Quốc gia
Vương quốc Philippines cổ đại ở phía bắc đồng bằng sông Pasig từ cuối thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ thứ 16
Tondo, còn gọi là Vương quốc Tondo, là trung tâm thương mại lớn của người Tagalog và Kapampangan, nằm ở phía bắc đồng bằng sông Pasig, đảo Luzon. Cùng với Maynila ở khu vực đồng bằng sông Pasig, chính thể Tondo từng giữ độc quyền buôn bán hàng hóa Trung Quốc trên toàn quần đảo Philippines, trở thành một thế lực thương mại lớn tại Đông Nam Á và Đông Á.
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Nội dung từ bài Wikipedia “Vương quốc Tondo”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.
Tondo (tiếng Tagalog: [tunˈdo]; Baybayin: ᜆᜓᜇᜓ, Kapampangan: Balen ning Tundo), còn gọi là Vương quốc Tondo, là trung tâm thương mại lớn của người Tagalog và Kapampangan, nằm ở phía bắc đồng bằng sông Pasig, đảo Luzon. Cùng với Maynila ở khu vực đồng bằng sông Pasig, chính thể Tondo từng giữ độc quyền buôn bán hàng hóa Trung Quốc trên toàn quần đảo Philippines, trở thành một thế lực thương mại lớn tại Đông Nam Á và Đông Á.
Tondo là một trong những khu định cư lâu đời nhất Philippines, từng xuất hiện từ năm 900 trong Bản khắc trên tấm đồng Laguna, tài liệu văn bản cổ nhất còn lưu giữ tại quốc gia này.
Từ năm 1570, quân đội hoàng gia Tây Ban Nha bắt đầu tiến quân vào Manila, Tondo cùng các vùng lân cận quanh vịnh Manila và hồ Laguna de Bay ở Luzon.
Từ năm 1571, Tây Ban Nha từng bước khuất phục các khu vực quanh vịnh Manila trên đảo Luzon để mở rộng lãnh thổ cho triều đình. Thành Manila cổ (nay là Intramuros) cùng thị trấn Tondo lần lượt chịu sự cai trị của thực dân Tây Ban Nha, trong đó Tondo về sau thuộc quyền quản lý trực tiếp từ Manila.
Việc sáp nhập vào Tây Ban Nha đã chấm dứt sự độc lập của Tondo. Dù giành lại chủ quyền trong Cách mạng Philippines, Tondo tiếp tục chịu sự cai trị của Mỹ và duy trì vị thế thị trấn riêng biệt cho tới khi trở thành một quận của Thành phố Manila vào năm 1911.
Về mặt địa lý, khu định cư được bao bọc hoàn toàn bởi sông Pasig ở phía nam, vịnh Manila ở phía tây, cùng hệ thống kênh rạch gồm Canal de la Reina (đông nam), Estero de Sunog Apog (đông bắc) và Estero de Vitas (đông và bắc).
Giới học thuật gọi Tondo là "thành bang" hoặc "khu định cư", còn các từ điển Tagalog sớm nhất xếp đây là bayan, trong tiếng Kapampangan là balayan (một "thành bang", "quốc gia" hoặc "cộng đồng", n.đ. '"khu định cư"').
Du khách Trung Quốc, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha ban đầu thường gọi nơi đây là "Vương quốc Tondo". Dù nhà biên niên sử dòng Augustinô Pedro de San Buenaventura đã chỉ rõ đây là sai sót từ năm 1613 trong cuốn Vocabulario de la lengua tagala, nhà sử học Vicente L. Rafael nhận định thuật ngữ này vẫn được văn học thời thuộc địa Tây Ban Nha dùng phổ biến vì giới cầm bút lúc đó thiếu từ ngữ mô tả chính xác các quan hệ quyền lực phức tạp ở Đông Nam Á hải đảo. Tài liệu Tây Ban Nha thời kỳ đầu coi Tondo nhỏ hơn Maynila, phản ánh nhận thức của họ hơn là sự phức tạp thực sự của khu định cư này.
Về mặt chính trị, Tondo gồm các nhóm xã hội gọi là barangay, do các datu lãnh đạo. Các datu lần lượt công nhận vị thủ lĩnh cao nhất làm "datu tối cao" (lakan) của bayan. Vào giữa đến cuối thế kỷ 16, lakan nơi đây có vị thế cao trong liên minh Vịnh Manila, bao gồm Tondo, Maynila, Bulacan và Pampanga. Theo sử gia kiêm nhà nhân khẩu học Linda A. Newson, Tondo có khoảng 43.000 dân khi người Tây Ban Nha đến vào năm 1570.
