Người Scythia hay người Scyth là một dân tộc Iran bao gồm những người chăn thả gia súc, sống du mục, cưỡi ngựa đã thống trị vùng thảo nguyên Hắc Hải trong suốt thời kỳ cổ đại từ khoảng thế kỷ 8-7 TCN. Vào cuối thời kỳ cổ đại, những người Sarmatia có quan hệ họ hàng gần đã trở thành lực lượng thống trị người Scythia trong khu vực này. Phần lớn thông tin còn sót lại về người Scythia đến từ nhà sử học Hy Lạp là Herodotos (khoảng 440 TCN) trong bộ sử Historiai của ông và từ các đồ vàng tạo tác thanh tú đã khai quật được từ các gò mộ kiểu Scythia tại Ukraina và miền nam nước Nga.
Tên gọi "Scythia" cũng từng được dùng để chỉ các nhóm sắc tộc khác nhau trông tương tự như người Scythia, hoặc những người sinh sống tại nơi nào đó trong khu vực rộng lớn, bao phủ Ukraina, nam Nga và Trung Á ngày nay — được biết đến trong thời kỳ Trung cổ như là Scythia. Tên gọi này cũng được các học giả thời kỳ đầu sử dụng trong nghiên cứu về người Tiền Ấn-Âu, và trong khuôn khổ của giả thuyết Kurgan thì thuật ngữ người Scythia được coi là tương tự một cách hợp lý đối với các tổ tiên Tiền Ấn-Âu của họ.
Lịch sử và khảo cổ
Nguồn gốc và thời kỳ tiền sử (tới 700 TCN)
Các học giả nói chung phân loại tiếng Scythia như là thành viên của ngữ hệ Đông Iran và người Scythia là một nhánh của các sắc tộc Iran cổ đại đã tràn vào khu vực thảo nguyên phía bắc Đại Iran từ khoảng 1000 TCN
Bộ sử Historiai của Herodotus cung cấp các nguồn văn học quan trọng nhất có liên quan tới người Scythia cổ đại. Theo Sulimirski, Herodotus đã cung cấp một sự mô tả về cơ bản là chính xác nhưng dường như biết rất ít về phần đông của Scythia. Theo Herodotus thì người Ba Tư cổ đại gọi mọi sắc tộc Scythia là "Saca" (Herodotus.VII 64). Bộ lạc chủ chốt của họ, người Scythia hoàng gia, đã cai trị các vùng đất rộng lớn do dân tộc này chiếm cứ một cách tổng thể (Herodotus.IV 20); và họ tự gọi chính mình là người Skolotoi. Oswald Szemerényi dành trọn một thảo luận kỹ lưỡng về từ nguyên học của từ Scyth trong tác phẩm "Four old Iranian ethnic names: Scythian - Skudra - Sogdian - Saka" của mình. Các từ ngữ có liên quan xuất phát từ *skuza, một từ Ấn-Âu cổ đại để chỉ người bắn cung, vì thế từ Ishkuzi trong tiếng Iran cũng có nghĩa là người bắn cung.
Người Scythia xuất hiện lần đầu tiên trong các ghi chép lịch sử là trong thế kỷ 8 TCN. Nhưng Herodotus đã thông báo phiên bản này:
Vào khoảng 770 TCN, người Scythia (do Ishpaki — Tiếng Iran cổ *Spakaaya- chỉ huy) liên minh với người Mannae tấn công Assyria. Nhóm lần đầu tiên xuất hiện trong biên niên sử Assyria dưới tên gọi Ishkuzai. Theo xác nhận ngắn gọn của câu khắc của Esarhaddon thì đế quốc Assyria đã đánh bại liên minh này. Các đề cập sau đó về người Scythia trong các văn bản Babylonia và Assyria diễn ra trong mối liên hệ tới người Medes. Các nguồn Ba Tư và Hy Lạp cổ đại đề cập tới họ trong thời kỳ trị vì của nhà Achaemenid, với các nguồn Hy Lạp cho rằng họ sinh sống trong vùng thảo nguyên nằm giữa hai con sông là Dnepr và Đông.
Cổ đại (600 TCN tới 300)
Herodotus cung cấp miêu tả chi tiết đầu tiên về người Scythia. Ông sắp xếp người Cimmeria như là một bộ lạc bản địa khác biệt, bị người Scythia xua đuổi khỏi vùng duyên hải phía bắc Hắc Hải (Hist. 4.11-12). Herodotus cũng phát biểu (4.6) rằng người Scythia bao gồm Auchatae, Catiaroi, Traspians và Paralatae hay "người Scythia Hoàng gia". Trong suốt tác phẩm của mình, Herodotus phân biệt một cách rõ nét giữa người Scythia du mục ở phía nam với người Scythia làm nông nghiệp ở phía bắc.
