Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Thám hiểm
Các chuyến hải trình của Cristoforo Colombo
1492–1504 voyages to the Americas; beginning of the Columbian exchange
- 1492 – 1504
- biển Caribe
- Trung Mỹ và Caribe
Thám hiểm
1492–1504 voyages to the Americas; beginning of the Columbian exchange
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Từ năm 1492 đến năm 1504, nhà thám hiểm và hàng hải người Ý Cristoforo Colombo đã dẫn đầu bốn chuyến thám hiểm hàng hải xuyên Đại Tây Dương của Tây Ban Nha nhân danh Quân chủ Công giáo để tiến tới châu Mỹ. Những chuyến hải trình này đã mở đường cho người châu Âu biết đến Tân Thế giới. Đây được xem là một bước đột phá sơ khởi trong thời kỳ mà châu Âu gọi là Thời đại Khám phá (Age of Exploration), đánh dấu sự khởi đầu của quá trình thực dân hóa châu Mỹ, kéo theo quá trình trao đổi sinh học (Sự trao đổi Colombo) và thương mại xuyên Đại Tây Dương. Những sự kiện này, với những tác động và hệ quả còn kéo dài đến tận ngày nay, thường được coi là điểm khởi đầu của thời kỳ cận đại.
Sinh ra tại Cộng hòa Genova, Colombo là một nhà hàng hải mang hoài bão giương buồm về phía tây để tìm kiếm một tuyến đường mới đến Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản và Quần đảo Gia vị. Thời bấy giờ, những vùng đất Đông Á này được cho là nguồn cung cấp gia vị và các món hàng phương Đông quý giá khác, vốn chỉ có thể tiếp cận thông qua các tuyến đường bộ đầy trắc trở. Khát vọng thám hiểm châu Á của Colombo một phần được truyền cảm hứng từ nhà thám hiểm người Ý thế kỷ 13 Marco Polo. Niềm tin ban đầu của Colombo rằng ông đã đặt chân đến "quần đảo Ấn Độ" đã khiến cái tên "Tây Ấn" (West Indies) bị gán cho khu vực Bahamas cùng các hòn đảo khác thuộc vùng Caribe.
Vào thời điểm Colombo thực hiện các chuyến hải trình, châu Mỹ đã có người bản địa sinh sống. Sau này, Colombo đã tham gia vào giai đoạn đầu của công cuộc Tây Ban Nha chinh phạt châu Mỹ. Colombo qua đời vào năm 1506. Chỉ một năm sau đó, Tân Thế giới đã được đặt tên là "America" để vinh danh Amerigo Vespucci – người đầu tiên nhận ra đây là một vùng đất hoàn toàn riêng biệt. Công cuộc tìm kiếm tuyến đường phía tây đến châu Á cuối cùng cũng hoàn tất vào năm 1521, khi đoàn thám hiểm Magalhães băng qua Thái Bình Dương và đến được Đông Nam Á, rồi sau đó quay trở lại châu Âu và hoàn thành chuyến đi vòng quanh thế giới đầu tiên trong lịch sử.
Nhiều người châu Âu vào thời của Colombo cho rằng chỉ có một đại dương duy nhất, liền mạch bao quanh châu Âu, châu Á và châu Phi, mặc dù trước đó các nhà thám hiểm Bắc Âu (Norse) đã lập thuộc địa ở một số khu vực thuộc Bắc Mỹ, bắt đầu từ Greenland vào khoảng năm 986. Người Bắc Âu đã duy trì sự hiện diện tại Bắc Mỹ trong hàng trăm năm, nhưng mọi liên lạc giữa các khu định cư ở Bắc Mỹ và châu Âu gần như đã cắt đứt hoàn toàn vào đầu thế kỷ 15.
Cho đến giữa thế kỷ 15, châu Âu vẫn được hưởng lợi từ một tuyến đường bộ an toàn đến Trung Quốc và Ấn Độ – khởi nguồn của những mặt hàng có giá trị cao như tơ lụa, gia vị và thuốc phiện – dưới sự thống trị của Đế quốc Mông Cổ (hay còn gọi là Pax Mongolica). Sau khi Constantinople thất thủ vào tay Đế quốc Ottoman của người Thổ Nhĩ Kỳ năm 1453, các quốc gia châu Âu bắt đầu tìm cách cạnh tranh với Con đường tơ lụa (lúc này đang bị các đế quốc thuốc súng kiểm soát). Họ làm điều này bằng cách đẩy mạnh các chuyến hải trình vượt đại dương nhằm dò tìm và thiết lập những tuyến thương mại mới.
