Phnôm Pênh, trước đây gọi là Nam Vang (Chữ Hán:南旺/南榮) là thủ đô và thành phố lớn nhất của Campuchia. Đây cũng là thủ phủ của thành phố tự trị Phnôm Pênh. Từng được gọi là "Hòn ngọc châu Á" thập niên 1920, Nam Vang cùng với Xiêm Riệp và Sihanoukville, là những thành phố thu hút khách du lịch nội địa và quốc tế nhất của Campuchia. Thành phố này có nhiều toà nhà mang ảnh hưởng kiến trúc Pháp cùng nhiều công trình đặc sắc của kiến trúc Khmer. Với dân số là 2,2 triệu người (2011), nơi đây là trung tâm chính trị, văn hóa, thương mại bậc nhất của Campuchia.
Nguồn gốc tên gọi
Địa danh này xuất phát từ Wat Phnom Daun Penh (hay Wat Phnom, nghĩa là "Chùa trên đồi"), xây từ năm 1373 để thờ 5 pho tượng Phật. Đồi ở đây là một gò đất nhân tạo, đắp cao 27 mét. Tên quả đồi lấy từ nhân vật Daun Penh (Bà Pênh), tương truyền là một góa phụ giàu có. Phnôm Pênh còn có nghĩa là "vùng đất của Bà Pênh".
Phnôm Pênh một thời còn có tên là Krong Chaktomuk có nghĩa "Thành phố 4 mặt" do thành phố nằm trên ngã tư của mấy con sông Mê Kông, Bassac, sông Tonlé Sap chạy ngang tạo thành 4 ngả sông. Krong Chaktomuk còn là cách gọi tắt sắc phong vua Ponhea Yat đặt cho thị trấn này là "Chaktomuk Mongkol Sakal Kampuchea Thipadei Sereythor Inthabot Borei Roth Reach Seima Maha Nokor".
Lịch sử
Đầu tiên ghi lại một thế kỷ sau khi nó được cho là đã diễn ra, huyền thoại về việc thành lập Phnom Penh kể về một người phụ nữ địa phương, Penh (thường được gọi là Daun Penh ("Bà ngoại" hoặc "Bà già Penh") bằng tiếng Khmer), sống ở Chaktomuk, thuộc Phnom Penh ngày nay. Đó là vào cuối thế kỷ 14, khi ấy thủ đô Khmer vẫn còn ở Angkor gần Xiêm Riệp, cách Chaktomuk 350 km (217 mi) về phía bắc. Khi thu thập củi dọc theo bờ sông, bà Penh đã đuổi theo một cây koki nổi trên sông và đánh bắt nó từ dưới nước. Bên trong cái cây, bà tìm thấy bốn bức tượng Phật và một trong những Vishnu.
Phát hiện này được coi là một phước lành thiêng liêng, và với một số dấu hiệu cho thấy kinh đô của đế quốc Khmer đã được dời đến Phnom Penh từ Angkor. Để xây dựng những vật linh thiêng mới, Penh đã dựng lên một ngọn đồi nhỏ trên bờ phía tây của sông Tonle Sap và để nó trong một ngôi đền, bây giờ được gọi là Wat Phnom ở phía bắc của trung tâm Phnom Penh. "Phnom" là tiếng Khmer cho "đồi" và đồi của Penh lấy tên của người sáng lập, và khu vực xung quanh nó được biết đến sau ngọn đồi.
Phnôm Pênh chính thức được chọn làm kinh đô của Campuchia từ thế kỷ 15 dưới triều vua Ponhea Yat khi kinh đô Angkor Thom bị quân Xiêm chiếm mất. Triều đình phải bỏ vùng Tây Bắc rút về Đông Nam lấy Phnôm Pênh làm bản doanh mới. Ngày nay trong số những mộ tháp phía sau Wat Phnom là tháp chứa di cốt Ponhea Yat cùng các hoàng thân. Chứng tích khác từ thời Angkor vàng son còn lưu lại là mấy pho tượng Phật ở Wat Phnom. Dù vậy mãi đến năm 1866 triều vua Norodom I thì Phnôm Pênh mới trở thành doanh sở dài lâu của người Khmer. Cung điện vua Khmer được xây vào thời kỳ này, đánh dấu thời điểm khi ngôi làng nhỏ dần chuyển mình thành chốn đô hội.
