Buenos Aires (phát âm tiếng Tây Ban Nha: [ˈbwenos ˈaiɾes]) (phiên âm tiếng Việt: Bu-ê-nốt Ai-rét) là thủ đô và là thành phố lớn nhất của Argentina. Thành phố tọa lạc bên bờ nam của sông La Plata, duyên hải đông nam của Nam Mỹ, đối diện với Colonia del Sacramento thuộc địa phận Uruguay.
Đậm màu sắc văn hóa châu Âu, Buenos Aires đôi lúc được mệnh danh là "Paris phương Nam" hay "Paris của Nam Mỹ". Đây là một trong những đô hội phồn hoa nhất của Mỹ Latinh nổi tiếng với nhiều công trình kiến trúc đặc sắc, tưng bừng nhịp sống về đêm và sinh hoạt văn hóa năng động. Đây cũng là một trong những thành phố sung túc nhất châu Mỹ Latinh với giới dân cư trung lưu đông đúc và rộng kiến thức.
Sau khi đợt xung đột nội bộ vào thế kỷ 19, đơn vị hành chính Buenos Aires được cải tổ. Nội thành Buenos Aires được tách khỏi tỉnh Buenos Aires năm 1880, đứng riêng trực thuộc chính phủ liên bang. Thời gian trôi qua, Buenos Aires phát triển để rồi gộp dần những thị trấn ven đô như Belgrano và Flores — cả hai nay thuộc Barrios trong thành phố.
Lịch sử
Thời thuộc địa
Thủy thủ Juan Díaz de Solís, đến từ Tây Ban Nha, là người châu Âu đầu tiên đến được sông La Plata vào năm 1516. Cuộc thám hiểm của ông đã bị cắt ngang khi ông bị giết trong một cuộc tấn công của bộ tộc Charrúa bản địa ở Uruguay. Thành phố Buenos Aires lần đầu tiên được thành lập tên là Ciudad de Nuestra Señora Santa María del Buen Ayre (theo nghĩa đen là "Thành phố Đức Mẹ Maria của Gió" sau Đức Mẹ Bonaria (Thánh bảo trợ của Sardegna) vào ngày 2 tháng 2 1536 sau một chuyến thám hiểm Tây Ban Nha do Pedro de Mendoza lãnh đạo. Khu định cư được thành lập bởi Mendoza nằm ở quận San Telmo của Buenos Aires, phía nam trung tâm thành phố.
Nhiều cuộc tấn công của người dân bản địa đã buộc những người định cư phải rời đi, và vào năm 1542, địa điểm bị bỏ hoang. Một khu định cư thứ hai (và vĩnh viễn) được thành lập vào ngày 11 tháng 6 năm 1580 bởi Juan de Garay, người đến bằng cách chèo thuyền xuống sông Paraná từ Asunción (nay là thủ đô của Paraguay). Ông đặt tên cho khu định cư là "Santísima Trinidad" và cảng của nó là "Puerto de Santa María de los Buenos Aires."
Từ những ngày đầu tiên, Buenos Aires phụ thuộc chủ yếu vào thương mại. Trong hầu hết thế kỷ 17, các tàu thuyền chở hàng của Tây Ban Nha thường hay bị cướp biển tấn công, vì vậy họ đã phát triển một hệ thống vận chuyển hàng hóa khá phức tạp, nơi các tàu chở hàng có lực lượng quân đội hộ tống đến Trung Mỹ từ cảng biển ở Seville, cảng duy nhất được phép giao thương với các thuộc địa của Tây Ban Nha. Sau đó, những tàu này di chuyển tiếp đến Lima, Peru và từ đó đến các phó vương khác. Do đó, quá trình vận chuyển hàng hóa mất một thời gian rất dài để đến được Buenos Aires, và các loại thuế được tạo ra bởi giao thông vận tải khiến hàng hóa bị cấm. Điều này làm thất vọng các thương nhân của Buenos Aires, và một quá trình hợp tác kinh tế không chính thức đã phát triển mạnh mẽ nhưng được chấp nhận bởi các ngành công nghiệp chính quyền lậu phát triển bên trong các thuộc địa và với người Bồ Đào Nha. Điều này cũng thấm nhuần sự oán giận sâu sắc giữa các cư dân thuộc địa đối với chính quốc Tây Ban Nha.
