Rio de Janeiro (phát âm IPA [ˈʁiu dʒi ʒaˈneiɾu] hay còn gọi tắt là Rio, là thành phố tại bang cùng tên (Rio de Janeiro) nằm ở phía nam Brasil. Thành phố có diện tích 1260 km² với dân số đăng ký là 5,940,224 người. Rio de Janeiro đã từng là thủ đô của Brasil từ năm 1763 đến 1960. Vùng đô thị Rio de Janeiro có dân số lên đến 11.620.000 dân.
Có biệt danh là A Cidade Maravilhosa (thành phố kỳ diệu), thành phố này nổi tiếng với phong cảnh tự nhiên phong phú, các lễ hội carnival và samba, cùng với các loại hình âm nhạc đa dạng bên cạnh các bãi biển sôi động. Ở đây có bức tượng lớn của Đức chúa Giê-su đứng trên đỉnh núi nhìn ra biển. Sân bay quốc tế Galeão - Antônio Carlos Jobim kết nối thành phố Rio de Janeiro với phần còn lại của Brasil và các thành phố lớn trên thế giới. Dù có vẻ đẹp và sự quyến rũ, thành phố này vẫn là một trong những thành phố có tỷ lệ tội phạm cao nhất thế giới.
Lịch sử
Thời kì thuộc địa Bồ Đào Nha
Những người châu Âu lần đầu tiên đã cập bến vịnh Guanabara vào ngày 1 tháng 1 năm 1502 (do đó họ gọi nơi đây là Rio de Janeiro, tức là "dòng sông tháng Giêng"), bởi một cuộc thám hiểm của đế quốc Bồ Đào Nha dưới sự điều hành của thuyền trưởng Gaspar de Lemos trên một chiếc tàu của hạm đội Pedro Álvares Cabral, hoặc có thể dưới sự điều hành của Gonçalo Coelho. Amerigo Vespucci, được cho là nhà thám hiểm vùng Florence, đã tham gia cuộc thám hiểm này với tư cách là người quan sát theo lời mời của vua Manuel I của Bồ Đào Nha. Vùng Rio khi đó là nơi sinh sống của các bộ lạc bản địa như Tupi, Puri, Botocudo và Maxakalí.
Năm 1555, một trong những hòn đảo quanh vịnh Guanabara, bây giờ được gọi là đảo Villegagnon, đã bị chiếm đóng bởi 500 binh sĩ của thực dân Pháp, dưới sự chỉ huy của đô đốc Pháp Nicolas Durand de Villegaignon. Do đó, Villegagnon đã xây dựng Fort Coligny trên đảo khi cố gắng thành lập thuộc địa Antarctique của Pháp.
Thành phố Rio de Janeiro được thành lập bởi người Bồ Đào Nha ngày 1 tháng 3 năm 1565 và được đặt tên là São Sebastião do Rio de Janeiro, để tôn vinh thánh Sebastian, vị thánh là đồng hương và là người bảo trợ cho Sebastião, người trở thành vua của Bồ Đào Nha sau này. Rio de Janeiro là tên của vịnh Guanabara. Cho đến đầu thế kỷ XVIII, thành phố bị đe dọa hoặc xâm chiếm bởi một số hải tặc của Pháp như Jean-François Duclerc và René Duguay-Trouin.
Vào cuối thế kỷ XVII, nhà thám hiểm Bandeirantes đã khám phá ra vàng và kim cương ở vùng thuộc địa lân cận Minas Gerais, do đó Rio de Janeiro trở thành một cảng thực tế hơn để xuất khẩu khoáng sản (vàng, đá quý, bên cạnh đường) hơn Salvador, Bahia, những nơi xa hơn về phía đông bắc. Vào ngày 27 tháng 1 năm 1763, chính quyền đầu não của thực dân Bồ Đào Nha được chuyển từ Salvador đến Rio de Janeiro. Thành phố vẫn chủ yếu là trung tâm thuộc địa cho đến năm 1808, khi gia đình hoàng gia Bồ Đào Nha và hầu hết các quý tộc ở Lisbon trong nỗ lực chạy trốn khỏi cuộc xâm lược Bồ Đào Nha của hoàng đế nước Pháp khi ấy là Napoléon Bonaparte, đã cùng nhau tái định cư ở Rio de Janeiro.
