Nam Minh (tiếng Trung: 南明; bính âm: Nán Míng, 1644–1662) là một Triều đại Trung Quốc được chính dòng dõi con cháu và các quan lại trung thành của nhà Minh thành lập ở phía Nam Trung Quốc ngay sau khi kinh đô Bắc Kinh bị Lý Tự Thành chiếm năm 1644, mặc dù vua Sùng Trinh đã treo cổ tuẫn quốc chết tại núi Môi Sơn, Bắc Kinh nhưng các tỉnh phía nam vẫn do nhà Minh kiểm soát, ở phương nam vẫn còn thế lực. Một số hoàng tộc và quan lại nhà Minh đã tìm cách di cư lánh nạn về phía nam Trung Quốc và tập hợp lực lượng còn lại xung quanh Nam Kinh, kinh đô thứ hai và cũng là kinh đô dự phòng của nhà Minh nằm ở phía nam sông Hoài, một con sông chảy vào sông Dương Tử. Bốn thế lực chính hiện diện sau khi nhà Minh sụp đổ bao gồm:
Lịch sử
Năm 1644 Lý Tự Thành chỉ huy quân khởi nghĩa nông dân chiếm được Thủ đô Bắc Kinh, vua Sùng Trinh tự sát ở Môi Sơn. Một số quan lại nhà Minh di tản xuống vùng Giang Nam đến thủ đô thứ hai là Nam Kinh, cùng hoàng tộc ủng hộ lập vua mới, Sử Khả Pháp phái Đông Lâm ủng hộ lập Lỗ Vương, Mã Sĩ Anh phái phản Đông Lâm cùng quan lại và hoạn quan lại chủ trương phò tá Phúc Vương, cháu nội của Minh Thần Tông. Tháng 5 năm 1644, Phúc vương lên ngôi ở Nam Kinh, Sử Khả Pháp thất bại.
Tuy nhiên, trong thời gian này thì quân Thanh cùng Ngô Tam Quế, viên quan cũ của nhà Minh đang tiến hành xâm lược. Ngô Tam Quế thống lĩnh binh mã đánh bại và tiêu diệt Lý Tự Thành, lập kế hoạch tiến về vùng Hoa Trung, Hoa Nam.
Phúc Vương không có tài. Triều thần muốn tổ chức lại quân đội, xây cất thành lũy, cố giữ lấy phương Nam, nhưng quốc khố thì trống rỗng vì cuộc nội chiến chống Lý Tự Thành. Hơn nữa, hai viên đại thần có quyền nhất lại chống đối nhau. Thấy triều đình Nam Minh chia rẽ, quân Thanh lần lượt chiếm Hà Nam, rồi đem quân tiến đánh Dương Châu.
Tướng Sử Khả Pháp, Binh bộ thượng thư của Nam Kinh, có dũng khí quyết tâm chống Thanh, đem hết cả các quan văn võ Dương Châu ra giữ thành; quân Thanh dùng mưu giả viện binh, thâm nhập được thành. Sử Khả Pháp tự sát được cứu sống, trốn ra khỏi thành thì bị quân Thanh bắt, không chịu hàng Thanh, rồi bị Đa Đạc giết. Vào được thành rồi, quân Thanh chém giết hãm hiếp luôn 10 ngày, ước tính trên 800.000 người bị sát hại. Vụ giết chóc này sử gọi là "10 ngày Dương Châu".
Hai tuần sau, quân Thanh tới sông Trường Giang, vượt qua một cách yên ổn vì chiến thuyền của Nam Kinh đã bỏ trốn xuống Phúc Kiến. Tháng 4 năm 1645, quân nhà Thanh xâm chiếm và đoạt được Nam Kinh, bắt đầu chiến dịch truy quét và tiêu diệt từng nhóm lẻ tẻ chống cự nhà Thanh. Phúc Vương bỏ trốn với vài kị binh. Bị quân Thanh đuổi sát, ông nhảy xuống sông Trường Giang tự vẫn, có sách khác nói ông bị quân Thanh bắt, đưa về Bắc rồi bị giết.
