Liên Xô hay Liên bang Xô viết, tên chính thức là Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết, là một nhà nước xã hội chủ nghĩa liên bang trải dài trên phần lớn châu Âu và châu Á, tồn tại từ 30 tháng 12 năm 1922 đến khi giải thể vào ngày 26 tháng 12 năm 1991. Đây là một quốc gia đơn đảng, do Đảng Cộng sản Liên Xô lãnh đạo, với Moskva là thủ đô của nước cộng hòa lớn và đông dân nhất Liên Xô, Nga Xô viết. Các trung tâm đô thị lớn khác gồm Leningrad, Kiev, Minsk, Tashkent, Alma-Ata và Novosibirsk. Liên Xô là quốc gia có diện tích lớn nhất thế giới khi đó, bao phủ khoảng 22.402.200 kilômét vuông (8.649.500 dặm vuông Anh) và trải dài qua 11 múi giờ. Năm cảnh quan chính của Liên Xô là lãnh nguyên, rừng taiga, thảo nguyên, sa mạc và núi. Các sắc tộc đa dạng của quốc gia này được thống nhất với tên gọi chung là người Liên Xô.
Liên Xô hay Liên bang Xô viết, tên chính thức là Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết, là một nhà nước xã hội chủ nghĩa liên bang trải dài trên phần lớn châu Âu và châu Á, tồn tại từ 30 tháng 12 năm 1922 đến khi giải thể vào ngày 26 tháng 12 năm 1991. Đây là một quốc gia đơn đảng, do Đảng Cộng sản Liên Xô lãnh đạo, với Moskva là thủ đô của nước cộng hòa lớn và đông dân nhất Liên Xô, Nga Xô viết. Các trung tâm đô thị lớn khác gồm Leningrad (Nga Xô viết), Kiev (Ukraina Xô viết), Minsk (Byelorussia Xô viết), Tashkent (Uzbekistan Xô viết), Alma-Ata (Kazakhstan Xô viết) và Novosibirsk (Nga Xô viết). Liên Xô là quốc gia có diện tích lớn nhất thế giới khi đó, bao phủ khoảng 22.402.200 kilômét vuông (8.649.500 dặm vuông Anh) và trải dài qua 11 múi giờ. Năm cảnh quan chính của Liên Xô là lãnh nguyên, rừng taiga, thảo nguyên, sa mạc và núi. Các sắc tộc đa dạng của quốc gia này được thống nhất với tên gọi chung là người Liên Xô.
Liên Xô bắt nguồn từ cuộc Cách mạng Tháng Mười năm 1917, khi Đảng Bolshevik do Vladimir Ilyich Lenin lãnh đạo lật đổ Chính phủ Lâm thời Nga trong bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ nhất và thiết lập nhà nước Xô viết đầu tiên là Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga (RSFSR). Sau khi Nội chiến Nga kết thúc với thắng lợi của đảng Bolshevik, Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết chính thức được thành lập năm 1922, thống nhất các nước cộng hòa Xô viết bao gồm Nga, Ukraina, Belarus và Ngoại Kavkaz.
Sau cái chết của Lenin vào năm 1924, Joseph Stalin dần củng cố quyền lực và tiến hành công nghiệp hóa cùng tập thể hóa nông nghiệp, dẫn đến tăng trưởng kinh tế nhanh chóng nhưng đồng thời cũng gặp phải nạn đói quy mô lớn trong giai đoạn 1932–1933, khiến hàng triệu người thiệt mạng. Hệ thống trại cải tạo lao động được mở rộng đáng kể. Vào cuối thập niên 1930, Stalin tiến hành Đại thanh trừng, bao gồm các chiến dịch trục xuất, bắt giữ và phiên tòa dàn dựng nhằm loại bỏ những cá nhân và nhóm bị coi là mối đe dọa chính trị.
