Ferdinand Magellan

Fernão de Magalhães hay thường được biết đến rộng rãi với tên tiếng Anh Ferdinand Magellan (tiếng Tây Ban Nha: Fernando de Magallanes; 4 tháng 2 năm 1480 – 27 tháng 4 năm 1521) (tiếng Việt: Phơ-đi-nan Ma-gien-lăng) là một nhà thám hiểm và nhà hàng hải người Bồ Đào Nha. Ông sinh ra tại Sabrosa, miền bắc Bồ Đào Nha, nhưng sau đó đã từ bỏ quốc tịch Bồ Đào Nha để nhập quốc tịch Tây Ban Nha nhằm mục đích phục vụ cho Vua Carlos I của Tây Ban Nha trong việc khai phá các tuyến thương mại đường biển đến "Quần đảo Gia vị" (ngày nay là quần đảo Maluku ở Indonesia) và Ấn Độ bằng cách đi về hướng Tây qua Thái Bình Dương.

Chuyến hải trình trong khoảng thời gian 1519–1522 của Magellan đã đi vào lịch sử như là chuyến đi đầu tiên bằng đường biển của con người từ Đại Tây Dương đến Thái Bình Dương (cái tên có nghĩa "biển bình yên" cái tên này được đặt bởi Magellan; nơi tiếp nối giữa hai đại dương được đặt là eo biển Magellan), và là chuyến đi đầu tiên băng qua Thái Bình Dương. Chuyến đi này cũng đánh dấu sự kiện con người lần đầu tiên thành công trong việc đi vòng quanh Trái Đất, mặc dù chính bản thân Magellan đã không thể hoàn thành chuyến hành trình sau khi bị giết trong trận Mactan khi đụng độ với thổ dân ở đảo Mactan, Philippines. Tuy nhiên, Magellan đã từng đi theo hướng đông đến Bán đảo Mã Lai trong một chuyến hải hành trước đó, nên ông trở thành nhà thám hiểm đầu tiên đi qua tất cả đường kinh tuyến của địa cầu. Trong số 237 thủy thủ khởi hành trên năm con tàu, chỉ còn lại 18 người hoàn thành chuyến đi và xoay xở để quay trở về Tây Ban Nha vào năm 1522, dưới sự dẫn dắt của nhà hàng hải xứ Basque Juan Sebastián Elcano, người đã nhận trách nhiệm chỉ huy thủy thủ đoàn sau cái chết của Magellan. Mười bảy thủy thủ nữa sau đó cũng về được Tây Ban Nha bao gồm mười hai người bị Bồ Đào Nha bắt ở Cape Verde trong khoảng thời gian giữa năm 1525 và 1527 và năm người sống sót còn lại trở về trên con tàu Trinidad. Tên của Magellan cũng được đặt cho loài Chim cánh cụt Magellan, vốn được ông lần đầu tiên ghi chép lại, và Đám mây Magellan, ngày nay được biết đến là một thiên hà lùn.

Nguồn gốc và gia thế

Fernão de Magalhães chào đời ngày 20 tháng 11 năm 1480. Sinh thời, ông tự nhận mình là người gốc Porto, và hầu hết các sử gia đều đồng tình với điều này; hoặc chí ít, họ nhất trí rằng ông sinh ra ở miền bắc Bồ Đào Nha. Tại Porto hoặc các vùng lân cận, ông sở hữu một điền trang trồng lúa mì, nho và dẻ. Vào tháng 3 năm 1519, ông đã để lại cơ ngơi này cho em gái mình là Isabel.