Bồ Đào Nha là cường quốc châu Âu đi đầu trong việc tìm kiếm các tuyến thương mại hải ngoại. Vương quốc láng giềng Castilla – một trong những vương quốc tiền thân của nước Tây Ban Nha ngày nay – lại bắt nhịp chậm hơn đôi chút trong việc thám hiểm Đại Tây Dương do phải bận rộn giành lại các vùng đất liền từ tay người Moor trong phong trào Reconquista (Tái chinh phục). Tình trạng này kéo dài mãi cho đến cuối thế kỷ 15, sau sự hợp nhất ngai vàng thông qua cuộc hôn nhân giữa Nữ vương Isabel I của Castilla và Vua Ferrando II của Aragón (được biết đến với danh xưng Quân chủ Công giáo) vào năm 1469. Phong trào Reconquista chính thức khép lại vào năm 1492 khi hai vị quân chủ này chinh phạt thành công vương quốc Granada của người Moor – nơi vốn đang cung cấp cho Castilla các loại hàng hóa từ châu Phi thông qua việc triều cống. Đế quốc Tây Ban Nha non trẻ quyết định tài trợ cho chuyến thám hiểm của Colombo với hy vọng tìm ra các tuyến thương mại mới, nhằm phá vỡ thế độc quyền mà Bồ Đào Nha đã áp đặt lên châu Phi và Ấn Độ Dương thông qua tông sắc Aeterni regis của Giáo hoàng ban hành năm 1481.
Để đáp ứng nhu cầu tìm kiếm một con đường mới đến châu Á, vào những năm 1480, Christopher cùng em trai Bartolomeu đã phác thảo một kế hoạch du hành tới quần đảo Ấn Độ (thời bấy giờ được hiểu khái quát là toàn bộ khu vực Nam và Đông Á) bằng cách giương buồm đi thẳng về hướng tây, băng qua nơi được cho là "Đại dương Biển" duy nhất: Đại Tây Dương. Vào khoảng năm 1481, nhà vũ trụ học người Firenze Paolo dal Pozzo Toscanelli đã gửi cho Colombo một tấm bản đồ phác họa tuyến đường như vậy, trên tuyến đường đó không vẽ gì ngoài hòn đảo thần thoại Antillia. Năm 1484, trên hòn đảo La Gomera thuộc Quần đảo Canaria (khi ấy đang trong quá trình bị Castilla xâm lược), Colombo đã nghe một số cư dân đảo El Hierro kể lại rằng họ tin rằng có một quần đảo nằm ở phía tây.
Có một quan niệm sai lầm phổ biến cho rằng Colombo gặp khó khăn khi lôi kéo sự ủng hộ cho kế hoạch của mình vì người châu Âu thời đó nghĩ rằng Trái Đất phẳng. Quan niệm này bắt nguồn từ chiến dịch bôi nhọ của người Tin Lành nhắm vào Công giáo trong thế kỷ 17. Góc nhìn này càng trở nên phổ biến qua các tác phẩm như cuốn tiểu sử về Colombo do Washington Irving viết năm 1828. Trên thực tế, kiến thức về việc Trái Đất hình cầu đã được biết đến rộng rãi, vốn là quan điểm chung của giới khoa học Hy Lạp cổ đại, và ngày càng được củng cố trong suốt thời Trung Cổ (ví dụ, tu sĩ Bêđa đã nhắc đến điều này trong cuốn Tính toán thời gian ). Hàng hải nguyên thủy vào thời của Colombo cũng chủ yếu dựa vào các vì sao và độ cong của Trái Đất.
Vào thế kỷ 2 trước Công nguyên, Eratosthenes (dựa trên ba biến số giả định chưa được chứng minh: khoảng cách đến Mặt Trời, các tia sáng song song, và việc Trái Đất có hình cầu) đã đo lường đường kính Trái Đất với độ chính xác cao. Phương pháp tính đường kính Trái Đất bằng thước trắc tinh cũng đã được cả các học giả và nhà hàng hải đương thời nắm rõ. Điểm khác biệt của Colombo so với quan điểm phổ biến cùng thời nằm ở chỗ ông đã đưa ra một giả định sai lầm rằng đường kính Trái Đất nhỏ hơn rất nhiều. Từ đó, ông khẳng định việc đi thuyền sang phía tây băng qua Đại Tây Dương để đến châu Á là một điều dễ dàng. Hầu hết các học giả đều đồng tình với đánh giá chính xác của Ptolemaeus rằng phần đất liền trên Trái Đất (đối với người châu Âu lúc bấy giờ là Á-Âu và châu Phi) chiếm 180 độ kinh tuyến của khối cầu Trái Đất. Họ đã bác bỏ nhận định của Colombo rằng Trái Đất nhỏ hơn nhiều và châu Á chỉ cách châu Âu vài nghìn hải lý về phía tây.