Sau khi thất bại trong nỗ lực thành lập một liên minh chống phát xít tại châu Âu, Liên Xô ký hiệp ước không xâm lược với Đức Quốc xã vào năm 1939. Tuy nhiên, Đức Quốc xã phát động cuộc xâm lược Liên Xô vào năm 1941, mở đầu Mặt trận phía Đông của Thế chiến thứ hai. Liên Xô đóng vai trò quyết định trong việc đánh bại Phe Trục và giải phóng phần lớn Trung và Đông Âu, nhưng phải chịu khoảng 27 triệu người thiệt mạng, bao gồm cả binh sĩ và thường dân, con số cao nhất trong số các quốc gia thuộc Khối Đồng Minh. Sau chiến tranh, Liên Xô thiết lập các quốc gia vệ tinh tại những lãnh thổ do Hồng quân kiểm soát và nhanh chóng vươn lên trở thành một siêu cường quốc.
Căng thẳng địa chính trị với Hoa Kỳ dẫn tới Chiến tranh Lạnh. Liên Xô thành lập Khối Warszawa vào năm 1955 như một đối trọng của NATO do Hoa Kỳ đứng đầu. Hai bên không trực tiếp giao tranh, nhưng gián tiếp thực hiện chiến tranh ủy nhiệm, chạy đua vũ trang, gián điệp và đấu tranh ý thức hệ. Liên Xô trở thành quốc gia thứ hai thử vũ khí hạt nhân vào năm 1949 và thử tên lửa đạn đạo liên lục địa đầu tiên trên thế giới vào năm 1958. Năm 1953, sau cái chết của Stalin, Nikita Khrushchev tiến hành phi Stalin hóa, gây ra xung đột ý thức hệ với Trung Quốc dưới thời Mao Trạch Đông, đạt đỉnh điểm với sự Chia rẽ Trung – Xô. Lực lượng Vũ trang Liên Xô trấn áp các cuộc nổi dậy tại Hungary vào năm 1956 và Tiệp Khắc vào năm 1968. Năm 1962, cuộc Khủng hoảng tên lửa Cuba đẩy Liên Xô và Hoa Kỳ đến bờ vực chiến tranh. Trong thời kỳ cầm quyền kéo dài 18 năm của Leonid Brezhnev, Liên Xô rơi vào tình trạng trì trệ và tham nhũng gia tăng, trong khi quan hệ với Hoa Kỳ tạm thời cải thiện. Năm 1979, Liên Xô xâm lược Afghanistan, bắt đầu Chiến tranh Liên Xô–Afghanistan.
Năm 1985, Mikhail Gorbachev, lãnh đạo cuối cùng của Liên Xô, tiến hành cải cách chính trị và kinh tế thông qua các chính sách glasnost và perestroika. Năm 1989, các quốc gia thuộc Khối Warszawa chứng kiến làn sóng chuyển đổi chế độ, dẫn đến sự tan rã của Khối phía Đông. Đồng thời, tại Liên Xô bùng phát các phong trào ly khai và dân tộc chủ nghĩa, đặc biệt tại Azerbaijan, Gruzia và các nước Baltic. Năm 1991, trong bối cảnh Gorbachev thúc đẩy nỗ lực duy trì Liên Xô dưới hình thức một liên bang mới, một bộ phận lãnh đạo đảng cộng sản tiến hành cuộc đảo chính bất thành. Sau đó, ba nước cộng hòa lớn nhất của Liên Xô — Ukraina, Nga và Belarus — tuyên bố độc lập. Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Gorbachev chính thức từ chức và công nhận Liên Xô giải thể. CHXHCNXVLB Nga dưới sự lãnh đạo của Boris Yeltsin trở thành Liên bang Nga, được công nhận là quốc gia kế thừa Liên Xô. Các nước cộng hòa còn lại trở thành quốc gia độc lập, và Cộng đồng các Quốc gia Độc lập được thành lập, ngoại trừ các nước Baltic.
Trong suốt thời kỳ tồn tại, Liên Xô là một trong những nhà nước công nghiệp phát triển nhất thế giới, với nhiều thành tựu quan trọng trong khoa học, công nghệ và tổ chức xã hội. Liên Xô từng có nền kinh tế lớn thứ hai thế giới và duy trì lực lượng quân đội thường trực lớn nhất toàn cầu trong nhiều giai đoạn. Là một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, Liên Xô nắm giữ kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới.
Từ thập niên 1950, Liên Xô đẩy mạnh chương trình không gian và giữ vai trò dẫn đầu trong chạy đua vào không gian, với vệ tinh nhân tạo đầu tiên, chuyến bay vũ trụ có người lái đầu tiên, trạm vũ trụ đầu tiên, cùng các tàu thăm dò đầu tiên hạ cánh thành công trên Mặt Trăng, Sao Kim và Sao Hỏa.