Năm 512 TCN, khi vua Ba Tư là Darius Đại Đế tấn công người Scythia, người ta nói ông đã xâm lược vùng đất của họ sau khi vượt qua sông Danube. Herodotos kể lại rằng người Scythia du mục đã thành công trong việc làm thất bại mưu đồ của Quân đội Ba Tư bằng cách dẫn dụ cho họ tiến sâu vào trong đất nước này mà không tham chiến. Theo Herodotos, vua Darius Đại Đế theo cách đánh này của người Scythia đã tiến xa tới tận vùng sông Volga.
Trong giai đoạn từ thế kỷ 5 tới 3 TCN người Scythia đã phồn thịnh một cách rõ ràng. Khi Herodotus viết Histories của mình trong thế kỷ 5 TCN, người Hy Lạp đã phân biệt Tiểu Scythia (ngày nay là România và Bulgaria) với Đại Scythia (trải dài về phía đông trong khoảng 20 ngày đi ngựa từ sông Danube, vượt qua vùng thảo nguyên ngày nay là Đông Ukraina tới vùng hạ lưu sông Đông. Sông Đông, khi đó được biết đến dưới tên gọi Tanaïs, đã từng là hành trình thương mại chính kể từ thời kỳ đó. Người Scythia dường như thu được sự giàu có cho mình nhờ sự kiểm soát của họ đối với công việc buôn bán nô lệ từ phía bắc tới Hy Lạp thông qua các hải cảng kiều dân Hy Lạp vùng Hắc Hải ở Olvia, Chersonesos, Bosporus Cimmeria và Gorgippia. Họ cũng gieo trồng ngũ cốc và chuyên chở bột mì, len và phó mát về Hy Lạp.
Strabo (khoảng 63 TCN - 24) thông báo rằng vua Ateas đã thống nhất các bộ lạc Scythia sinh sống trong khu vực từ khu vực đầm lầy Maeotae (tên gọi cũ của biển Azov) tới sông Danube dưới quyền lực của mình. Sự mở rộng về phía tây của ông đã gây xung đột với Philip II của Macedonia (trị vì từ khoảng 359 tới 336 TCN), buộc ông này phải có hành động quân sự chống lại người Scythia vào năm 339 TCN. Ateas chết trong trận chiến và đế quốc của ông tan rã. Sau thất bại này, người Celt dường như đã chiếm chỗ của người Scythia trong khu vực Balkan, trong khi ở miền nam Nga (hiện nay) là bộ lạc có quan hệ họ hàng, người Sarmatia, đã dần dần áp đảo họ.
Vào thời gian có các mô tả của Strabo (các thập niên đầu của thiên niên kỷ 1), người Scythia Krym đã tạo lập một vương quốc mới trải dài từ hạ lưu sông Dnepr tới Krym. Các vị vua Skilurus và Palakus đã tiến hành chiến tranh với Mithridates Đại đế (trị vì 120–63 TCN) để giành quyền kiểm soát vùng duyên hải Krym, bao gồm Chersonesos và Bosporus Cimmeria. Kinh đô của họ, Neapolis Scythia, nằm ở vùng ngoại ô của Simferopol ngày nay. Sau này, người Goth đã phá hủy nó, vào khoảng giữa thế kỷ 3.
Người Saka
Người châu Á, đặc biệt là người Ba Tư, biết tới người Scythia ở châu Á như là người Saka. Người Ấn-Scythia có tên gọi là "Shaka" ở Nam Á, một sự mở rộng từ tên gọi "Saka". Herodotos (VII.64) miêu tả họ như là người Scythia, được gọi bằng tên gọi khác:
Người Ấn-Scythia
Trong thế kỷ 2 TCN, một nhóm các bộ lạc Scythia, được biết đến như là người Ấn-Scythia, đã di cư vào Bactria (Đại Hạ), Sogdiana (Túc Đặc) và Arachosia. Các cuộc di cư giai đoạn 175-125 TCN của các bộ lạc Quý Sương ("Nguyệt Chi"), những người ban đầu sống tại miền đông lòng chảo Tarim trước khi các bộ lạc Hung (hay "Hung Nô") xua đuổi họ, đã thay thế người Ấn-Scythia tại Trung Á. Dưới sự chỉ huy của vua Maues, họ cuối cùng đã định cư tại khu vực ngày nay là Punjab và Kashmir vào khoảng năm 85 TCN, nơi họ thay thế vương quốc của người Ấn-Hy Lạp, vào thời gian trị vì của Azes II (khoảng 35 - 12 TCN). Người Quý Sương lại xâm phạm lần nữa trong thế kỷ 1, nhưng sự cai quản của người Ấn-Scythia còn tồn tại trong một số khu vực ở miền trung Ấn Độ tới tận thế kỷ 5.
