồi giáo. Những người theo ông được gọi là al-Muwaḥḥidūn (hay "Almohad"), mang ý nghĩa là những người khẳng định tính duy nhất của Thượng đế.
Sau khi trở về vùng Maghreb vào khoảng năm 1117, Ibn Tumart đã dành thời gian tại nhiều thành phố ở Ifriqiya để thuyết giảng và vận động quần chúng; ông trực tiếp dẫn đầu các cuộc tấn công đập phá những quán rượu và các biểu hiện khác của lối sống buông thả. Ông quy trách nhiệm về sự buông thả này cho triều đại Almoravid đương quyền, đồng thời cáo buộc họ là những kẻ tối tăm, thiếu hiểu biết và vô đạo. Ông cũng phản đối việc họ bảo trợ trường phái luật học Maliki – trường phái sử dụng sự đồng thuận (ijma) và các nguồn khác ngoài Kinh Qur'an và Sunnah trong quá trình lập luận – bởi điều này hoàn toàn trái ngược với trường phái Zahiri nghiêm ngặt mà ông ủng hộ. Những hành động quyết liệt cùng các bài thuyết giảng đầy lửa của ông đã khiến chính quyền, vốn đã quá mệt mỏi với sự hiện diện của ông, phải liên tục trục xuất ông từ thị trấn này sang thị trấn khác. Sau khi bị trục xuất khỏi Bejaia, Ibn Tumart dựng trại tại Mellala, vùng ngoại ô thành phố; tại đây, ông đã thu nhận những môn đồ đầu tiên – đáng chú ý là al-Bashir (người sau này trở thành nhà chiến lược chủ chốt của ông) và Abd al-Mu'min (một người Berber thuộc bộ tộc Zenata/nhánh Kumiya, người sau này trở thành người kế vị ông).
Vào năm 1120, Ibn Tumart cùng nhóm môn đồ nhỏ của mình lên đường tới Maroc. Điểm dừng chân đầu tiên là Fez, nơi ông có cuộc tranh luận ngắn với các học giả thuộc trường phái Maliki tại thành phố này. Ông thậm chí còn hành hung em gái của tiểu vương Almoravid là Ali ibn Yusuf ngay trên đường phố Fez, chỉ vì bà đi lại mà không che mặt theo tập tục của phụ nữ Berber. Sau khi bị trục xuất khỏi Fez, ông đến Marrakesh; tại đây, ông tìm thấy tiểu vương Ali ibn Yusuf ở một nhà thờ Hồi giáo địa phương và thách thức vị tiểu vương này cùng các học giả hàng đầu trong vùng tham gia một cuộc tranh luận về giáo lý. Sau cuộc tranh luận, các học giả kết luận rằng quan điểm của Ibn Tumart mang tính báng bổ và bản thân ông là kẻ nguy hiểm, đồng thời kiến nghị xử tử hoặc tống giam ông. Tuy nhiên, vị tiểu vương chỉ quyết định trục xuất ông khỏi thành phố.