Thủ đô của đế quốc Bồ Đào Nha
Toàn bộ vốn của chính quốc Bồ Đào Nha được chuyển tới thành phố, do đó Rio khi đó trở thành thủ đô duy nhất của một vương quốc châu Âu có vị trí nằm bên ngoài châu Âu. Vì không có đủ không gian hoặc cơ cấu đô thị để chứa hàng trăm hoàng tộc người Bồ đến một lúc quá đông, nhiều người dân địa phương bị trục xuất ra khỏi nhà của họ để cho bọn họ sinh sống. Trong những thập kỷ đầu tiên, một số cơ sở giáo dục đã được tạo ra, chẳng hạn như Học viện Quân sự, Trường Khoa học Hoàng gia, Nghệ thuật và Thủ công và Học viện Mỹ thuật Hoàng gia, cũng như Thư viện Quốc gia Brasil - với bộ sưu tập lớn nhất ở châu Mỹ Latinh - và Vườn Bách thảo. Tờ báo in đầu tiên ở Brasil, Gazeta de Rio de Janeiro, đã được lưu hành với công chúng trong thời kỳ này. Khi Brazil được nâng lên vị thế vương quốc vào năm 1815, Rio đã trở thành thủ đô của Vương quốc Liên hiệp Bồ Đào Nha, Brazil và Algarves cho đến khi Hoàng gia Bồ Đào Nha quay trở lại Lisbon năm 1821, nhưng Rio vẫn là thủ đô của Vương quốc Braxin.
Từ thời thuộc địa cho đến những thập niên độc lập đầu tiên, Rio de Janeiro là một thành phố của nô lệ. Đã có một lượng lớn nô lệ từ châu Phi được đưa đến Rio de Janeiro: năm 1819, có 145.000 nô lệ sang Rio. Năm 1840, số nô lệ đạt đến 220.000 người. Cảng Rio de Janeiro lúc ấy là cảng lớn nhất của nô lệ ở toàn châu Mỹ.
Khi hoàng tử Pedro tuyên bố độc lập cho Brazil vào năm 1822, ông quyết định giữ Rio de Janeiro làm thủ đô cho đế chế mới của mình trong lúc nơi này đang được làm giàu bằng nông nghiệp mía đường ở vùng Campos, đặc biệt là khu vực trồng cà phê mới ở thung lũng Paraiba. Để tách tỉnh khỏi thủ đô đế chế, thành phố này đã được nâng cấp vào năm 1834, trở thành một vùng đô thị trung lập, chuyển giao tỉnh Rio de Janeiro để lấy Niterói làm thủ đô.
Là một trung tâm chính trị của đất nước, Rio là nơi tập trung cuộc sống chính trị-đảng phái của đế quốc. Đây là giai đoạn chính của phong trào bãi nô và sự thành lập chính phủ cộng hòa vào nửa cuối của thế kỷ XIX. Vào thời điểm đó số lượng nô lệ châu Phi đã giảm đáng kể và thành phố được phát triển với hệ thống cống rãnh hiện đại, xe chở súc vật, trạm xe lửa qua thành phố, khí đốt và ánh sáng điện, đường dây điện thoại và điện báo, đường ống nước và đường ống. Rio tiếp tục là thủ đô của Brazil sau năm 1889, khi chế độ quân chủ được thay thế bằng một nước cộng hòa.
Thời cộng hòa
Vào thời điểm nườc cộng hòa của Brazil được thành lập, thành phố thiếu quy hoạch đô thị và vệ sinh, làm lây lan một số bệnh như sốt vàng, lỵ, đậu mùa, lao và thậm chí là đại dịch Cái Chết Đen. Pereira Passos, thị trưởng Rio vào năm 1902, đã đưa ra những cải cách để hiện đại hóa thành phố, phá hủy khu ổ chuột nơi mà phần lớn dân nghèo sinh sống. Những người này, hầu hết là hậu duệ của nô lệ, sau đó được chuyển đến sống ở những ngọn đồi của thành phố, bước khởi đầu để tạo ra các đổi mới tiếp theo. Lấy cảm hứng từ thành phố Paris, Passos đã xây dựng Nhà hát Thành phố, Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia và Thư viện Quốc gia ở trung tâm thành phố; mang lại điện năng cho Rio và tạo ra các con đường lớn hơn để thích nghi với mật độ ô tô bắt đầu tăng lên. Passos cũng bổ nhiệm Tiến sĩ Oswaldo Cruz làm Tổng giám đốc Y tế Công cộng. Kế hoạch của Cruz nhằm làm sạch một thành phố đang bị dịch bệnh hoành hành bao gồm yêu cầu tiêm chủng bắt buộc với toàn bộ dân số và huy động một lực lượng tổng vệ sinh để ép buộc các hộ gia đình cho vào từng căn nhà của họ để giết muỗi và chuột. Người dân thành phố nổi dậy chống lại chính sách của Cruz, một sự kiện còn được gọi là Vắc-xin Nổi loạn.