Tháng 6 năm 1645, quần thần lập Lỗ Vương Chu Dĩ Hải lên ngôi xưng Giám Quốc, thành lập chính quyền lưu vong đóng đô ở Thiệu Hưng, đồng thời với Phúc Vương là Đường Vương Chu Duật Kiện tức Long Vũ Đế cũng lên ngôi, Trịnh Chi Long và Hoàng Đạo Chu cùng phò tá cả hai người đứng đầu của nhà Nam Minh lên ngôi vị (một người là giám quốc, một người thì xưng đế) tạo nên tình trạng phân liệt, rạn nứt lực lượng chống quân Thanh, Lỗ Vương và Long Vũ Đế lại tranh giành nhau tính hợp pháp của ngôi vị, nên vào tháng 6 năm 1646 quân Thanh bắt sống ở Thiệu Hưng, Lỗ Vương trốn thoát được, lén vượt biển sang nương tựa lực lượng của Trịnh Thành Công.
Lúc này chỉ còn mỗi lực lượng của vua Long Vũ Đế, tháng 8 năm 1646 quân Thanh xâm lược Phúc Châu, tiêu diệt chính quyền của Long Vũ Đế. Sau cùng, em trai là Thiệu Vũ Đế kế vị anh tiếp tục cuộc kháng cự, cùng năm đó thất bại trước cuộc tấn công mãnh liệt của quân Thanh, Thiệu Vũ Đế tự sát.
Tháng 10 năm 1646, Quế Vương Chu Do Lang xưng Giám Quốc, đóng đô ở Triệu Khánh, tháng 11 lên ngôi, thành lập chính quyền Vĩnh Lịch. Vua Vĩnh Lịch là cháu của vua Vạn Lịch nhà Minh, được sự hậu thuẫn của các tướng Trịnh Thành Công, Lý Định Quốc, Trương Danh Chấn, Trương Hoàng Ngôn, Lưu Văn Tú cùng các nơi khác kháng cự quân Thanh, tạm thời áp đảo được quân Thanh. Tuy nhiên nội bộ lực lượng kháng Thanh bất hòa, tranh giành quyền lực khiến cho nội bộ lục đục. Vĩnh Lịch Đế Chu Do Lang lại bất tài, không đủ uy tín để lãnh đạo kháng chiến, chỉ lo cầu toàn an thân, bỏ lỡ nhiều cơ hội phản Thanh nên quân Minh dù thắng được nhiều trận lớn nhưng vẫn không thể khôi phục được giang sơn. Năm 1659, sau trận Ma Bàn Sơn, Vĩnh Lịch Đế chạy trốn sang Miến Điện, nhưng sau đó Ngô Tam Quế đem quân đánh, Miến Điện đã bắt vua giao nộp. Đến năm 1662 tháng 4, Ngô Tam Quế giết chết Vĩnh Lịch Đế. Ngoài ra vào năm 1662, Lỗ Vương Chu Dĩ Hải mắc bệnh chết bên cạnh Trịnh Thành Công, nhà Nam Minh coi như bị diệt vong. Sau đó, Trịnh Thành Công cùng gia quyến rút lui ra đảo Đài Loan và vẫn tiếp tục cuộc kháng cự, thành lập vương quốc Đông Ninh sau khi binh lính của Trịnh Thành Công đánh đuổi được thực dân Hà Lan ra khỏi đảo. Đến năm 1683 thì Trịnh Khắc Sảng, cháu Trịnh Thành Công đầu hàng nhà Thanh, con đường tái lập, phục hưng nhà Minh kể như chấm dứt hoàn toàn. Tất cả những người hoàng thân quốc thích còn lại của nhà Minh bị đưa về đất liền và sống như một thường dân đến cuối đời, kể cả con cháu của họ. Sau khi nhà Thanh sụp đổ vào năm 1912 thì hậu duệ nhà Minh mới có được cuộc sống khá hơn.
Ngoại giao
Dưới thời Nam Minh, các nước như Việt Nam, Nhật Bản, Lưu Cầu, Lữ Tống, Chiêm Thành từng phái sứ giả đi tiến cống. Năm Long Vũ nguyên niên từng ban chiếu thư lên ngôi tới Lưu Cầu (nay là tỉnh Okinawa thuộc Nhật Bản), được ghi chép trong sách "Lịch Đại Bảo Giám" của Lưu Cầu.
Điều đáng nói đến là, vua Hoằng Quang từng phái sứ giả Tả Mậu Đệ đưa chiếu dụ cho nhà Thanh bàn về một số lễ nghi khác, đều gọi vua Thuận Trị là "Khả Hãn nước Thanh’’, trong chiếu thư, vua Hoằng Quang đề xuất bốn sự kiện: yêu cầu an táng vua Sùng Trinh và hoàng hậu Sùng Trinh, lấy Sơn Hải Quan làm ranh giới, đất đai ngoài cửa quan cấp cho nhà Thanh, mỗi năm lấy 10 vạn tiền tuế, khao thưởng nghìn lạng vàng, bạc 20 vạn lượng, tơ lụa hàng vạn tấm, khao thưởng 3 vạn lượng bạc, thuận tiện cho việc kiến quốc. nói lên ý đồ là Nam Minh và Thanh triều, đôi bên cùng nhau tồn tại, nghị hòa hữu hảo, bất quá thì Tả Mậu Đệ sẽ tới Bắc kinh làm con tin, tuy nhiên mục tiêu đi sứ đều thất bại do ý chí muốn thống nhất thiên hạ của triều đình nhà Thanh.
Các hoàng đế nhà Nam Minh
Hoàng đế được công nhận
- Hoằng Quang đế (弘光帝) Chu Do Tung (朱由崧; 5 tháng 9 năm 1607 – 23 tháng 5 năm 1646), cháu nội của Minh Thần Tông, con của Phúc Cung vương Chu Thường Tuân và là anh em họ của Minh Hy Tông và Minh Tư Tông. Sau khi nhà Minh tại Bắc Kinh sụp đổ, ông được quần thần tôn làm Giám quốc tại Nam Kinh, rồi xưng đế ngày 19 tháng 6 năm 1644, lấy niên hiệu Hoằng Quang. Chính quyền Hoằng Quang tồn tại đến năm 1645, khi Nam Kinh thất thủ và ông bị quân Thanh bắt; ông bị xử tử tại Bắc Kinh năm 1646. Sau này được Vĩnh Lịch Đế truy tôn miếu hiệu An Tông (安宗), thụy hiệu Phụng Thiên Tuân Đạo Khoan Hòa Tĩnh Mục Tu Văn Bố Vũ Ôn Cung Nhân Hiếu Giản Hoàng đế (奉天遵道寬和靜穆修文布武溫恭仁孝簡皇帝).
- Long Vũ đế (隆武帝) Chu Duật Kiện (朱聿鍵; 25 tháng 5 năm 1602 – 6 tháng 10 năm 1646), thuộc Đường phiên, là hậu duệ của Đường Định vương Chu Kinh, con trai thứ hai mươi ba của Minh Thái Tổ. Sau khi chính quyền Hoằng Quang sụp đổ và Lộ vương Chu Thường Phương đầu hàng quân Thanh, Chu Duật Kiện được các quan lại và tướng lĩnh ở Phúc Kiến tôn làm Giám quốc, sau đó xưng đế tại Phúc Châu ngày 18 tháng 8 năm 1645, lấy niên hiệu Long Vũ. Chính quyền Long Vũ tồn tại đến năm 1646, khi quân Thanh tiến vào Phúc Kiến và ông tử nạn tại Đinh Châu. Sau khi qua đời được dâng miếu hiệu Thiệu Tông (紹宗), thụy hiệu Phối Thiên Chí Đạo Hoằng Nghị Túc Mục Tư Văn Liệt Vũ Mẫn Nhân Quảng Hiếu Tương Hoàng đế (配天至道弘毅肅穆思文烈武敏仁廣孝襄皇帝).
- Thiệu Vũ đế (紹武帝) Chu Duật Việt (朱聿鐭; 1605 – 20 tháng 1 năm 1647), em trai của Long Vũ đế Chu Duật Kiện, cùng thuộc Đường phiên và là hậu duệ của Đường Định vương Chu Kinh. Sau khi chính quyền Long Vũ sụp đổ, ông được Tô Quan Sinh và các quan lại tại Quảng Châu tôn lên ngôi vào cuối năm 1646, lấy niên hiệu Thiệu Vũ. Cùng thời điểm đó, Quế vương Chu Do Lang cũng xưng đế tại Triệu Khánh, dẫn đến sự tồn tại đồng thời của hai triều đình Nam Minh. Chính quyền Thiệu Vũ chỉ tồn tại khoảng 40 ngày trước khi Quảng Châu thất thủ vào đầu năm 1647.
- Vĩnh Lịch đế (永曆帝) Chu Do Lang (朱由榔; 1 tháng 11 năm 1623 – 1 tháng 6 năm 1662), cháu nội của Minh Thần Tông, con của Quế Đoan vương Chu Thường Doanh và là anh em họ của Hoằng Quang đế Chu Do Tung. Sau khi chính quyền Long Vũ sụp đổ, ông được quần thần tôn làm Giám quốc tại Triệu Khánh rồi xưng đế ngày 24 tháng 12 năm 1646, lấy niên hiệu Vĩnh Lịch. Ông là hoàng đế cuối cùng của Nam Minh, tiếp tục kháng Thanh tại Hoa Nam và Tây Nam cho đến khi chạy sang Miến Điện, sau đó bị giao cho Ngô Tam Quế và bị giết tại Côn Minh năm 1662. Ông được dâng miếu hiệu Chiêu Tông (昭宗), thụy hiệu Ưng Thiên Thôi Đạo Mẫn Nghị Cung Kiệm Kinh Văn Vĩ Vũ Thể Nhân Khắc Hiếu Khuông Hoàng đế (應天推道敏毅恭儉經文緯武體仁克孝匡皇帝).
Giám quốc
- Điệu Đế Chu Từ Lãng (朱慈烺; 26 tháng 2 năm 1629 – mất tích sau năm 1644), con trưởng của Minh Tư Tông Chu Do Kiểm và là Hoàng thái tử cuối cùng của nhà Minh tại Bắc Kinh. Sau khi Bắc Kinh thất thủ năm 1644, số phận của ông không rõ và tồn tại nhiều ghi chép khác nhau. Một số tư liệu cho rằng Ngô Tam Quế từng dùng danh nghĩa của Thái tử để tập hợp lực lượng và sử dụng niên hiệu Nghĩa Hưng (義興), tuy nhiên việc Chu Từ Lãng thực tế thiết lập một chính quyền Giám quốc vẫn còn tranh luận. Triều Hoằng Quang truy thụy ông là Hiến Mẫn Thái tử (獻愍太子), về sau triều đình Lỗ vương Giám quốc truy tôn là Điệu Hoàng đế (悼皇帝).
- Lộ vương Chu Thường Phương (朱常淓; 1608 – 1646), cháu nội của Minh Mục Tông, con của Lộ Giản vương Chu Dực Lưu và thuộc nhánh em của Minh Thần Tông. Sau khi Hoằng Quang đế bị quân Thanh bắt và Nam Kinh thất thủ năm 1645, ông được một số quan lại tại Hàng Châu tôn làm Giám quốc. Chính quyền của ông tồn tại rất ngắn; chỉ ít ngày sau ông quyết định đầu hàng quân Thanh. Ông sau đó bị giải về Bắc Kinh và bị xử tử năm 1646.