Vào thế kỷ 18, một nhà quý tộc tự xưng là người thừa kế của Magalhães đã công bố bản sao của một văn bản được cho là di chúc lập năm 1504, trong đó ghi nhận Magalhães xuất thân từ thị trấn Sabrosa. Giả thuyết này từng được giới học giả thế kỷ 19 tin tưởng sâu sắc. Tuy nhiên, đến năm 1921, sau khi công bố bản di chúc chân thực năm 1519 của Magalhães, hai sử gia người Bồ Đào Nha là José Manuel de Noronha và António Baião đã tìm ra những bằng chứng chứng minh bản di chúc năm 1504 chỉ là ngụy tạo. Đơn cử, văn bản giả mạo tôn xưng Vua Manuel I là "Bệ hạ" (su majestad), trong khi vào thời điểm đó danh xưng này chưa hề tồn tại, mà người ta chỉ dùng cụm từ "Điện hạ" (su alteza).

Magalhães từng cho biết ông là con trai của Rui (hoặc Rodrigo – một biến thể khác của tên gọi) de Magalhães và Alda de Mesquita. Trong di chúc năm 1519, ông có nhắc đến một người anh em trai tên là Duarte de Sousa và một người em gái tên Isabel de Magalhães.

Cái tên Rui Magalhães từng được ghi nhận là người trấn giữ tòa lâu đài đồ sộ nhất ở Porto. Các tư liệu lịch sử cũng cho thấy một người tên Rui Paes de Magalhães đã kết hôn với Inez Vaz Moutinho vào tháng 3 năm 1475 (có giả thuyết cho rằng đây là cuộc hôn nhân thứ hai của cha ông). Người con chung của họ là Aires Magalhães, sau này đã xuất gia tại Braga vào ngày 22 tháng 12 năm 1509. Một ghi chép khác vào năm 1468 cũng xác nhận một người tên Rui Magalhães từng sở hữu một điền trang ở Aveiro.

Gia tộc Magalhães vốn duy trì mối quan hệ liên minh bền chặt với các công tước xứ Viseu. Năm 1481, Leonor xứ Viseu thành hôn với Vua João II của Bồ Đào Nha. Đến năm 1495, Manuel xứ Viseu, em trai của vương hậu Leonor, chính thức kế vị ngai vàng. Fernão de Magalhães đã tiến cung và bắt đầu phục vụ triều đình tại Lisboa vào một thời điểm không xác định trước chuyến viễn du đầu tiên của mình.

Năm 1517, tại Sevilla, ông kết hôn với Beatriz Barbosa, ái nữ của Diogo Barbosa và Maria Caldeira. Họ có với nhau hai người con trai: Rodrigo, qua đời từ khi còn nhỏ vào tháng 10 năm 1522, và Carlos, mất ngay lúc lọt lòng. Người vợ Beatriz Barbosa cũng mất sớm vào tháng 3 năm 1522.

Những chuyến hải hành đầu tiên

Ngày 25 tháng 3 năm 1505, ông khởi hành đến Ấn Độ cùng một hạm đội dưới quyền chỉ huy của Francisco de Almeida, vị phó vương đầu tiên của Ấn Độ thuộc Bồ Đào Nha. Chuyến viễn chinh này do Quốc vương Manuel phái đi nhằm dò xét thế lực hải quân Hồi giáo dọc bờ biển Ấn Độ và châu Phi, đồng thời thiết lập sự hiện diện vững chắc của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ Dương. Hạm đội gồm 20 chiến thuyền, chuyên chở 1.500 binh sĩ. Tại vùng duyên hải Swahili, họ đã phế lập các nhà cai trị và dựng lên nhiều đồn bốt tại Kilwa và Sofala. Khi tiến vào Mombasa, họ vấp phải hỏa lực đánh chặn dữ dội, buộc Almeida phải quyết định san phẳng thành phố. Trước tình thế đó, vùng Malindi đành chấp thuận hợp tác với người Bồ Đào Nha.