Cảm nhận được điều này, vua Carlos thứ III của Tây Ban Nha dần dần nới lỏng các hạn chế thương mại và cuối cùng tuyên bố Buenos Aires là một cảng mở vào cuối thế kỷ 18. Việc chiếm đóng Porto Bello ở Panama của các lực lượng Anh cũng thúc đẩy sự cần thiết phải thúc đẩy thương mại thông qua tuyến đường Đại Tây Dương, gây bất lợi cho hoạt động thương mại có trụ sở ở Lima. Một trong những phán quyết của ông là tách một khu vực khỏi phó vương Peru và tạo ra một phó vương mới cho khu vực dọc sông La Plata, với Buenos Aires là thủ đô. Tuy nhiên, hành động xoa dịu của Charles không có hiệu quả mong muốn, và các cư dân thuộc địa, một số người trong số họ thông thạo ý thức hệ của Cách mạng Pháp, thậm chí còn muốn nổi dậy giành quyền độc lập từ đế quốc Tây Ban Nha.
Chiến tranh giành độc lập
Trong cuộc xâm lược của đế quốc Anh vào đồng bằng sông Plata, lực lượng Anh tấn công Buenos Aires hai lần. Năm 1806, người Anh xâm lược thành công Buenos Aires, nhưng một đội quân từ Montevideo do Santiago de Liniers dẫn đầu đã đánh bại họ. Trong thời kỳ ngắn ngủi của chính quyền Anh, vị đại diện Rafael Sobremonte đã trốn thoát đến Córdoba và chỉ định thành phố này là thủ đô. Buenos Aires đã trở thành thủ đô một lần nữa sau khi giải phóng, nhưng Sobremonte không thể tiếp tục nhiệm vụ của mình như là thống đốc thuộc địa. Santiago de Liniers, được chọn làm thống đốc mới, đã chuẩn bị chống lại một cuộc tấn công quân sự mới của Anh và đẩy lùi cuộc xâm lược năm 1807. Chiến dịch quân sự hóa trong xã hội đã thay đổi cân bằng quyền lực có lợi cho criollos (trái ngược với peninsular), cũng như sự phát triển của cuộc chiến tranh Bán đảo ở Tây Ban Nha.
Một nỗ lực của thương gia penisular Martín de Álzaga để loại bỏ Liniers và thay thế ông bằng một Junta đã bị quân đội criollo đánh bại. Tuy nhiên, đến năm 1810, chính những quân đội đó đã hỗ trợ một nỗ lực mang tính cách mạng mới, đã loại bỏ thành công thống đốc mới Baltasar Hidalgo de Cisneros. Sự kiện này được gọi là Cách mạng Tháng Năm, hiện được công nhận như một ngày quốc khánh của Argentina. Sự kiện này bắt đầu cuộc chiến tranh giành độc lập Argentina, và nhiều đội quân đã rời Buenos Aires để chiến đấu với các thành trì đa dạng của thực dân Tây Ban Nha, với mức độ thành công khác nhau. Chính phủ đã được thành lập đầu tiên bởi hai Junta của nhiều thành viên, sau đó bởi hai tam đầu chế, và cuối cùng là một văn phòng độc lập, Giám đốc tối cao. Tuyên ngôn độc lập Argentina từ đế quốc Tây Ban Nha được tuyên bố vào năm 1816, tại Đại hội Tucumán. Buenos Aires đã trải qua toàn bộ cuộc chiến tranh giành độc lập châu Mỹ Tây Ban Nha mà không rơi vào tay sự cai trị của hoàng gia Tây Ban Nha thêm một lần nữa.
Trong lịch sử, Buenos Aires là địa điểm chính của tự do, giao thương tự do và tư tưởng hướng ngoại của Argentina, trong khi nhiều tỉnh, đặc biệt là các tỉnh phía tây bắc, ủng hộ một cách tiếp cận mang tính chủ nghĩa dân tộc và Công giáo hơn cho các vấn đề chính trị và xã hội. Phần lớn căng thẳng nội bộ trong lịch sử của Argentina, bắt đầu với các cuộc xung đột giữa chính quyền trung ương và tỉnh của thế kỷ XIX, có thể bắt nguồn từ những quan điểm trái ngược này. Trong những tháng sau cuộc cách mạng ngày 25 tháng 5, Buenos Aires đã gửi một số phái viên quân đội đến các tỉnh với ý định mong những người ở nơi này có thể tán thành chính sách của chính phủ. Nhiều người được nhận lệnh từ các nhiệm vụ này đã kết thúc trong các vụ đụng độ bạo lực khi các doanh nghiệp đã thúc đẩy căng thẳng giữa thủ đô và các tỉnh.