- Lỗ vương Chu Dĩ Hải (朱以海; 6 tháng 7 năm 1618 – 23 tháng 12 năm 1662), hậu duệ của Minh Thái Tổ qua Lỗ Hoang vương Chu Đàn, là con của Lỗ Túc vương Chu Thọ Dung. Sau khi Nam Kinh và Hàng Châu thất thủ năm 1645, ông được các lực lượng kháng Thanh ở Chiết Đông tôn làm Giám quốc tại Thiệu Hưng. Chính quyền của ông thường dùng cách kỷ niên Giám quốc Lỗ (監國魯) và tồn tại song song với chính quyền Long Vũ. Sau khi mất căn cứ tại Chiết Giang, ông tiếp tục hoạt động trên vùng duyên hải và về sau dựa vào thế lực họ Trịnh. Ông từ bỏ danh nghĩa Giám quốc năm 1653 nhưng tiếp tục được các lực lượng trung thành với nhà Minh tôn trọng cho đến khi qua đời năm 1662. Tại đây ông được các di thần tôn xưng là Lỗ vương, nhưng không thực sự thiết lập một chính quyền Giám quốc độc lập. Con trai là Chu Hoằng Hoàn kết hôn với người con gái thứ tư của Trịnh Thành Công, qua đó tạo quan hệ hôn nhân giữa Lỗ phiên nhà Minh và họ Trịnh của Vương quốc Đông Ninh. Sau khi họ Trịnh đầu hàng nhà Thanh năm 1683, ông cùng các tông thất nhà Minh được đưa vào nội địa và an trí.
- Hoài vương Chu Thường Thanh (朱常清; ? – sau 1648), thuộc Hoài phiên, là hậu duệ của Minh Nhân Tông qua Hoài Tĩnh vương Chu Chiêm Áo. Sau khi chính quyền Long Vũ sụp đổ, trong lúc chưa biết Quế vương Chu Do Lang đã xưng đế, Trịnh Thành Công cùng các lực lượng ở vùng Phúc Kiến tôn Chu Thường Thanh làm Giám quốc vào đầu năm 1648 và dùng niên hiệu Đông Vũ (東武). Đến cuối năm đó, khi Trịnh Thành Công biết Vĩnh Lịch đế đã lên ngôi, Chu Thường Thanh từ bỏ ngôi Giám quốc và chính quyền Đông Vũ chấm dứt.
Niên hiệu nhà Nam Minh
- Hoằng Quang: tháng 1 - 6 năm 1645
- Long Vũ: tháng 7 năm 1645 - 1646
- Vĩnh Lịch (Nam Minh) từ năm 1647 - 1662
Danh sách chiến dịch kháng Thanh
1644
- Chiến dịch Sơn Hải Quan
- Chiến dịch Đồng Quan
- Chiến dịch Thiểm Bắc
1645
- Chiến dịch Dương Châu
- Chiến dịch Giang Âm
1646
- Chiến dịch Kinh Châu
- Chiến dịch Cám Châu
1648
1649
- Chiến dịch Đại Đồng
- Chiến dịch Nam Xương
- Chiến dịch Cám Châu
1650
- Chiến dịch Quế Lâm
- Chiến dịch Quảng Châu
1651
- Chiến dịch Từ Táo
- Chiến dịch Tiền Sơn
- Chiến dịch Tiểu Doanh Lĩnh
1652
- Trận Hồ Nam của nhà Nam Minh
- Đại thắng Tĩnh Châu
- Đại thắng Thần Châu
- Đại thắng Hành Dương
- Trận Quảng Tây của nhà Nam Minh
- Đại thắng Toàn Châu
- Đại thắng Nghiêm Quan
- Đại thắng Quế Lâm
- Trận Tứ Xuyên của nhà Nam Minh
- Đại thắng Tự Châu
- Đại thắng Đình Khê
- Chiến dịch Bảo Ninh
- Trận Mân Nam của nhà Nam Minh
- Chiến dịch Cầu Giang Đông
- Chiến dịch Sùng Vũ
- Chiến dịch Chương Châu
1653
- Chiến dịch Bảo Khánh
- Trận Quảng Đông lần thứ nhất của nhà Nam Minh
- Chiến dịch Ngô Châu
- Chiến dịch Triệu Khánh
- Chiến dịch Triều Châu
- Chiến dịch Hải Trừng
1654
- Trận Quảng Đông lần thứ hai của nhà Nam Minh
- Đại thắng Cao Châu
- Đại thắng Giang Môn
- Chiến dịch Tân Hội
1655
- Chiến dịch Thường Đức
- Trận Việt Đông của nhà Nam Minh
- Đại thắng Phổ Ninh
- Chến dịch Hải Trừng
- Chiến dịch Yết Dương