Khi đặt chân đến Ấn Độ, Almeida tự xưng phó vương tại Cananor, nơi dân bản địa dù hợp tác nhưng lòng vẫn đầy hoài nghi. Tình thế tại Cochin cũng diễn ra tương tự. Ngược lại, Calicut lại chứng tỏ là một thành trì bất khả xâm phạm. Theo ghi chép của sử gia Gaspar Correia, Magalhães đã bị thương trong một trận chiến không được ghi nhận chính thức tại Cananor, và rất có thể đây chính là nguyên nhân dẫn đến tật thọt chân của ông về sau. Năm 1506, Magalhães giong buồm trở lại duyên hải Swahili trong một sứ mệnh củng cố các cứ điểm của Bồ Đào Nha, kiêm vai trò hòa giải một cuộc tranh chấp ngai vàng ở Kilwa. Mặc dù Correia khẳng định rằng ngay trong giai đoạn đầu quân tại Ấn Độ, Magalhães đã tích lũy được lượng kiến thức hàng hải uyên thâm, song hậu thế biết rất ít về những năm tháng đầu tiên của ông ở phương Đông. Phải đến tháng 11 năm 1506, danh tính của ông mới xuất hiện trở lại trong đội ngũ những người theo Nuno Vaz Pereira nhổ neo tới Sofala.

Bước sang năm 1507, Magalhães lại có mặt ở Ấn Độ. Tháng 2 năm 1509, một liên minh hải quân Hồi giáo được thành lập nhằm chống lại Bồ Đào Nha, quy tụ các chiến thuyền từ Calicut và Gujarat, cùng sự chi viện từ Ai Cập. Nhờ việc Malik Ayaz cản trở tàu từ Gujarat tham chiến, quân Bồ Đào Nha đã đánh bại một lực lượng áp đảo hơn gấp bội trong trận hải chiến Diu, qua đó giành quyền bá chủ trên phần lớn Ấn Độ Dương. Magalhães là một trong những chiến binh đã góp mặt trong trận kịch chiến này.

Tháng 7 năm 1509, Magalhães đang ở thành phố Cochin. Cùng năm đó, ông xuất phát từ đây để tham gia một đoàn thám hiểm do Diogo Lopes de Sequeira chỉ huy. Đi cùng ông có Francisco Serrão, một người bạn thân và có thể là anh em họ của ông. Mục đích của chuyến đi này là khám phá bờ biển Sumatra để tìm vàng, sau đó đến Malacca để mở đường buôn bán. Các nhà sử học trước đây kể lại (dù không có tài liệu chính thức xác nhận) rằng trong chuyến đi này, Magalhães đã phát hiện ra âm mưu cướp tàu của các thủy thủ người Mã Lai. Sau đó, ông được cử đi báo tin cho chỉ huy hạm đội Bồ Đào Nha ở vùng biển Malacca để chuẩn bị đối phó với cuộc tấn công sắp xảy ra. Một cuộc bạo động đã nổ ra sau đó, và người ta cho rằng Magalhães đã cứu mạng Serrão trong lúc hỗn loạn.

Khi hạm đội quay lại bờ biển Malabar, thống đốc Almeida đã được thay thế bởi Afonso de Albuquerque. Vào tháng 9 năm 1510, Albuquerque đã cấp cho Magalhães một bộ áo giáp cũ.

Các tài liệu cho thấy vào tháng 10 năm 1510, Magalhães vẫn ở Cochin và tự nhận mình là:

"[...] một người buôn bán ở thành phố này, hợp tác với các thương gia khác bằng cách cho họ vay tiền với mức lãi suất hợp pháp theo thỏa thuận. Họ thường đồng ý trả cho ông bằng một nửa lợi nhuận kiếm được, với mức lãi suất 10% mỗi năm."

Cùng năm đó, ông lên một chiếc tàu chở đầy gia vị để quay về Bồ Đào Nha. Theo nhà sử học thế kỷ 16 João de Barros, chiếc tàu này đã bị mắc cạn ở quần đảo Maldives. Magalhães đã đứng ra chỉ huy, cử một nhóm người đi thuyền nhỏ đến Cananor để gọi cứu hộ. Trong suốt nhiều tuần chờ người đến cứu, Magalhães đã đảm nhận việc chia khẩu phần ăn và trấn an tinh thần của các thủy thủ trên tàu.