Mối giao tiếp Hy Lạp-Scythia vẫn còn tập trung vào các đô thị và các khu định cư người Hy Lạp ở Krym (đặc biệt là tại vương quốc Bosporus). Các thợ thủ công Hy Lạp từ các khu kiều dân phía bắc Hắc Hải đã tạo ra các đồ trang sức bằng vàng theo kiểu Scythia rất ngoạn mục (xem dưới đây), áp dụng chủ nghĩa hiện thực Hy Lạp để mô tả các chủ đề Scythia về sư tử, hươu nai có gạc và quái vật sư tử đầu chim (griffin/gryphon).
Hậu Cổ đại (300 tới 600)
Vào Hậu Cổ đại, khái niệm về sắc tộc Scythia ngày càng trở nên mơ hồ hơn, và những người ngoài cuộc có thể gán cho bất kỳ người nào sinh sống trong khu vực thảo nguyên Hắc Hải-Caspi là "người Scythia", không phụ thuộc vào ngôn ngữ của họ. Vì thế, Priscus, phái viên của Hoàng đế Đông La Mã (Byzantin) Theodosius II tới chỗ của hoàng đế Attila, đã gọi những người dân của vị hoàng đế này là "người Scythia". Trong chính thể của Attila, Edekon là vua của người Scythia.
Người Goth đã thay thế người Sarmatia vào thế kỷ 2 trong phần lớn khu vực gần biên giới La Mã, và vào đầu thời kỳ Trung cổ, cuộc di cư người Turk đã làm lu mờ phương ngữ Đông Iran và đồng hóa người Saka về mặt ngôn ngữ.
Khảo cổ học
Các dấu tích khảo cổ học của người Scythia bao gồm các gò mộ kiểu kurgan (từ các mẫu đơn giản tới các "kurgan hoàng gia" phức tạp chứa "bộ ba Scythia" gồm vũ khí, yên cương ngựa, đồ mỹ nghệ về động vật hoang dã kiểu Scythia), vàng, lụa và vật bị giết để tế thần, tại một số nơi còn có cả dấu tích có lẽ của người bị giết để tế thần. Kỹ thuật ướp xác và sương giá vĩnh cửu hỗ trợ tốt cho việc bảo tồn các dấu tích. Khảo cổ học Scythia cũng kiểm tra các dấu tích của các đô thị và pháo thành Scythia Bắc Hắc Hải.
Giám định niên đại bằng cacbon-14 cho các kurgan đã cho phép các nhà khảo cổ dò tìm dấu vết sự xuất hiện của họ trong khu vực Sayan-Altay vào khoảng năm 3000 TCN, và sự lan tỏa của họ về phía tây vào khoảng 900 TCN.
Các đồ vật mồ mả Scythia ngoạn mục từ Arzhan và một số nơi khác thuộc Cộng hòa Tuva (giáp Mông Cổ) được xác định có niên đại từ khoảng 900 TCN trở đi. Một ngôi mộ tìm thấy ở hạ lưu sông Volga cho niên đại tương tự, và một trong các ngôi mộ Steblev ở phía đông, phần kết thúc phía châu Âu của khu vực trước đây thuộc Scythia có niên đại vào khoảng cuối thế kỷ 8 TCN
Các nhà khảo cổ có thể phân biệt ba thời kỳ của các dấu tích khảo cổ Scythia cổ đại như sau:
- Thời kỳ 1: Kỷ nguyên Tiền-Scythia và Scythia ban đầu: từ thế kỷ 9 TCN tới giữa thế kỷ 7 TCN
- Thời kỳ 2: Kỷ nguyên Scythia sớm: từ giữa thế kỷ 7 TCN tới thế kỷ 6 TCN
- Thời kỳ 3: Kỷ nguyên Scythia kinh điển: từ thế kỷ 5 TCN tới thế kỷ 4 TCN
Từ thế kỷ 8 TCN tới thế kỷ 2 TCN, khảo cổ học ghi nhận sự phân chia thành 2 khu vực định cư khác biệt: khu vực cổ hơn tại vùng Sayan-Altay ở Trung Á, và khu vực trẻ hơn tại vùng duyên hải miền bắc Hắc Hải ở Đông Âu.