Về mặt văn hóa, cư dân Kapampangan và Tagalog tại Tondo sở hữu nền văn hóa Austronesia (Malayo-Polynesian) lâu đời, ghi dấu ấn riêng qua ngôn ngữ, chữ viết, tín ngưỡng, nghệ thuật và âm nhạc kế thừa từ những người dân đầu tiên của quần đảo. Văn hóa này về sau chịu ảnh hưởng từ giao thương với phần còn lại của Đông Nam Á hải đảo. Quan hệ với nhà Minh, bán đảo Mã Lai, Brunei và đế chế Majapahit là kênh chính truyền bá văn hóa Ấn Độ đến Philippines, dù quần đảo này vốn nằm ngoài vùng văn hóa Ấn Độ.
Các đánh giá toàn diện về tư liệu tiền sử Philippines rất hạn chế; bài phê bình năm 1968 của William Henry Scott là một trong những nghiên cứu hệ thống đầu tiên. Công trình của Scott là tác phẩm học thuật quan trọng về lịch sử sơ khai Philippines, sớm được các nhà sử học và văn hóa dân gian hàng đầu đương thời thẩm định, bao gồm Teodoro Agoncillo, Horacio de la Costa, Marcelino Foronda, Mercedes Grau Santamaria, Nicholas Zafra và Gregorio Zaide. Đánh giá năm 1968 của Scott được Laura Lee Junker công nhận trong nghiên cứu toàn diện năm 1998 về tư liệu gốc chính trị cổ đại Philippines, đồng thời được F. Landa Jocano ghi nhận trong phân tích nhân học về tiền sử nước này.
Theo Scott, các nguồn nghiên cứu tiền sử Philippines gồm: khảo cổ học, ngôn ngữ và địa lý cổ đại, thư tịch nước ngoài và phả hệ bán lịch sử. Trong tác phẩm sau, ông phê bình chi tiết các tư liệu viết ban đầu cùng truyền thống dân gian thời sơ khai, tiền sử Philippines.
Các nguồn tư liệu trọng tâm được William Henry Scott, F. Landa Jocano và Laura Lee Junker khai thác để nghiên cứu về các khu định cư cổ Tondo và Maynila gồm:
Lịch sử Namayan thời Rajah Kalamayin ở thượng nguồn chủ yếu dựa vào hai nguồn tư liệu chính: hiện vật khảo cổ (sớm nhất từ đợt khai quật năm 1977 của Robert Fox cho Bảo tàng Quốc gia) và tư liệu thuộc địa Tây Ban Nha (tiêu biểu nhất là ghi chép thế kỷ 19 của Fray Felix Huerta).
Cuối bài viết sẽ trình bày chi tiết về các tư liệu khảo cổ, văn bản và gia phả đáng chú ý.
Junker chỉ ra rằng tài liệu chữ viết về Philippines thời kỳ đầu thường mang định kiến, do đó cần đối chiếu các ghi chép này với nhau và với bằng chứng khảo cổ thực nghiệm. Bà dẫn chứng các tác phẩm của F. Landa Jocano, Felix M. Keesing và William Henry Scott như những ngoại lệ đáng chú ý.
F. Landa Jocano cảnh báo rằng các phát hiện khảo cổ về lịch sử Philippines sơ khai cần được giới chuyên môn phân tích cẩn trọng đúng bối cảnh để tránh bị hiểu sai.
Nhờ vị thế thương mại trong lịch sử, Tondo từng xuất hiện với nhiều tên gọi trong các văn bản và ngôn ngữ khác nhau như Tundo, Tundun, Tundok, Tung-lio, Tundaan, Tunduh, Tunda hay Tong-Lao.
Trong các giả thuyết về tên gọi "Tondo", Nghệ sĩ Quốc gia Philippines Nick Joaquin cho rằng từ này xuất phát từ "tundok", nghĩa là vùng đất cao. Tuy nhiên, nhà ngôn ngữ học người Pháp Jean-Paul Potet nhận định tên gọi này nhiều khả năng bắt nguồn từ cây đước sông (Aegiceras corniculatum), từng được gọi là "tundok" (nay là "tinduk-tindukan"). Theo nhà nghiên cứu Robby Tantingco, tên gọi này xuất phát từ tundun, tiếng Kapampangan nghĩa là "gáy".