Vào thế kỷ 19, thành phố đã bị phong tỏa hai lần bởi lực lượng hải quân nước ngoài: bởi người Pháp từ năm 1838 đến năm 1840, và sau đó là cuộc thám hiểm Anh-Pháp từ năm 1845 đến năm 1848. Cả hai cuộc phong tỏa đều thất bại trong việc đưa chính phủ Argentina vào bàn đàm phán và quyền lực của các thế lực ngoại bang cuối cùng đã từ bỏ nhu cầu của họ.
Thế kỉ XIX và thế kỉ XX
Trong hầu hết thế kỷ 19, tình trạng chính trị của thành phố vẫn là một chủ đề nhạy cảm. Nơi đây đã là thủ đô của tỉnh Buenos Aires, và giữa năm 1853 và 1860 nó là thủ phủ của bang Buenos Aires. Vấn đề đã được tranh cãi nhiều lần, cho đến khi cuối cùng được giải quyết vào năm 1880 khi thành phố được liên bang hóa và trở thành thủ phủ của chính phủ, với thị trưởng được bổ nhiệm bởi tổng thống. Casa Rosada (Dinh Nhà Hồng) trở thành văn phòng làm việc của tổng thống.
Tình trạng y tế ở những vùng nghèo của thành phố là khá tiêu cực, với tỷ lệ người bị lao phổi cao. Các bác sĩ và chính trị gia y tế công cộng thường đổ lỗi cho cả người nghèo và nhà chung cư của họ (conventillos) vì sự lây lan của căn bệnh đáng sợ. Mọi người bỏ qua các chiến dịch y tế công cộng để hạn chế sự lây lan của các bệnh truyền nhiễm, chẳng hạn như cấm khạc nhổ trên đường phố, các hướng dẫn nghiêm ngặt để chăm sóc cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, và cách ly phân tách các gia đình khỏi những người thân bị bệnh.
Ngoài sự giàu có được tạo ra bởi chính phủ Buenos Aires và các pampas màu mỡ xung quanh, phát triển đường sắt trong nửa sau của thế kỷ 19 đã làm tăng sức mạnh kinh tế của Buenos Aires khi nguyên liệu thô được cung cấp trong các nhà máy của thành phố. Đây trở thành một điểm đến hàng đầu cho những người nhập cư từ châu Âu, đặc biệt là Ý và Tây Ban Nha, từ 1880 đến 1930 Buenos Aires đã trở thành một thành phố đa văn hóa xếp hạng chính nó với các thủ đô lớn của châu Âu. Nhà hát Colón trở thành một trong những địa điểm opera hàng đầu thế giới, và thành phố này đã trở thành thủ phủ của đài phát thanh, truyền hình, điện ảnh và nhà hát. Các con đường chính của thành phố được xây dựng trong những năm đó, và bình minh của thế kỷ 20 đã chứng kiến việc xây dựng các tòa nhà cao nhất ở Nam Mỹ và hệ thống tàu điện ngầm đầu tiên của nó. Một sự bùng nổ xây dựng thứ hai, từ năm 1945 đến năm 1980, định hình lại trung tâm thành phố và phần lớn thành phố.