Kurgan
Các khu gò mộ lớn (một số cao trên 20 m) cung cấp các dấu tích có giá trị nhất về mặt khảo cổ và gắn liền với người Scythia. Chúng rải rác trên các thảo nguyên Ukraina và miền nam Nga, trải dài thành các chuỗi lớn trong nhiều kilômét dọc theo các dãy đồi gò và các đường phân nước. Từ chúng các nhà khảo cổ đã biết thêm nhiều về đời sống và nghệ thuật Scythia.
Các thuật ngữ Ukraina và Nga để chỉ những gò mộ như vậy, "kurhan/kurgan" (курган), có nguồn gốc từ tiếng Turk để chỉ "lâu đài".
Tamga
Các bộ lạc và thị tộc Scythia đã để lại các dấu hiệu sắc tộc quan trọng là các tamga (các nhãn mác nhận dạng sự chiếm hữu của mỗi cá nhân) của họ, một dấu hiệu cần thiết cho các cộng đồng xã hội chăn thả chia sẻ chung một khu vực chăn thả gia súc ăn cỏ. Các tamga cho phép tái tạo lại các chuyển động và các kết nối gia đình tại các nơi mà không còn hồ sơ ghi chép nào khác còn tồn tại.
Bên cạnh tính chất nhận dạng, các tamga còn đánh dấu sự tham gia của các thành viên trong gia đình/thị tộc vào các hoạt động tập thể (các hiệp ước, các nghi lễ tôn giáo, hoạt động kết thân, các chức trách công cộng), và phục vụ như là các biểu tượng của quyền lực trong việc chế tạo ra các đồng tiền. Các hình thái của tamga không thay đổi trong khoảng 2.000 năm trong phạm vi các nhóm sắc tộc có quan hệ họ hàng gần, nhưng sau sự suy tàn của một số thị tộc nổi tiếng thì thị tộc khác có thể sẽ chấp nhận tamga của thị tộc kia.
Việc sử dụng rộng rãi các tamga có nguồn gốc từ miền tây Turkestan và Mông Cổ không muộn hơn đầu thế kỷ 6 TCN. Phân tích các tamga của các thị tộc hùng mạnh nhất và của các vị vua của vương quốc Bosporus Cimmeria đã cho phép các học giả xác định chính xác phả hệ học của họ và các quan hệ của họ với các lãnh thổ mà từ đó tổ tiên của họ đã di cư tới châu Âu: Chorasm (Hoa Lạt Tử Mô), Kang-Kü, Bactria, Sogdiana.
Văn hóa Pazyryk
Một số trong số các nơi chôn cất của người Scythia trong giai đoạn đầu thời đại đồ đồng đã được các nhà khảo cổ lập hồ sơ, như các kurgan ở Pazyryk (huyện Ulagan của Cộng hòa Altay, miền nam Novosibirsk trong khu vực dãy núi Altay thuộc miền nam Siberi). Các nhà khảo cổ đã ngoại suy ra nền văn hóa Pazyryk từ các di chỉ này: 5 gò mộ lớn và vài gò mộ nhỏ trong giai đoạn từ năm 1925 tới năm 1949, một được nhà khảo cổ Nga Sergei Rudenko mở năm 1947. Các gò mộ che giấu các phòng bằng các khúc gỗ thông rụng lá được che phủ phía trên với các ụ đá hình tháp lớn tạo ra từ đá cuội và đá tảng.
Nền văn hóa Pazyryk thịnh vượng trong khoảng từ thế kỷ 7 TCN tới thế kỷ 3 TCN trong khu vực gắn liền với người Sacae.
Thông thường các ngôi mộ Pazyryk chỉ chứa các đồ dùng thông thường, nhưng trong một, trong số các kho báu, các nhà khảo cổ đã tìm thấy tấm thảm Pazyryk nổi tiếng có niên đại khoảng năm 400 TCN, tấm thảm mặt tuyết bằng lông cừu cổ nhất đã biết còn sót lại. Một phát hiện đặc sắc khác, cỗ xe tang Lưu trữ ngày 6 tháng 7 năm 2001 tại Wayback Machine cao 3 mét, 4 bánh làm từ gỗ bạch dương, được bảo tồn cực tốt từ thế kỷ 5 TCN.
Mặc dù một số học giả còn tìm kiếm mối liên hệ giữa các bộ lạc du mục Pazyryk với các nhóm sắc tộc bản địa Altay, nhưng Rudenko đã tổng quát hóa khung cảnh văn hóa này trong phát biểu sau: