Vương quốc Hawaii, còn được gọi là Vương quốc Hawaiʻi (tiếng Hawaii: Ke Aupuni Hawaiʻi [kɛ ɐwˈpuni həˈvɐjʔi]), là một quốc đảo tồn tại từ năm 1795 đến năm 1893, bao gồm tất cả các đảo trong quần đảo Hawaii có người sinh sống. Vương quốc này được thành lập vào năm 1795 khi Kamehameha I, lúc đó là Aliʻi nui xứ Hawaii (tù tưởng), ông đã chinh phục các đảo Oʻahu, Maui, Molokaʻi và Lānaʻi, và thống nhất chúng dưới một chính phủ. Năm 1810, quần đảo Hawaii được thống nhất hoàn toàn khi các đảo Kauaʻi và Niʻihau tự nguyện gia nhập Vương quốc Hawaii. Hai gia tộc lớn lần lượt cai trị vương quốc, đó là dòng Nhà Kamehameha và Nhà Kalākaua.
Sau đó, vương quốc này đã nhận được sự công nhận ngoại giao từ các cường quốc châu Âu và Hoa Kỳ. Một lượng lớn các nhà thám hiểm, thương nhân và thợ săn cá voi người châu Âu và Mỹ sớm bắt đầu đổ bộ vào vương quốc, mang theo các bệnh như giang mai, lao, đậu mùa và sởi, dẫn đến sự suy giảm nhanh chóng của dân số người Hawaii bản địa. Năm 1887, Vua Kalākaua buộc phải chấp nhận một hiến pháp mới sau một cuộc đảo chính của Honolulu Rifles, một đơn vị quân đội tình nguyện được tuyển mộ từ những người định cư Mỹ. Nữ vương Liliʻuokalani, người kế vị Kalākaua vào năm 1891, đã cố gắng bãi bỏ hiến pháp mới. Sau đó, bà bị lật đổ trong một cuộc đảo chính năm 1893 do Ủy ban An toàn, một nhóm thần dân Hawaii chủ yếu là người gốc Mỹ và châu Âu, được quân đội Hoa Kỳ hỗ trợ, dàn dựng. Ủy ban An toàn đã giải tán vương quốc và thành lập Chính phủ lâm thời và sau là Cộng hòa Hawaii, với ý định để Hoa Kỳ sáp nhập các đảo, điều mà họ đã thực hiện vào ngày 7 tháng 7 năm 1898, thông qua Nghị quyết Newlands. Hawaii trở thành một phần của Hoa Kỳ với tên gọi Lãnh thổ Hawaii cho đến khi trở thành một tiểu bang của Hoa Kỳ vào năm 1959.
Năm 1993, Thượng viện Hoa Kỳ đã thông qua Nghị quyết Xin lỗi (Apology Resolution), trong đó thừa nhận rằng "việc lật đổ Vương quốc Hawaii diễn ra với sự tham gia tích cực của các đặc vụ và công dân Mỹ" và "người dân bản địa Hawaii chưa bao giờ trực tiếp từ bỏ các yêu sách về chủ quyền vốn có của họ với tư cách là một dân tộc đối với vùng đất quốc gia của họ, dù thông qua Vương quốc Hawaii hay thông qua một cuộc trưng cầu dân ý hoặc bỏ phiếu". Sự phản đối việc Hoa Kỳ sáp nhập Hawaii đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành phong trào chủ quyền Hawaii, kêu gọi Hawaii độc lập khỏi sự cai trị của Mỹ.
Lịch sử
Nguồn gốc
Hawaii ban đầu được định cư bởi những người đi biển Polynesia từ quần đảo Marquesas hoặc Tahiti. Ngày họ đến lần đầu tiên vẫn chưa chắc chắn. Các nghiên cứu khảo cổ học ban đầu cho thấy họ có thể đã đến sớm nhất là vào thế kỷ thứ III sau Công nguyên, trong khi các phân tích gần đây cho thấy họ không đến Haiwaii cho đến khoảng năm 900–1200 sau Công nguyên. Các hòn đảo được cai trị như những lãnh địa độc lập.