Trong Thế chiến thứ hai, Liên Xô là một thành viên chủ chốt của Khối Đồng Minh và sau chiến tranh trở thành thành viên sáng lập của Liên Hợp Quốc, đồng thời là một trong năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Trước khi tan rã, Liên Xô được công nhận là một trong hai siêu cường toàn cầu, với ảnh hưởng sâu rộng về quân sự, kinh tế, ngoại giao và ý thức hệ, đặc biệt là tại Đông Âu, châu Á và Nam Bán cầu, cùng những đóng góp lớn trong khoa học và công nghệ.
Tên gọi
Từ "Liên Xô" là gọi tắt của "Liên bang Xô viết" (tiếng Nga: tiếng Nga: Советских Союз, chuyển tự: Sovetskikh Soyuz). "Xô viết" là từ được viết theo kiểu đọc phiên âm tiếng Việt của từ Soviet (tiếng Nga: Совет, Latinh hoá: Sovet), có nghĩa là "hội chúng", "đại hội", "hội đồng" hay "nghị viện". Nhà nước Xô viết trong tiếng Nga có nghĩa là nước cộng hòa được thành lập theo "cấu trúc nghị viện".
Trong số 14 ngôn ngữ, ngoài tiếng Nga, tiếng Uzbek, tiếng Kazakh, tiếng Azerbaijan, tiếng Moldova, tiếng Kyrgyz và tiếng Turkmen sử dụng các từ gốc "Xô viết" hoặc từ nhận thức, từ vựng như dịch thuật.
Vì lý do lịch sử và địa lý (Liên Xô có lãnh thổ kế thừa từ Đế quốc Nga, gồm chủ yếu là Nga và Kazakhstan và các quốc gia cấu thành Trung Á khác, phần lớn dân số Liên Xô nói tiếng Nga), nên Liên Xô đôi khi bị gọi nhầm là "Nga" hoặc "Nga Xô viết". Điều tương tự cũng đúng trong tiếng Anh. Ví dụ, cách giải thích Từ điển tiếng Anh Oxford của từ Russian là "Nga", nghĩa là "thường đề cập đến các quốc gia Liên Xô cũ trong lịch sử".
Lịch sử
Thành lập (1917–1927)
Sự hình thành Liên Xô gắn liền với sự sụp đổ của Đế quốc Nga trong Chiến tranh thế giới thứ nhất và hoạt động của lực lượng Bolshevik do Vladimir Ilyich Lenin lãnh đạo.
Vào đầu thế kỷ 20, Đế quốc Nga là một nước lớn ở châu Âu có tiềm lực đất đai và dân số to lớn, nhưng trình độ phát triển kinh tế – xã hội còn rất lạc hậu so với các cường quốc châu Âu khác như Anh, Đức, Pháp... Xã hội ẩn chứa nhiều mâu thuẫn gay gắt không được giải tỏa: xã hội Nga là xã hội chuyên chế độc tài của quý tộc và tư sản lớn, tự do tư tưởng bị bóp nghẹt không làm hài lòng giới trí thức, trung lưu thành thị và giới tư sản quý tộc nhỏ. Nga lại là nơi có phong trào Marxist cấp tiến mạnh nhất, do Lenin lãnh đạo với đảng Bolshevik chủ trương làm cách mạng xã hội chủ nghĩa để xây dựng chủ nghĩa cộng sản.