Khi người Pháp sang lập nền Bảo hộ trên xứ Campuchia thì họ cũng cho đào kênh rạch, đắp đường sá, mở bến cảng thông thương. Đến thập niên 1920 thì cảnh quan đẹp đẽ của Phnôm Pênh đã khiến nơi này có mệnh danh là "Hòn ngọc châu Á". Trong 40 năm kế tiếp thành phố tiếp tục mở mang giao thông, nối đường sắt với hải cảng Sihanoukville và mở Sân bay Quốc tế Pochentong.
Trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam, lực lượng vũ trang của phe cộng sản (Quân đội Nhân dân Việt Nam và Quân Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam) lấy đất Campuchia làm căn cứ và khu an toàn để đánh Việt Nam Cộng hòa và ủng hộ Khmer Đỏ, gây xáo trộn và bất an khiến hàng ngàn người Campuchia phải lánh miền quê, tản cư vào thành phố để tránh giao tranh. Chiến cuộc lan rộng. Đến năm 1975 thì dân số Phnôm Pênh đã lên 2 triệu dân, phản ánh tình hình bất an ở nông thôn. Ngày 17 tháng 4 trùng ngày tết Khmer, thủ đô nước Cộng hòa Khmer thất thủ; quân Khmer Đỏ tiến chiếm được Phnôm Pênh. Chế độ này thi hành chính sách giải thể phố xá, dồn dân thành thị về miền quê lao động sản xuất. Thủ lĩnh Pol Pot dùng trường Trung học Chao Ponhea Yat thành nhà giam tra tấn và thủ tiêu mọi thành phần liên quan đến chính thể Cộng hòa Khmer cùng giới trí thức, chuyên môn. Nơi đó sau năm 1979 trở thành Bảo tàng diệt chủng Tuol Sleng cùng với Choeung Ek (Cánh Đồng Chết), cách Phnôm Pênh 15 km, nay là 2 nơi tưởng niệm những nạn nhân bị chế độ Khmer Đỏ sát hại.
Năm 1979, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã tiến chiếm Phnôm Pênh, đánh bại Khmer Đỏ. Dân chúng sau đó mới dần hồi cư về thành phố. Phnôm Pênh lại khởi sắc, xây dựng lại. Đầu tư nước ngoài và ngoại viện trong những năm liên tiếp giúp chấn chỉnh lại thành phố. Một giai đoạn tái thiết bắt đầu, được thúc đẩy bởi sự ổn định liên tục của chính phủ, thu hút đầu tư nước ngoài mới và viện trợ của các nước bao gồm Pháp, Úc và Nhật Bản. Các khoản vay được thực hiện từ Ngân hàng Phát triển Châu Á và Ngân hàng Thế giới để phục hồi nguồn cung cấp nước sạch, đường sá và cơ sở hạ tầng khác. Dân số tăng đều từ 826.000 (1998) lên 1.3 triệu (2008).
Địa lý
Phnôm Pênh tọa lạc tại vị trí trung nam Campuchia, chỗ hợp lưu của sông Tonlé Sap và sông Mekong. Những con sông này cung cấp nước ngọt và các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác cho thành phố. Phnom Penh và các khu vực xung quanh bao gồm một khu vực đồng bằng ngập lụt điển hình của Campuchia. Mặc dù Phnom Penh nằm ở độ cao 11,89 mét (39 ft) so với sông, lũ lụt lại được xem là một vấn đề, và đôi khi nước sông tràn bờ.
Tọa độ: 11°33′00″B 104°55′00″Đ / 11,55°B 104,91667°Đ (11°33' North, 104°55' East). Thành phố có diện tích 678,46 km vuông (262 sq mi), với 11.401 ha (28.172 mẫu Anh) trong đô thị và 26.106 ha (64.509 mẫu Anh) đường sá. Đất nông nghiệp trong đô thị có diện tích 34.685 km2 (13 dặm vuông) với 1.476 km2 (365 mẫu Anh) dưới thủy lợi.