Ở Hawaii cổ đại, xã hội được chia thành nhiều tầng lớp. Những người cai trị đến từ tầng lớp aliʻi với mỗi hòn đảo được cai trị bởi một aliʻi nui riêng biệt. Những người cai trị này được cho là đến từ một dòng dõi cha truyền con nối từ người Polynesia đầu tiên, Papa, người đã trở thành nữ thần đất mẹ của tôn giáo Hawaii. Thuyền trưởng James Cook là người châu Âu đầu tiên đặt chân đến quần đảo Hawaii, trong chuyến đi Thái Bình Dương lần thứ ba của ông (1776–1780). Ông bị giết tại vịnh Kealakekua trên đảo Hawaii vào năm 1779, trong một cuộc tranh chấp về việc chiếm đoạt một chiếc thuyền dài. Ba năm sau, hòn đảo được chuyển giao cho con trai của Kalaniʻōpuʻu là Kīwalaʻō, trong khi quyền lực tôn giáo được chuyển giao cho cháu trai của người cai trị là Kamehameha.
Năm 1782, thủ lĩnh chiến binh sau này trở thành Kamehameha Đại đế, bắt đầu một chiến dịch quân sự nhằm thống nhất các hòn đảo kéo dài 15 năm. Ông thành lập Vương quốc Hawaii vào năm 1795 với sự giúp đỡ của vũ khí và cố vấn phương Tây, chẳng hạn như John Young và Isaac Davis. Mặc dù thành công trong việc tấn công cả Oʻahu và Maui, ông đã thất bại trong việc sáp nhập Kauaʻi, bị cản trở bởi một cơn bão và một bệnh dịch đã tàn phá quân đội của ông. Năm 1810, thủ lĩnh của Kauaʻi đã thề trung thành với Kamehameha. Sự thống nhất đã chấm dứt xã hội Hawaii cổ đại, biến nó thành một chế độ quân chủ lập hiến theo kiểu hệ thống châu Âu. Như vậy, vương quốc này trở thành một ví dụ ban đầu về chế độ quân chủ trong xã hội Polynesia khi sự tiếp xúc với người châu Âu ngày càng gia tăng. Những diễn biến chính trị tương tự đã xảy ra (ví dụ) ở Tahiti, Tonga, Fiji và New Zealand (xem Phong trào Vua Māori).
Triều đại Kamehameha (1795–1874)
Từ năm 1810 đến năm 1893, hai gia đình triều đại cai trị Vương quốc Hawaii: Nhà Kamehameha (1795 - 1874) và Nhà Kalākaua (1874–1893). Năm thành viên của gia tộc Kamehameha lãnh đạo chính phủ, mỗi người đều được phong là Kamehameha, cho đến năm 1872. Lunalilo (r. 1873–1874) là thành viên của Gia tộc Kamehameha thông qua mẹ mình. Liholiho (Kamehameha II, r. 1819–1824) và Kauikeaouli (Kamehameha III, r. 1825–1854) là con trai trực hệ của Kamehameha Đại đế.
Trong thời kỳ trị vì của Liholiho (Kamehameha II) (1819–1824), sự xuất hiện của các nhà truyền giáo Cơ đốc và những người săn cá voi đã thúc đẩy những thay đổi trong vương quốc.
Thời kỳ trị vì của Kauikeaouli (1824–1854) với tên gọi Kamehameha III, bắt đầu khi ông còn là người được vợ cả của Kamehameha Đại đế, Vương hậu Kaʻahumanu, người cai trị với tư cách là Hoàng hậu Nhiếp chính và Kuhina Nui, hay Thủ tướng cho đến khi bà qua đời vào năm 1832. Triều đại ba thập kỷ của Kauikeaouli là thời kỳ dài nhất trong lịch sử chế độ quân chủ. Ông đã ban hành Đại Māhele năm 1848, công bố Hiến pháp đầu tiên (1840) và Hiến pháp kế nhiệm (1852) và chứng kiến những tổn thất thảm khốc của người dân do các bệnh dịch mà người phương Tây mang đến.
Alexander Liholiho, Kamehameha IV, (trị vì 1854–1863), đã giới thiệu Anh giáo và các nghi thức hoàng gia vào vương quốc.
Lot, Kamehameha V (trị vì 1863–1872), đã nỗ lực củng cố chủ nghĩa dân tộc Hawaii trong vương quốc.
Khủng hoảng kế vị và bầu cử quân chủ
Chế độ cai trị theo dòng họ Kamehameha kết thúc vào năm 1872 với cái chết của Kamehameha V. Trên giường bệnh, ông đã triệu tập Nữ tù trưởng Bernice Pauahi Bishop để tuyên bố ý định của mình về việc phong bà làm người thừa kế ngai vàng. Bernice từ chối vương miện, và Kamehameha V qua đời mà không chỉ định người thừa kế.
Việc Bishop từ chối nhận vương miện đã buộc cơ quan lập pháp phải bầu ra một vị vua mới. Từ năm 1872 đến năm 1873, một số người thân của dòng họ Kamehameha đã được đề cử. Trong cuộc bầu cử quân chủ năm 1873, một cuộc bỏ phiếu phổ thông mang tính nghi lễ và một cuộc bỏ phiếu nhất trí của cơ quan lập pháp, William C. Lunalilo, cháu trai của Kamehameha I, đã trở thành vị vua đầu tiên trong số hai vị vua được bầu của Hawaii. Triều đại của ông kết thúc do ông qua đời sớm vì bệnh lao ở tuổi 39.
Sau cái chết của Lunalilo, David Kalakaua đã đánh bại góa phụ của Kamehameha IV là Vương hậu Emma, trong một cuộc bầu cử gây tranh cãi, bắt đầu triều đại thứ hai.
Triều đại Kalākaua
Giống như người tiền nhiệm, Lunalilo đã không thể chỉ định người thừa kế ngai vàng. Một lần nữa, cơ quan lập pháp của Vương quốc Hawaii đã tổ chức bầu cử để lấp đầy vị trí còn trống. Vương hậu Emma, góa phụ của Kamehameha IV, được đề cử cùng với David Kalākaua. Cuộc bầu cử năm 1874 là một chiến dịch tranh cử gay gắt, trong đó cả hai ứng cử viên đều sử dụng những lời lẽ công kích và ám chỉ ác ý. Kalākaua trở thành vị vua thứ hai được bầu của Hawaii nhưng không có được sự ủng hộ của dân chúng như trong nghi lễ như Lunalilo. Sự lựa chọn này gây tranh cãi, và quân đội Hoa Kỳ và Vương quốc Anh đã được điều động đến để trấn áp các cuộc bạo loạn của những người ủng hộ Vương hậu Emma.
Kalākaua chính thức tuyên bố rằng em gái ông là Liliʻuokalani, sẽ kế vị ngai vàng sau khi ông qua đời. Với hy vọng tránh được sự không chắc chắn như người tiền nhiệm, Kalākaua đã liệt kê một thứ tự kế vị trong di chúc của mình, theo đó sau Liliʻuokalani, ngai vàng sẽ được kế vị bởi Nữ thân vương Victoria Kaʻiulani, sau đó là Vương hậu Kapiʻolani, tiếp theo là em gái của bà, Nữ thân vương Poʻomaikelani, rồi đến Thân vương David Kawānanakoa, và cuối cùng là Thân vương Jonah Kūhiō Kalanianaʻole. Tuy nhiên, di chúc này không phải là một tuyên bố chính thức theo luật của vương quốc. Các cuộc biểu tình phản đối việc đề cử các aliʻi cấp thấp hơn, những người không đủ điều kiện lên ngôi, trong khi có những aliʻi cấp cao hơn đủ điều kiện,[ chẳng hạn như Đại tộc trưởng Elizabeth Kekaʻaniau. Tuy nhiên, Vương hậu Liliʻuokalani nắm giữ đặc quyền hoàng gia và bà đã chính thức tuyên bố cháu gái của mình, Nữ thân vương Kaʻiulani, là người thừa kế. Sau đó, bà đề xuất một hiến pháp mới vào năm 1893, nhưng nó chưa bao giờ được cơ quan lập pháp phê chuẩn.
Thủ tướng của Kalākaua là Walter M. Gibson, đã chi tiêu cho Kalākaua và cố gắng thành lập Liên minh Polynesia, gửi "chiến hạm tự chế" Kaimiloa đến Samoa vào năm 1887. Điều này đã gây ra sự nghi ngờ từ Hải quân Đế quốc Đức.
Hiến pháp Lưỡi lê
Hiến pháp năm 1887 của Vương quốc Hawaii được soạn thảo bởi Lorrin A. Thurston, Bộ trưởng Nội vụ dưới thời Vua Kalākaua. Hiến pháp được nhà vua ban hành sau một cuộc biểu tình của 3.000 cư dân, bao gồm cả một lực lượng dân quân vũ trang, yêu cầu ông ký hoặc bị phế truất. Văn kiện này đã tạo ra một chế độ quân chủ lập hiến giống như của Vương quốc Anh, tước bỏ hầu hết quyền lực cá nhân của nhà vua, trao quyền cho cơ quan lập pháp và thiết lập một chính phủ nội các. Nó được biết đến với tên gọi "Hiến pháp lưỡi lê" vì mối đe dọa vũ lực được sử dụng để buộc Kalākaua hợp tác.
Hiến pháp năm 1887 trao quyền cho công dân bầu ra các thành viên của Viện Quý tộc (những người trước đây được nhà vua bổ nhiệm). Nó tăng giá trị tài sản mà một công dân phải sở hữu để đủ điều kiện bỏ phiếu cao hơn so với Hiến pháp năm 1864 trước đó. Nó cũng tước bỏ quyền bầu cử của người châu Á, những người chiếm một tỷ lệ lớn trong dân số (một số người Nhật Bản và một số người Hoa trước đây đã nhập tịch bị mất quyền bầu cử). Điều này giới hạn quyền bầu cử chỉ dành cho những người Hawaii bản địa giàu có và người châu Âu. Hiến pháp lưỡi lê vẫn cho phép nhà vua bổ nhiệm các bộ trưởng nội các, nhưng tước bỏ quyền bãi nhiệm họ, quyền này thuộc về Quốc hội.
Hiến pháp của Liliʻuokalani
Năm 1891, Vua Kalākaua qua đời và em gái ông là Liliʻuokalani, lên ngôi. Bà lên nắm quyền trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế, một phần do thuế quan McKinley gây ra. Bằng cách hủy bỏ Hiệp ước Tương hỗ năm 1875, thuế quan mới đã xóa bỏ lợi thế trước đây mà các nhà xuất khẩu Hawaii được hưởng trong thương mại với thị trường Hoa Kỳ. Nhiều doanh nghiệp và người dân Hawaii cảm thấy thiếu hụt doanh thu, vì vậy Liliʻuokalani đề xuất xổ số và cấp phép trồng thuốc phiện để tăng thêm thu nhập. Các bộ trưởng và bạn bè thân thiết nhất của bà đã cố gắng thuyết phục bà không theo đuổi các dự luật này, và những đề xuất gây tranh cãi này đã được sử dụng chống lại bà trong cuộc khủng hoảng hiến pháp sắp xảy ra.
Liliʻuokalani muốn khôi phục quyền lực cho chế độ quân chủ bằng cách bãi bỏ Hiến pháp năm 1887. Bà đã phát động một chiến dịch dẫn đến một bản kiến nghị tuyên bố một Hiến pháp mới. Nhiều công dân và cư dân, những người vào năm 1887 đã buộc Kalākaua phải ký "Hiến pháp lưỡi lê", đã trở nên lo ngại khi ba thành viên nội các của bà thông báo với họ rằng nữ vương đang lên kế hoạch đơn phương tuyên bố Hiến pháp mới của mình. Một số thành viên được cho là đã lo sợ cho sự an toàn của họ vì không ủng hộ kế hoạch của bà.