Những mâu thuẫn trên trong Chiến tranh thế giới thứ nhất không những không được cởi bỏ mà còn trầm trọng thêm với những thất bại to lớn của quân Nga trong chiến tranh, xã hội Nga đi vào bất ổn. Quốc khố cạn kiệt, nợ nước ngoài tăng cao, lạm phát không kiểm soát được, dân chúng cực khổ, chiến tranh làm phá sản hàng loạt doanh nghiệp gây thất nghiệp đô thị trầm trọng, nạn đói lan tràn tại nông thôn, các tầng lớp nhân dân, binh lính oán ghét nhà cầm quyền và chiến tranh, trong quân đội mâu thuẫn giữa binh lính và tầng lớp sĩ quan quý tộc phát triển thành chống đối. Tháng 2 năm 1917 đã nổ ra Cách mạng tháng Hai: khởi nghĩa vũ trang tại Petrograd đã lật đổ chính phủ Nga hoàng và thành lập Chính phủ Lâm thời do Aleksandr Fyodorovich Kerensky – một đảng viên của Đảng Cách mạng Xã hội đứng đầu. Chính phủ Lâm thời chủ trương phá bỏ chế độ độc tài chuyên chế, tự do hóa xã hội Nga theo các tiêu chuẩn như các quốc gia châu Âu đương thời, đồng thời hứa đảm bảo quyền lợi của giai cấp công nhân, nông dân và các tầng lớp xã hội khác. Nhưng Chính phủ Lâm thời vẫn chủ trương theo đuổi Chiến tranh thế giới thứ nhất bên phía khối Hiệp ước với Anh – Pháp, bất chấp việc đất nước đã kiệt quệ vì chiến tranh. Việc không có được hòa bình như mong đợi khiến nhân dân và binh sỹ Nga trở nên bất bình.
Sau Cách mạng tháng Hai, tại các địa phương ở Nga đồng loạt xuất hiện các tổ chức "hội đồng" (tiếng Nga: совет) hay Xô viết của công nhân, nông dân và binh lính để bảo vệ quyền lợi của chính họ. Thời gian giữa hai cuộc cách mạng là khi hai chính quyền song song tồn tại: chính quyền trung ương là của Chính phủ Lâm thời, nhưng các sắc lệnh muốn được thi hành phải có sự chấp thuận của các Xô viết gồm công – nông – binh địa phương, mà các Xô viết này lại ủng hộ sự lãnh đạo của đảng Bolshevik. Đảng Bolshevik rầm rộ tung khuếch trương cho cách mạng vô sản với khẩu hiệu "tất cả chính quyền về tay các Xô viết" và kêu gọi nhân dân, binh lính phản chiến làm cách mạng "Biến chiến tranh đế quốc thành nội chiến cách mạng".
Chính phủ Lâm thời trong thời gian tám tháng tồn tại đã tiếp tục tiến hành chiến tranh với Đức-Áo-Hung, song đã bất lực trong cả nỗ lực chiến tranh và ổn định tình hình trong nước. Sau một loạt thất bại do quân Đức gây ra, quân đội trở nên chán nản, binh lính tan rã không còn tuân lệnh cấp trên, bắt giết sĩ quan và tự động đào ngũ. Tướng Kornilov tiến quân về thủ đô để lập lại trật tự theo yêu cầu của Kerensky nhưng có âm mưu thiết lập chế độ độc tài quân sự. Chính phủ lâm thời không còn có thể kiểm soát được tình hình, buộc phải dựa vào sự trợ giúp của lực lượng công-nông-binh thuộc các Xô viết do những người Bolshevik lãnh đạo. Kornilov bị đánh bại, nhưng sau biến cố này, Chính phủ lâm thời cũng thể hiện rõ sự yếu kém, bất lực, không đủ khả năng lãnh đạo đất nước. Nước Nga bước vào đêm trước của Cách mạng Tháng Mười.
Ngày 25 tháng 10 năm 1917 (theo lịch Julius, thời đó Nga còn dùng lịch Julius), tức ngày 7 tháng 11 theo lịch Gregory, Lenin và các đảng viên Bolshevik lãnh đạo các Xô viết làm Cách mạng Tháng Mười lập chính quyền Xô viết của công - nông - binh. Sau khi cách mạng thành công, chính quyền lập tức ban hành sắc lệnh về hòa bình, sắc lệnh về ruộng đất và thực hiện cam kết rút ra khỏi chiến tranh với các điều kiện rất ngặt nghèo của phía Đức (Hòa ước Brest-Litovsk).
Sự sụp đổ của chế độ Sa hoàng dẫn đến việc các dân tộc thiểu số trên Đế quốc Nga thành lập các quốc gia độc lập. Tại các quốc gia mới thành lập cũng xảy ra tranh chấp quyền lực giữa những người Bolsevik địa phương và các xu hướng chính trị khác như Melsevik, tự do chủ nghĩa, dân tộc chủ nghĩa, vô chính phủ,... tương tự những gì đang diễn ra ở nước Nga.