Theo các từ điển Tagalog cổ, những khu định cư ven biển lớn do lakan hoặc rajah trị vì như Tondo và Maynila được gọi là "bayan". Thuật ngữ Tagalog này (nghĩa là "thị trấn" hoặc "quốc gia") về sau được dùng để chỉ toàn bộ Philippines hiện đại, bên cạnh từ bansa.
Tuy nhiên, khu định cư Tondo thời tiền thuộc địa cũng được mô tả bằng nhiều từ ngữ khác nhau.
Tài liệu Tây Ban Nha sớm nhất miêu tả nơi đây là làng nhỏ so với chính thể Maynila. Dù vậy, giới học thuật hiện đã loại bỏ thuật ngữ này do mang nặng định kiến thực dân Tây Ban Nha.
Du khách từ các quốc gia quân chủ (Trung Quốc, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha) ban đầu thường nhầm Tondo là "Vương quốc Tondo". Năm 1613, nhà biên niên sử dòng Augustinô Pedro de San Buenaventura đã chỉ ra sai sót này trong tác phẩm Vocabulario de la lengua tagala. Dù vậy, nhà sử học Vicente L. Rafael chỉ ra rằng văn học thời Tây Ban Nha thuộc địa vẫn tiếp tục dùng nhãn hiệu này do thiếu thuật ngữ diễn tả chính xác các quan hệ quyền lực phức tạp trong cấu trúc lãnh đạo Đông Nam Á Hàng hải.
Nhà sử học F. Landa Jocano coi Tondo là một "barangay lớn", phiên bản mở rộng từ cấu trúc chính trị cơ bản của xã hội Philippines thời tiền thuộc địa. Tuy nhiên, nhà sử học Damon Woods đã hoài nghi việc sử dụng thuật ngữ "barangay", cho rằng đây là kết quả từ một bản dịch sai các tác phẩm của Juan de Plasencia vào thế kỷ 20.
Để tránh sai sót văn hóa về cấu trúc chính trị, các văn bản học thuật thường dùng thuật ngữ chung như "chính thể Tondo" hoặc "khu định cư Tondo".
Giới học giả đồng thuận Tondo nằm phía bắc sông Pasig, thuộc vùng bắc Lusong (hoặc Lusung), tên Tagalog cổ của đồng bằng sông Pasig. Tên hòn đảo Luzon ngày nay xuất phát từ một từ tiếng Tagalog dùng để chỉ chiếc cối giã gạo bằng gỗ.
Trừ Maynila và Cainta, giới học giả khó vạch rõ ranh giới chính xác của các thể chế Tagalog (kể cả Tondo), do lãnh thổ của chúng giảm dần từ các cụm hộ gia đình sang đất nông nghiệp (parang) rồi hòa vào rừng hoang (sukal).
Tuy nhiên, ranh giới Tondo được các vùng nước bao bọc, tạo nên hình dáng một hòn đảo:
Đáng chú ý, khu vực Gagalangin ở Tondo ngày nay vốn không thuộc lãnh thổ Tondo ban đầu, bởi thời xưa nơi đây chỉ là vùng cây cối mọc hoang.
Hoạt động cải tạo đã làm thay đổi đáng kể đường bờ biển Tondo, vốn tương đối thẳng từ bãi biển Intramuros đến cửa sông Estero de Vitas.
Lãnh thổ Tondo không bao gồm các vùng do Maynila kiểm soát Namayan, Tambobong, Butas, Pandacan và Pasay, những nơi đều có thủ lĩnh riêng.
Vào thế kỷ 16, vùng "Baybay" do Bunao Lakandula của Tondo cai trị chính là quận San Nicolas, Manila ngày nay. Theo tư liệu dòng Augustinô do William Henry Scott trích dẫn, Bunao Lakandula từng cho phép một nhóm người Hoa trốn nạn hải tặc Nhật Bản đến định cư tại đây. Các tị nạn nhân này, gồm hai tín hữu Kitô giáo, sau đó quai đê lấn biển, mở rộng bờ biển Tondo ra phía Vịnh Manila.
Khu vực "Sunog Apog" do Tondo kiểm soát ven bờ Estero de Vitas sau này được lấy làm tên cho kênh Estero de Sunog Apog ở Gagalangin. Nơi đây từng nổi tiếng với nghề đốt vỏ hàu làm vôi, và một lò nung vôi vẫn còn tồn tại vào năm 1929.
Dù quan niệm phổ biến và sử sách dân tộc chủ nghĩa trước đây cho rằng các thủ lĩnh Maynila và Tondo sở hữu quyền lực tuyệt đối cùng lãnh thổ rộng lớn, các nhà sử học như Jocano, Scott, và Junker đã chỉ ra rằng họ chỉ có ảnh hưởng hạn chế và không chi phối trực tiếp các barangay hay lãnh thổ của các datu cấp dưới.
Junker xem đây là "nhóm liên minh" có cấu trúc phân tán và phân đoạn cao, tương tự các thể chế chính trị khác ở Đông Nam Á hải đảo:
Ở Philippines, đơn vị hành động chính trị tập thể chủ yếu dường như là một "nhóm liên minh" có tính tổ chức linh hoạt hơn, [...] bao gồm các phe phái tập trung vào người lãnh đạo luôn thay đổi, đại diện cho sự mở rộng của [...] quyền lực đối với các cá nhân và nhóm thông qua các chiến lược xây dựng liên minh khác nhau, nhưng không phải đối với các quận hoặc lãnh thổ riêng biệt về mặt địa lý.
Bên cạnh đó, Bảo tàng Tổng thống Malacañang từng gọi mô hình chính trị này là "mạng lưới liên minh" trong bản tóm tắt Araw ng Maynila 2015.
Điều này lý giải sự nhầm lẫn của Martin de Goiti khi Tây Ban Nha lần đầu thám hiểm Bulacan và Pampanga cuối năm 1571. Dù giới biên niên sử Tây Ban Nha gọi Tondo và Maynila là các "vương quốc" có "vua", Goiti ngạc nhiên khi Lakandula giải thích rằng nơi đây không có vua cai trị, và sự lãnh đạo đối với Kapampangan cũng không mang tính áp đặt lãnh thổ hay quyền chỉ huy tuyệt đối. San Buenaventura (1613, trích bởi Junker, 1990 và Scott, 1994) ghi nhận người Tagalog chỉ gọi vua nước ngoài là Hari, chứ không dùng cho thủ lĩnh của mình.
Sử liệu và truyền thống dân gian đều ghi nhận ảnh hưởng của Tondo cùng Maynila đối với các datus ở Bulacan và Pampanga thời tiền thuộc địa. Thừa nhận tầm ảnh hưởng này, Legazpi đã nhờ Lakan Bunao của Tondo đồng hành cùng Martín de Goiti đến Bulacan và Pampanga cuối năm 1571. Tuy nhiên, thiếu chủ quyền ở các khu vực này, nỗ lực của Lakandula chỉ đạt kết quả khiêm tốn.
Dựa trên bản dịch Bia đồng Laguna của Postma, Patanne, Abinales và Amoroso cho rằng một mạng lưới liên minh đã định hình mối quan hệ giữa Tondo với các vùng Binwangan, Pailah và Puliran (mà Postma xác định thuộc Bulacan/Pampanga).
Các chính thể tại Bulacan và Pampanga chịu ảnh hưởng từ mạng lưới liên minh Tondo - Maynila gồm:
Giới nghiên cứu, tiêu biểu là Junker (1990) và Scott (1994), xác nhận Tondo và Maynila từng liên minh chính trị - thương mại với Puliran ở bờ đông nam hồ Laguna. Dù vậy, cả Junker, Scott lẫn các học giả như Jocano, Odal-Devora hay Dery đều không chỉ rõ Puliran thuộc mạng lưới liên minh Tondo - Maynila.
Thách thức từ Quỹ Hội Lịch sử Pila và nhà sử học Jaime F. Tiongson đối với khẳng định của Postma về vị trí các địa danh trên tấm đồng Laguna ngụ ý rằng Puliran thuộc mạng lưới liên minh Tondo và Maynila.
Theo Tiongson, Pailah chỉ Pila, Puliran là tên cũ của vùng đông nam vịnh Laguna de Bay, còn Binwangan là Barangay Binawangan ngày nay tại Capalonga, Camarines Norte.
Nội dung từ bài Wikipedia “Vương quốc Tondo”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.