Buenos Aires cũng thu hút người nhập cư từ các tỉnh khác ở Argentina và cả các nước láng giềng. Thị trấn Shanty bắt đầu phát triển xung quanh khu vực công nghiệp của thành phố trong những năm 1930, dẫn đến các vấn đề xã hội phổ biến và cả sự tương phản xã hội với cộng đồng dân số Buenos Aires nhập cư lớn. Những người lao động này đã trở thành căn cứ chính trị của chủ nghĩa Peron, xuất hiện ở Buenos Aires trong cuộc biểu tình chủ chốt ngày 17 tháng 10 năm 1945, tại quảng trường Plaza de Mayo. Công nhân của vành đai công nghiệp vùng đô thị Buenos Aires là lực lượng ủng hộ chính của chủ nghĩa Peron từ đó, và Plaza de Mayo trở thành địa điểm cho các cuộc biểu tình và nhiều sự kiện chính trị của đất nước. Tuy nhiên, vào ngày 16 tháng 6 năm 1955, một phe tách rời của Hải quân đã ném bom khu vực Plaza de Mayo, giết chết 364 thường dân. Đây là lần duy nhất thành phố bị tấn công từ trên không, và sự kiện tiếp theo là cuộc nổi dậy quân sự lật đổ Tổng thống Juan Perón chỉ ba tháng sau đó.
Trong những năm 1970, thành phố phải hứng chịu sự giao tranh giữa các phong trào cách mạng cánh tả (Montoneros, E.R.P. và F.A.R.) và nhóm bán quân sự cánh hữu Triple A, được Isabel Perón hỗ trợ, người trở thành tổng thống Argentina năm 1974 sau cái chết của Juan Perón.
Cuộc đảo chính tháng 3 năm 1976, do Tổng thống Jorge Rafael Videla đứng đầu, chỉ leo thang cuộc xung đột này; "Chiến tranh bẩn thỉu" dẫn đến 30.000 người bị bắt cóc và giết chết bởi quân đội trong những năm junta. Các cuộc tuần hành im lặng của các bà mẹ của nạn nhân là một hình ảnh nổi tiếng về sự đau khổ của người Argentina trong thời gian đó. Thị trưởng được chỉ định của chế độ độc tài, Osvaldo Cacciatore, cũng đã lên kế hoạch cho một mạng lưới đường cao tốc nhằm giảm bớt tắc nghẽn giao thông cấp tính của thành phố. Tuy nhiên, kế hoạch kêu gọi san bằng các khu dân cư dường như bừa bãi và mặc dù chỉ có ba trong số tám khu dân cư được lên kế hoạch vào thời điểm đó, nhưng chúng hầu hết là những đường cao tốc được nâng cao gây khó chịu tiếp tục tàn phá một số khu dân cư thoải mái trước đây cho đến ngày nay.
Thành phố được Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II viếng thăm hai lần, lần đầu tiên vào năm 1982 và một lần nữa vào năm 1987; vào những dịp này tập hợp một số đám đông lớn nhất trong lịch sử của thành phố. Sự trở lại của nền dân chủ năm 1983 trùng hợp với một sự hồi sinh văn hóa, và những năm 1990 đã chứng kiến một sự hồi sinh kinh tế, đặc biệt trong lĩnh vực xây dựng và tài chính.
Vào ngày 17 tháng 3 năm 1992, một quả bom phát nổ tại Đại sứ quán Israel, giết chết 29 người và làm bị thương 242 người. Một vụ nổ khác, ngày 18 tháng 7 năm 1994, phá hủy một tòa nhà của một số tổ chức Do Thái, giết chết 85 người và làm bị thương nhiều hơn, những sự cố này đánh dấu sự khởi đầu của chủ nghĩa khủng bố Trung Đông đến Nam Mỹ. Sau một thỏa thuận năm 1993, Hiến pháp Argentina đã được sửa đổi để trao quyền tự trị cho Buenos Aires và hủy bỏ, trong số những điều khác, quyền của tổng thống bổ nhiệm thị trưởng thành phố (như trường hợp đã xảy ra từ năm 1880). Vào ngày 30 tháng 6 năm 1996, cử tri ở Buenos Aires đã chọn thị trưởng được bầu đầu tiên của họ (Jefe de Gobierno).
Địa lý
Buenos Aires giáp với phía đông và đông bắc là sông La Plata, phía nam và đông nam tiếp giáp với Riachuelo và phía tây bắc, tây và tây nam giáp với Avenida General Paz.
Thành phố Buenos Aires nằm trong vùng pampa, trừ một vài khu vực như khu bảo tồn sinh thái Buenos Aires, "thành phố thể thao" Boca Juniors, sân bay Jorge Newbery, Puerto Madero và cảng chính; tất cả các khu này đều được xây dựng trên các đất san lấp lấn biển dọc theo bờ biển Río de la Plata (sông rộng nhất thế giới).