Ngay sau Cách mạng Tháng Mười, nước Nga rơi vào thời kỳ nội chiến đẫm máu (1918-1922). Hồng quân Xô viết có thành phần chủ yếu là tầng lớp dưới của xã hội, học vấn thấp nhưng có số lượng đông đảo như công nhân, nông dân, cựu quân nhân và một bộ phận cựu sĩ quan của Đế quốc Nga cũ. Phía bên kia là các thành phần thuộc lực lượng bảo hoàng, các đảng phái đối lập, một bộ phận trung lưu thành thị, sĩ quan, một bộ phận nông dân, Cossack... gọi chung là Bạch vệ. Lực lượng Bạch vệ nhận được sự giúp đỡ của các quốc gia châu Âu để chống lại chính quyền Xô viết. Đặc trưng của cuộc nội chiến là tính ác liệt không khoan nhượng. Đến cuối năm 1920 về cơ bản Hồng quân đã giành chiến thắng, quân bạch vệ bị thất bại và mất quyền lực hoàn toàn, thay vào đó những người Bolshevik giành được chính quyền trên phần lớn lãnh thổ còn lại của Đế quốc Nga. Tuy nhiên, tại một số vùng lãnh thổ như Ba Lan, Phần Lan, các nước Baltic, các lực lượng dân tộc chủ nghĩa thắng thế.
Ngày 30 tháng 12 năm 1922, đại biểu Xô viết đến từ những vùng lãnh thổ còn lại của Đế quốc Nga cũ (trừ Ba Lan, Phần Lan và các nước Baltic) đã nhóm họp và thành lập liên minh các nhà nước tự trị trên lãnh thổ Đế quốc Nga, thống nhất quốc hiệu là Liên bang Các nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết. Các nhà nước hợp thành Liên Xô đều có điểm chung là do những người Bolsevik địa phương lãnh đạo chính vì thế về cơ bản Liên Xô là một quốc gia được thành lập trên nền tảng ý thức hệ chung là chủ nghĩa cộng sản, ý thức hệ là nhân tố gắn kết các nhà nước này lại với nhau.
Thời kỳ Stalin (1927–1953)
Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và nội chiến, nền kinh tế nước Nga đứng trước nguy cơ phá sản: ở nông thôn nạn đói hoành hành, cướp bóc thổ phỉ nổi lên khắp nơi, đất nông nghiệp bị tàn phá, nông dân đói chạy vào thành phố ăn xin; còn ở thành phố, công nghiệp đình đốn, thất nghiệp cực điểm, tiền không còn giá trị, nguyên liệu, tài chính cạn kiệt – tình hình xã hội lúc đó cực kỳ căng thẳng. Trong khoảng 2 năm 1921-1922, do chiến tranh đã tàn phá nông nghiệp, nạn đói lớn đã xảy ra tại các vùng nông thôn của nước Nga, đặc biệt là ở khu vực sông Volga và Ural, giết chết khoảng 2 triệu tới 5 triệu người. Nạn đói đã gây ra một cuộc khủng hoảng lớn, nhà văn Nga Maxim Gorky đã lên tiếng kêu gọi cộng đồng quốc tế giúp đỡ. Nhiều quốc gia trong đó có Mỹ và các nước châu Âu đã cung cấp viện trợ lương thực để giúp nước Nga Xô viết giải quyết nạn đói.
Để khắc phục những khó khăn của nền kinh tế nước Nga sau cuộc nội chiến, Lenin đã cho tiến hành Chính sách kinh tế mới, để thay thế cho chính sách cộng sản thời chiến đã được áp dụng trong nội chiến. NEP là chính sách dùng cơ chế kinh tế thị trường để kích thích sản xuất, kêu gọi đầu tư tư bản dưới sự định hướng kiểm soát của nhà nước. Đối với nông nghiệp, thay vì trưng thu và áp giá tối đa lên nông sản như trong thời chiến, NEP dùng cơ chế thuế để điều tiết, nông dân sau khi nộp thuế thì có thể mua bán nông sản trên thị trường tự do. Tại thành phố, chính sách mới khuyến khích đầu tư của tư bản trong nước và nước ngoài, nhà nước chỉ kiểm soát những ngành quan trọng với quốc gia như điện lực, ngân hàng... NEP của Lenin đã nhanh chóng cho kết quả rất tốt: nạn đói nhanh chóng bị đẩy lùi dần và hoàn toàn sau đó, công nghiệp, thương mại được phục hồi, tình hình nông thôn và thành thị được ổn định, xã hội có tích luỹ và đời sống người dân tốt lên nhanh chóng. Từ năm 1922, thành thị đã có đủ lương thực - thực phẩm, năm 1925 sản xuất nông nghiệp đạt mức 87%; công nghiệp đạt 75% sản lượng của năm 1913 (năm cao nhất của Đế quốc Nga cũ); đời sống nhân dân cải thiện rõ rệt, chính trị ổn định, chính quyền Liên Xô được củng cố, phát triển. Các nguy cơ lớn đe dọa đến sự tồn vong của nhà nước Liên Xô về cơ bản đã được giải quyết. Liên Xô bước vào thời kỳ mới: xây dựng và phát triển đất nước theo mô hình xã hội chủ nghĩa.
Ngay sau khi Lenin mất (1924), trong ban lãnh đạo đất nước này đã diễn ra cuộc đấu tranh nội bộ quyết liệt do những bất đồng về đường lối xây dựng đất nước, chủ yếu là giữa hai nhóm của Iosif Vissarionovich Stalin và Lev Davidovich Trotsky. Dần dần Stalin thắng thế, nắm vị trí độc tôn trong bộ máy lãnh đạo đảng và nhà nước. Để củng cố vị trí lãnh đạo cũng như giữ vững kỷ cương xã hội, Stalin kiểm soát phần lớn cơ cấu quyền lực vào tay mình, dùng trấn áp trong nội bộ đảng, nhà nước và ngoài xã hội để loại bỏ mọi mầm mống bất ổn ngay từ trước khi bộc lộ. Bộ máy Bộ Dân ủy Nội vụ được dùng như công cụ để phát hiện các đối tượng cần phải loại bỏ, từ những nhóm đối lập với Stalin, các nhóm ly khai vũ trang, gián điệp cho tới quan chức tham nhũng, tội phạm hình sự... Stalin đã dùng bộ máy cảnh sát mật như công cụ hỗ trợ thanh lọc chính trị, ông là người quyết định và ra lệnh ai là kẻ phản bội cần phải bị loại trừ. Sự theo dõi, tố cáo cũng được khuyến khích, đề cao trong nhân dân như một phẩm chất trung thành với đảng và đất nước. Ngay từ trong thập niên 1930 Stalin đã bắt đầu loại trừ những nhân vật bị xem là phản bội ra khỏi đảng Cộng sản Liên Xô. Các nhân vật này có khi bị xét xử thông qua những vụ án điểm được công khai để tác động dư luận quần chúng hoặc xử kín, bản án là xử bắn hoặc giam giữ trong các trại cải tạo lao động. Theo các tài liệu Liên Xô được giải mật, trong khoảng thời gian từ năm 1937 tới năm 1938, có 1.548.367 người bị bắt giữ, trong đó 681.692 bị xử bắn. Sử gia Michael Ellman ước đoán rằng số người chết trực tiếp hoặc gián tiếp do cuộc thanh lọc của Stalin trong khoảng hai năm đó là chừng 950.000 tới 1,2 triệu người
Stalin coi các cuộc thanh trừng là biện pháp chống nạn quan liêu, cán bộ tham nhũng và biến chất, để nâng cao trình độ lãnh đạo và sự liêm chính của tổ chức Đảng. Theo một số nguồn thì các nhóm lớn nhất bị khai trừ trong Đại thanh trừng chính là các đảng viên kém năng lực, những người mang trọng trách nhưng không nhiệt tình với công việc. Tiếp đến là những cá nhân đã vi phạm kỷ luật đảng, quan chức tham nhũng và những người đã che giấu quá khứ phạm tội. Một số nguồn khác thì thống kê rằng 70% người bị xử bắn không phải là thành viên của Đảng Cộng sản Liên Xô mà chủ yếu là dân thường, với cáo trạng là hoạt động gián điệp hoặc tham gia các nhóm thổ phỉ, ly khai vũ trang, tổ chức bạo loạn.