Khí hậu
Phnom Penh có khí hậu xavan (phân loại khí hậu Köppen Aw). Khí hậu nhiệt đới gần giống vùng Nam Bộ của Việt Nam khi nóng quanh năm và biên độ dao động thấp. Nhiệt độ thường dao động từ 22 đến 35 °C (72 đến 95 °F) và thời tiết phụ thuộc vào gió mùa nhiệt đới. Gió mùa tây nam thổi vào đất liền mang gió ẩm từ vịnh Thái Lan và Ấn Độ Dương từ tháng 5 đến tháng 10. Gió mùa đông bắc mở ra vào mùa khô, kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3. Thành phố có lượng mưa lớn nhất từ tháng 9 đến tháng 10 và thời kỳ khô hạn nhất là tháng 1 và tháng 2.
Thành phố có hai mùa rõ rệt. Mùa mưa, từ tháng 5 đến tháng 10, có nhiệt độ cao kèm theo độ ẩm cao. Mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 khi nhiệt độ có thể giảm xuống 22 °C (72 °F). Nhưng nhiệt độ có thể lên đến 40 °C (104 °F) trong tháng Tư.
Phân cấp hành chính
Thành phố Phnôm Pênh tương đương đơn vị cấp tỉnh, có 12 quận và 98 phường.
- Chomkarmon
- Daun Penh
- Prampi Makara
- Toul Kork
- Dangkor
- Meanchey
- Ruesey Keo
- Sen Sok
- Pou Senchey
- Chrouy Changvar
- Prek Pnov
- Chbar Ampov
Kinh tế
Phnom Penh là trung tâm kinh tế của Campuchia khi nó chiếm một phần lớn nền kinh tế nước này. Tốc độ tăng trưởng kinh tế hai con số trong những năm gần đây đã gây ra một sự bùng nổ kinh tế ở Phnom Penh, với các khách sạn, nhà hàng, quán bar, nhà cao tầng và các tòa nhà dân cư mọc quanh thành phố.
Nền kinh tế chính dựa trên các lợi ích thương mại như hàng may mặc, kinh doanh và các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Trong vài năm qua, hoạt động kinh doanh bất động sản đang bùng nổ, với giá bất động sản tăng nhanh chóng. Du lịch cũng là một đóng góp lớn trong thủ đô như nhiều trung tâm mua sắm và thương mại mở, làm cho Phnom Penh một trong những điểm đến du lịch lớn trong cả nước cùng với Xiêm Riệp và Sihanoukville. Theo Hội đồng Du lịch và Du lịch Thế giới, du lịch chiếm 17,5% (2,053 triệu USD) GDP của Campuchia trong năm 2009 và chiếm 13,7% tổng số việc làm. Một trong những khu vực nổi tiếng nhất ở Phnom Penh cho khách du lịch là Sisowath Quay, bên cạnh sông Tonle Sap. Sisowath Quay là một dải đường dài 3 dặm bao gồm các nhà hàng, quán bar và khách sạn. Dự án phát triển đô thị mới trị giá 2,6 tỷ đô la, Camko City, có nghĩa là thúc đẩy cảnh quan thành phố. Cục Nội vụ đô thị Phnom Penh có kế hoạch mở rộng và xây dựng cơ sở hạ tầng mới để phù hợp với dân số và nền kinh tế ngày càng tăng. Các tòa nhà cao tầng sẽ được xây dựng tại lối vào của thành phố và gần các hồ và bờ sông. Hơn nữa, các con đường mới, kênh đào và hệ thống đường sắt sẽ được sử dụng để kết nối Camko City và Phnom Penh. Các dự án khác bao gồm:
- Thành phố Quốc tế Grand Phnom Penh (đang xây dựng)
- De Castle Royal Condominium (Đã hoàn thành)
- Khu liên hợp tài chính quốc tế (Đang xây dựng)
- Gold Tower 42 (Trên 32 tầng)
- Tháp OCIC (Đã hoàn thành)
- Nhà sàn siêu tầng thứ hai
- River Palace (Theo xây dựng)
- Tháp Vattanac Capital (đã hoàn thành)
Với sự phát triển kinh tế bùng nổ từ những năm 1990, các hệ thống bán lẻ mới đã mở ra mang phong cách phương Tây như Trung tâm mua sắm Sorya, City Mall, Aeon Mall và Parkson Mall. Nhiều thương hiệu quốc tế đã mở ra như Mango, Salvatore Ferragamo, Montagut, Hugo Boss, Padini. Phnom Penh là trung tâm của nhiều ngân hàng tài chính quốc tế và các trung tâm mua sắm ở khu vực trung tâm Đông Nam Á gần đây.
Tòa nhà chọc trời cao nhất ở Phnom Penh là Vattanac Capital Tower ở độ cao 188 mét (617 ft), thống trị đường chân trời của Phnom Penh với tòa nhà chọc trời hàng xóm Canadia Tower (Tháp OCIC). Tháp đã được đứng đầu trong tháng 5 năm 2012 và dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2012. Những tòa nhà hiện đại đã được xây dựng trên toàn thành phố, không tập trung ở bất kỳ một khu vực cụ thể.
Du lịch
Các điểm du lịch chính ở Phnom Penh:
- Vương cung Campuchia
- Chùa Bạc
- Bảo tàng quốc gia, Phnom Pênh
- Tượng đài Độc lập Phnôm Pênh (Vimean Akareach)
- Tượng đài Hữu nghị Việt Nam - Campuchia
- Bảo tàng diệt chủng Tuol Sleng
- Wat Phnom
- Casino Nagaworld: một khách sạn năm sao sang trọng và lớn nhất tại Campuchia với chuỗi sòng bạc casino tráng lệ, xa hoa. Tòa nhà gồm 13 tầng chia thành 4 khu vực với tổ hợp sòng bạc quy mô lớn, hàng trăm phòng khách sạn sang trọng, các phòng spa cao cấp, các nhà hàng phục vụ các món ăn Á-Âu. Trong tương lai, tòa nhà Nagaworld sẽ góp một phần không nhỏ thu hút khách du lịch quốc tế.
Bên ngoài thành phố có:
- Trung tâm Diệt chủng Choeung Ek
- Cố đô Oudong
- Phnom Đa/Angkor Borei
- Tháp Bà Đen - Prasat Neang Khmau
- Tonle Bati/Ta Prohm
- Núi Ta Mao và Vườn thú Ta Khmau
- Đảo Mekong - làng thủ công Koh Okhna Tey
Nhân khẩu
Tính đến năm 2008, dân số Phnom Penh là 2.009.264 người, với tổng mật độ dân số là 5,358 người / km2 (13,877 / sq mi) trong khu vực nội ô 678,46 km vuông (262 dặm vuông). Tốc độ tăng dân số của thành phố là 3,92%. Khu vực nội ô đã tăng gấp bốn lần kể từ năm 1979, và khu vực đô thị sẽ tiếp tục mở rộng để hỗ trợ dân số và nền kinh tế ngày càng tăng của thành phố. Dân số của Phnom Penh dự kiến sẽ tăng lên 3 triệu vào cuối năm 2016.
Phnom Penh là nơi sinh sống chủ yếu của người Campuchia (hoặc người Khmer) - chiếm 90% dân số của thành phố. Có rất nhiều nhóm thiểu số người Hoa, người Việt, và các nhóm dân tộc thiểu số khác là người Thái Lan, Budong, người M'Nông, Kuy, Chong, và người Chăm. Tôn giáo nhà nước là Phật giáo Nam Tông. Hơn 90% người dân ở Phnom Penh là Phật tử. Người Chăm đã sùng bái đạo Hồi trong hàng trăm năm. Từ năm 1993, cũng đã có sự gia tăng trong việc sùng bái Kitô giáo mặc dù thực tế đã bị xóa sổ sau năm 1975 khi Khmer Đỏ tiếp quản. Ngôn ngữ chính thức là tiếng Khmer, nhưng tiếng Anh và tiếng Pháp được sử dụng rộng rãi trong thành phố.
Số lượng cư dân khu ổ chuột vào cuối năm 2012 là 105.771 người, so với 85.807 vào đầu năm 2012.