Năm 1910, Rio chứng kiến cuộc nổi dậy của Lash, trong đó các thành viên người Brasil gốc Phi trong lực lượng Hải quân Braxin chống lại việc lạm dụng sự trừng phạt thân thể, giống như các nô lệ trước đây. Những người nổi dậy nắm quyền kiểm soát tàu chiến Minas Geraes và đe dọa sẽ bắn vào thành phố. Một cuộc nổi dậy quân sự xảy ra vào năm 1922, cuộc nổi dậy của pháo đài Copacabana, một cuộc biểu tình phản đối chủ nghĩa quân chủ chuyên chế và chính trị quán cà phê kiểu Pháp của nền Cộng hòa Cũ. Cuộc nổi dậy này đánh dấu sự khởi đầu của chủ nghĩa Tenentism, một phong trào dẫn đến Cách mạng Brazil năm 1930, mở đầu cho Kỷ nguyên Vargas.
Cho đến những năm đầu của thế kỷ XX, thành phố này chủ yếu giới hạn trong khu phố bây giờ được biết đến như trung tâm thành phố lịch sử, trên miệng vịnh Guanabara. Trung tâm trọng lực của thành phố bắt đầu chuyển hướng Nam và Tây sang cái gọi là Zona Sul (Nam Khu) vào đầu thế kỷ XX, khi đường hầm đầu tiên được xây dựng dưới những ngọn núi giữa Botafogo và khu vực lân cận mà bây giờ được gọi là Copacabana. Sự mở rộng thành phố về phía bắc và nam được tạo điều kiện bằng việc củng cố và điện khí hóa hệ thống xe điện của Rio sau năm 1905. Vẻ đẹp tự nhiên của Botafogo, kết hợp với danh tiếng của khách sạn Copacabana Palace, khách sạn sang trọng của châu Mỹ vào những năm 1930, đã giúp Rio giành được danh tiếng ngày nay như một thị trấn bên bãi biển (mặc dù danh tiếng này đã bị làm mờ nhạt trong những năm gần đây) bằng bạo lực favela do buôn bán ma túy.
Đôi khi kế hoạch di chuyển thủ đô của quốc gia từ Rio de Janeiro đến trung tâm của Brazil đã được thảo luận, và khi Juscelino Kubitschek được bầu làm Tổng thống năm 1955, nó đã được thực hiện một phần nhờ sức mạnh của các lời hứa để xây dựng một thủ đô mới. Mặc dù nhiều người nghĩ rằng đó chỉ là hùng biện chiến dịch, Kubitschek đã quản lý để Brasília và một quận liên bang mới được xây dựng với chi phí lớn vào năm 1960. Vào ngày 21 tháng 4 năm đó, thủ đô của Brazil đã chính thức chuyển đến Brasília. Lãnh thổ của liên bang cũ trở thành bang Guanabara, sau vịnh giáp với nó về phía đông, bao gồm thành phố Rio de Janeiro. Sau cuộc đảo chính năm 1964, nơi đã thiết lập chế độ độc tài quân sự, nhà nước-thành phố là bang duy nhất còn lại ở Brazil để chống lại quân đội. Sau đó, vào năm 1975, một đạo luật của tổng thống được gọi là "The Fusion" đã loại bỏ tình trạng liên bang của thành phố và sáp nhập nó với Nhà nước Rio de Janeiro, với thành phố Rio de Janeiro thay thế Niterói làm thủ phủ của tiểu bang và thành lập Rio de Janeiro Vùng đô thị.
Năm 1992, Rio đã tổ chức Hội nghị thượng đỉnh Trái Đất, một hội nghị của Liên Hợp Quốc nhằm chống lại sự thoái hoá môi trường. Hai mươi năm sau, năm 2012, thành phố này đã tổ chức một hội nghị khác về phát triển bền vững, được gọi là Hội nghị Liên hợp quốc về Phát triển Bền vững. Thành phố đã tổ chức Ngày Giới trẻ Thế giới năm 2013, Ngày Giới trẻ Thế giới lần thứ hai ở Nam Mỹ và lần đầu tiên ở Brasil. Trong lĩnh vực thể thao, Rio de Janeiro là chủ nhà của Pan American Games 2007 và vòng chung kết World Cup 2014. Vào ngày 2 tháng 10 năm 2009, Ủy ban Olympic Quốc tế thông báo rằng Rio de Janeiro sẽ tổ chức Thế vận hội Mùa hè 2016 và Thế vận hội Paralympic 2016, đánh bại 3 đối thủ Chicago, Tokyo và Madrid. Thành phố này đã trở thành thành phố đầu tiên của Nam Mỹ tổ chức sự kiện và thành phố châu Mỹ Latinh thứ hai (sau Thành phố México năm 1968) để tổ chức Thế vận hội.
Địa lí
Rio de Janeiro nằm trên một dãi dọc theo bờ biển Đại Tây Dương của Brasil, gần chí tuyến nam, nơi có bờ biển chạy theo hướng đông-tây. Hướng phần lớn về phía nam, thành phố được thành lập trên một eo biển thuộc vịnh Guanabara (Baía de Guanabara), và lới vào của eo biển này được đánh dấu bởi một điểm trên đất liền được gọi là "Pão de Açúcar" – "calling card" của thành phố.
Trung tâm (Centro) của Rio nằm trên các đồng bằng của bờ biển phía tây vịnh Guanabara. Phần lớn hơn của thành phố thường được gọi là vùng phía Bắc kéo dài về hướng bắc trên các đồng bằng được cấu tạo bởi trầm tích biển và lục địa và trên các quả đồi cũng như các núi đá. Phần phía nam của thành phố kéo dài đến các bờ biển nô ra vùng biển mở, bị các núi ven biển chia cắt với phần trung tâm và phía bắc. Các núi và đồi này là những nhánh của Serra do Mar kép dài về phía tây nam, một dãy núi cấu tạo bởi gneiss-granite cổ tạo thành các sườn phía nam của cao nguyên Brazil. Vùng phía tây rộng lớn kéo dài bị phân cắt bởi các địa hình núi, đã được nối liền bởi các đường bộ và đường hầm mới vào cuối thế kỷ XX.
Dân số của thành phố Rio de Janeiro định cư trên một khu vực có diện tích 1182,3 km2, vào khoảng 6.000.000. Dân số của vùng đại đô thị này vào khoảng 11–13.5 triệu. Thành phố này từng là thủ đô của Brazil cho đến năm 1960, khi Brasilia được chọn làm thủ đô.
Cư dân của thành phố được biết đến như là cariocas. Ca khúc chính thức của Rio là "Cidade Maravilhosa" của nhà soạn nhạc André Filho.
Khí hậu
Rio thuộc vùng khí hậu savan nhiệt đới rất gần với ranh giới khí hậu nhiệt đới gió mùa theo phân loại khí hậu của Köppen, và thường đặc trưng bởi thời gian mưa kéo dài từ tháng 12 đến tháng 3 năm sau. Ở các khu vực thuộc đất liền của thành phố, nhiệt độ trên 40 °C thường xuất hiện trong suốt hè mặc dù hiếm gặp trong các giai đoạn dài trong khi nhiệt độ tối đa trên 27 °C có thể xuất hiện trong một tháng (monthly basis).
Dọc theo bờ biển, gió thay đổi hướng thường xuyên tạo ra nhiệt độ ôn hòa. Do vị trí địa lý, thành phố thường hứng chịu các đợt lạnh kéo đến đầu tiên từ Nam Cực, đặc biệt vào mùa thu và đông làm cho thời tiết lạnh đi. Hầu hết trong mùa hè các đợt mưa rào thường gây ra lũ và lở đất. Các vùng núi có lượng mưa lớn hơn vì chúng là lá chắn luồn gió ẩm thổi đến từ Đại Tây Dương.
Có người từng nói rằng thành phố từng hứng chịu các đợt sương giá trong quá khứ, nhưng thông tin này không bao giờ được xác nhận. Một số khu vực thuộc bang bang Rio de Janeiro từng có mưa đá nhưng không thường xuyên (hiện tượng này hiếm gặp hoặc chỉ xảy ra hạn chế trong một vài vùng thuộc vùng đại đô thị và các vùng ngoại ô phía tây của thành phố), mỗi 2 thập kỷ hoặc ít hơn ở một số khu vực, và ở những khu vực khác có tuyết trên một lần trong mỗi thế kỷ, chủ yếu ở các thành phố Resende và Itatiaia (vĩ độ thấp hơn so với Rio de Janeiro, nhưng ở độ cao lớn hơn), các khu vực lạnh nhất ở bên dưới Nam Brasil, và nhiều phần là có sương giá.