Về sau, Magalhães đã góp mặt trong một hội nghị quân sự cùng vị tân thống đốc để bàn mưu đánh chiếm cứ điểm Goa. Ông đã mạnh dạn hiến kế tách các tàu buôn khỏi đội hình chiến đấu nhằm tránh làm gián đoạn huyết mạch giao thương. Lời tham nghị này được giới cầm quyền đánh giá rất cao, góp phần làm nên chiến thắng vang dội tại Goa. Những thắng lợi liên tiếp của Bồ Đào Nha dọc theo vùng duyên hải Đông Phi và Tây Ấn đã đập tan các thế lực Hồi giáo trên mặt biển Ấn Độ Dương. Tới lúc này, khát vọng của cựu thống đốc Almeida — tước đoạt các trọng điểm thương mại hàng hải khỏi tay người Ả Rập — đã gần như thành công mỹ mãn. Dẫu vậy, chừng nào chưa làm chủ được Malacca, bá đồ của Bồ Đào Nha vẫn chưa thể trọn vẹn. Vì lẽ đó, vào cuối tháng 6 năm 1511, một hạm đội hùng hậu dưới trướng Albuquerque đã giương buồm tiến đánh Malacca. Cả Magalhães và Serrão đều sát cánh trong cuộc vây hãm khốc liệt này. Sau sáu tuần kháng cự, thành trì Malacca chính thức thất thủ vào tháng 8 năm 1511. Đây được xem là khúc khải hoàn vĩ đại nhất của người Bồ Đào Nha tại Viễn Đông. Với việc thâu tóm eo biển Malacca, yết hầu luân chuyển muôn vàn của cải từ phương Đông sang phương Tây, đế chế Bồ Đào Nha đã chính thức nắm giữ chiếc chìa khóa mở ra các vùng biển và thương cảng sầm uất bậc nhất xứ Mã Lai. Giờ đây, mảnh ghép duy nhất còn thiếu là công cuộc khám phá quần đảo Maluku trù phú (nay thuộc Indonesia), vùng đất huyền thoại của những hương liệu quý giá.

Vào khoảng tháng 11 năm 1511, thương nhân Nakhoda Ismail cập cảng Malacca trên một chiếc thuyền mành, mang theo các sản vật của xứ Mã Lai và Java với ý định dong buồm tới Maluku đổi lấy gia vị. Nhận thấy thời cơ, Albuquerque lập tức phái một hạm đội viễn chinh tới quần đảo này do António de Abreu thống lĩnh, trong đó Serrão được giao phó trọng trách thuyền trưởng một chiến hạm. Theo ghi chép của Abreu, Magalhães cũng có mặt trong chuyến hải trình này. Khi đi qua quần đảo Sapudi, tàu của Serrão không may mắc cạn và phải cậy nhờ các hoa tiêu bản địa kéo đi. Hạm đội buộc phải neo lại trú đông ở Guliguli, nơi họ đành ngậm ngùi đánh chìm con tàu này vì nó đã mục nát nghiêm trọng. Đặt chân đến Amboina, họ mua lại một chiếc thuyền mành, chất đầy đinh hương và đành quay mũi trở về khi chưa kịp vươn tới đích đến cuối cùng, bởi các con tàu đều đã rệu rã cần tu sửa. Trớ trêu thay, một cơn bão hung hãn đã cuốn con tàu của Serrão lạc khỏi hạm đội, dạt đến Lucopino theo một biên niên sử, hoặc đến Mindanao theo một biên niên sử khác, dù khả năng sau ít xảy ra hơn. Giữa cơn khốn quẫn, họ lại bị hải tặc phục kích. Thế nhưng, bằng sự dũng mãnh quả cảm, những thủy thủ Bồ Đào Nha đã lật ngược thế cờ, cướp đoạt chính con tàu của bọn hải tặc và cập bến Amboina an toàn. Tại đây, họ được cư dân bản xứ cầu viện để sát cánh chiến đấu chống lại thổ dân vùng Veranula, một thành phố thuộc đảo Halmahera. Sau chiến thắng, Serrão được người dân tưởng thưởng một dinh thự bằng gỗ. Khi hay tin về vị chiến binh châu Âu xuất chúng này, Quốc vương Bayan Sirrullah của vương quốc Ternate (người Bồ Đào Nha gọi là Cachil Boleif) đã đích thân gửi lời mời ông đến hoàng cung. Năm 1512, Serrão đặt chân đến Ternate và quyết định gắn bó phần đời còn lại tại mảnh đất này.