Lật đổ
Năm 1893, các doanh nhân và chính trị gia địa phương, bao gồm 7 người không phải là thần dân bản địa của Vương quốc Hawaii, năm công dân Mỹ, một công dân Anh và một công dân Đức, tất cả đều đang sống ở Hawaii, đã thành lập Ủy ban An toàn (Hawaii) và lật đổ chế độ, nắm quyền điều hành chính phủ.
Các nhà sử học cho rằng các doanh nhân ủng hộ việc lật đổ và sáp nhập vào Hoa Kỳ để được hưởng lợi từ các điều kiện thương mại thuận lợi hơn.
Công sứ của Hoa Kỳ tại Vương quốc Hawaii là John L. Stevens đã triệu tập một đại đội lính thủy đánh bộ Hoa Kỳ mặc quân phục từ tàu USS Boston và hai đại đội thủy thủ Hoa Kỳ đến Honolulu để chiếm giữ các vị trí tại Đại sứ quán, Lãnh sự quán và Hội trường Arion vào chiều ngày 16 tháng 1 năm 1893. Việc triển khai này được thực hiện theo yêu cầu của Ủy ban An toàn, ủy ban này tuyên bố có "mối đe dọa sắp xảy ra đối với tính mạng và tài sản của người Mỹ". Stevens bị cáo buộc đã ra lệnh đổ bộ theo thẩm quyền riêng của mình và sử dụng quyền hạn một cách không phù hợp. Nhà sử học William Russ kết luận rằng "lệnh cấm mọi hình thức chiến đấu đã khiến chế độ quân chủ không thể tự bảo vệ mình".
Vào ngày 17 tháng 7 năm 1893, Sanford B. Dole và ủy ban của ông đã nắm quyền kiểm soát chính phủ và tuyên bố mình là Chính phủ Lâm thời Hawaii "để cai trị cho đến khi bị Hoa Kỳ sáp nhập". Dole giữ chức tổng thống. Ủy ban và các thành viên của chính phủ cũ đều vận động hành lang tại Washington, D.C. cho các vị trí tương ứng của họ.
Tổng thống Grover Cleveland coi cuộc lật đổ là một hành động chiến tranh bất hợp pháp; ông từ chối xem xét việc sáp nhập và ban đầu đã nỗ lực khôi phục ngai vàng cho nữ vương Liliʻuokalani. Từ ngày 14 tháng 12 năm 1893 đến ngày 11 tháng 1 năm 1894, một cuộc đối đầu được gọi là Tuần lễ Đen (Hawaii) đã xảy ra giữa Hoa Kỳ, Đế quốc Nhật Bản và Vương quốc Anh chống lại Chính phủ Lâm thời để gây áp lực buộc họ trả lại ngai vàng cho Liliʻuokalani. Sự việc này càng khẳng định thông điệp rằng Tổng thống Cleveland muốn Nữ vương Liliʻuokalani trở lại nắm quyền. Vào ngày 4 tháng 7 năm 1894, Cộng hòa Hawaii được yêu cầu chờ đến khi kết thúc nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Cleveland.
Trong khi hoạt động vận động hành lang tiếp tục diễn ra suốt năm 1894, những người ủng hộ chế độ quân chủ đã nỗ lực không ngừng để khôi phục ngai vàng cho Liliʻuokalani, được gọi là phong trào bảo hoàng Hawaii. Việc lật đổ này vấp phải sự phản đối của nhiều người Hawaii bản địa, những người vẫn trung thành với ngai vàng. Từ năm 1893 đến năm 1894, những người bảo hoàng đã tổ chức kháng chiến chính trị. Các nhóm như Hui Aloha ʻĀina đã thu thập được nhiều bản kiến nghị phản đối việc sáp nhập và ủng hộ chế độ quân chủ. Mặc dù vậy, chính phủ lâm thời đã được tổ chức lại thành Cộng hòa Hawaii vào năm 1894, củng cố thêm quyền lực và loại trừ ảnh hưởng của phe bảo hoàng. Dole vẫn giữ chức vụ tổng thống.