Về phần Magalhães, ông dong buồm quay lại Malacca. Trong số các nô lệ theo hầu ông có một chàng trai tên Enrique, người được chính Magalhães miêu tả là "một người con lai, gốc gác Malacca" (dẫu cho sau này, sử gia Antonio Pigafetta lại đinh ninh rằng Enrique là người Sumatra). Ít lâu sau, Magalhães rời Malacca để tới Cochin. Bắt đầu từ năm 1513, những người Bồ Đào Nha ngụ tại Malacca liên tục nhận được những bức thư của Serrão gửi về, kể những câu chuyện kỳ thú về vùng đất Maluku. Theo lời Pigafetta, ngay từ lúc còn lưu lại Malacca, Magalhães cũng đã nhận được nhiều bức thư từ người tri kỷ Serrão, trong đó Serrão dùng những lời lẽ đầy tâm huyết để thôi thúc ông dấn thân vào hành trình khám phá quần đảo gia vị huyền thoại này.

Năm 1513, Magalhães trở về Bồ Đào Nha. Đến tháng 8 cùng năm, ông rời cảng Lisboa để đi tiếp viện cho pháo đài Azamor và buộc các thủ lĩnh bộ lạc Maroc phải quy phục, cống nạp. Chiến dịch này được đặt dưới quyền thống soái của Jaime, Công tước xứ Bragança. Theo ghi chép của sử gia João de Barros, chính giữa vòng vây ác liệt tại trận Azamor, Magalhães đã lĩnh trọn một nhát giáo, để lại di chứng khiến ông bị thọt chân suốt phần đời còn lại. Trong trận chiến này, quân Bồ Đào Nha đã bắt giữ 890 tù binh và tịch thu 2.000 đầu gia súc. Magalhães cùng Álvaro Monteiro được giao trọng trách quản lý số chiến lợi phẩm này. Tuy nhiên, Magalhães bị cáo buộc bán lậu 400 con gia súc cho người bản địa Maroc trong đêm, sau đó phao tin giả rằng chúng đã bị đánh cắp. Tháng 7 năm 1514, ông tự ý giong buồm trở về Bồ Đào Nha khi chưa được phép, một động thái mà nhiều người cho là để trốn tránh việc bị đối chất.

Tháng 11 năm 1514, ông đệ đơn lên Vua Manuel thỉnh cầu một mức tăng trợ cấp nhỏ mang tính biểu tượng nhằm ghi nhận công trạng. Thế nhưng, nhà vua lúc này đã nhận được báo cáo về những hành vi sai trái của ông nên đã lạnh lùng bác bỏ, đồng thời lệnh cho ông phải lập tức quay lại Maroc. Phục tùng mệnh lệnh, tháng 7 năm 1515, Magalhães trở lại Maroc, nơi mọi cáo buộc biển thủ gia súc nhắm vào ông cuối cùng cũng được bãi miễn. Sử gia João de Barros nhận định, sự tình này có thể xuất phát từ việc ông thực sự vô tội, hoặc đơn giản là giới cầm quyền không muốn khơi mào rắc rối, làm tổn hại đến nền hòa bình vốn đang rất mỏng manh tại Azamor khi đó.

Đọc tiếp trên Wikipedia

Nội dung từ bài Wikipedia “Fernão de Magalhães”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.

Đang tải bài viết từ Wikipedia…