Colombo đã tin vào những tính toán sai lệch của Marinus xứ Tyre, cho rằng phần đất liền trải dài tới 225 độ, và đại dương chỉ trải dài trên 135 độ. Hơn thế nữa, Colombo còn đánh giá thấp phép tính của Alfraganus về chiều dài của một độ kinh tuyến. Ông đã hiểu sai các ghi chép của nhà thiên văn học người Ả Rập này khi cho rằng ông sử dụng dặm Ý (khoảng 1.480 mét) thay vì dặm Ả Rập (khoảng 1.830 mét). Thực tế, Alfraganus tính toán chiều dài của một độ là 56+2⁄3 dặm Ả Rập (tương đương 66,2 hải lý). Từ những nhầm lẫn đó, Colombo ước tính kích thước của Trái Đất chỉ bằng khoảng 75% so với phép tính của Eratosthenes, và khoảng cách từ Quần đảo Canaria đến Nhật Bản chỉ vỏn vẹn 2.400 hải lý (khoảng 23% so với con số thực tế).
Trong các chuyến đi của Colombo còn có một yếu tố khác mang tính quyết định: gió mậu dịch (hay gió tín phong). Ông lên kế hoạch dong buồm đến Quần đảo Canaria trước, sau đó tiếp tục đi về phía tây bằng cách nương theo sức gió mậu dịch thổi từ hướng đông bắc. Tuy nhiên, một phần của chuyến hành trình trở về Tây Ban Nha sẽ đòi hỏi họ phải đi ngược chiều gió bằng một kỹ thuật đi biển đầy gian nan gọi là chạy vát gió (beating). Kỹ thuật này khiến con tàu hầu như không thể tiến lên phía trước. Để chuyến trở về diễn ra suôn sẻ, Colombo cần phải đi theo những luồng gió mậu dịch vòng lên hướng đông bắc để đến khu vực vĩ độ trung bình của Bắc Đại Tây Dương. Tại đây, ông mới có thể đón được "gió Tây" thổi về hướng đông để về lại bờ biển Tây Âu.
Kỹ thuật định vị để di chuyển trên Đại Tây Dương dường như đã được người Bồ Đào Nha khai thác từ trước, và họ gọi đó là Volta do mar ('vòng lặp của biển'). Tuy nhiên, kiến thức của Colombo về các hình thái gió trên Đại Tây Dương vẫn chưa được hoàn thiện vào thời điểm diễn ra chuyến đi đầu tiên. Việc đi thẳng về phía tây từ Quần đảo Canaria trong mùa bão và men theo rìa của vùng vĩ độ ngựa giữa Đại Tây Dương khiến Colombo đã đối mặt với nguy cơ bị kẹt lại do biển lặng gió hoặc đụng độ xoáy thuận nhiệt đới. Nhưng thật may mắn, ông đã tránh được cả hai mối nguy này.
Khoảng năm 1484, Vua João II của Bồ Đào Nha đã giao bản đề xuất của Colombo cho các chuyên gia của mình thẩm định. Tuy nhiên, họ đã bác bỏ dự án này với lý do khoảng cách di chuyển 2.400 hải lý mà Colombo ước tính thấp hơn thực tế tới khoảng bốn lần (nhận định của các chuyên gia Bồ Đào Nha là chính xác).
Đến năm 1486, Colombo được Quân chủ Công giáo ban cho cơ hội yết kiến, và ông đã đệ trình kế hoạch của mình lên Nữ vương Isabel. Bà giao lại bản kế hoạch cho một ủy ban xem xét, và kết quả là họ cũng nhận thấy Colombo đã đánh giá quá thấp khoảng cách đến châu Á. Cho rằng ý tưởng này là phi thực tế, ủy ban đã khuyên nhà vua và nữ vương không nên hỗ trợ cho chuyến thám hiểm. Nhằm ngăn Colombo mang ý tưởng của mình đến các quốc gia khác, và có lẽ cũng để giữ lại cho mình một phương án dự phòng, Quân chủ Công giáo đã quyết định chu cấp cho ông một khoản trợ cấp hàng năm vào khoảng 14.000 maravedí (tương đương với mức lương cả năm của một thủy thủ).
Năm 1488, Colombo một lần nữa gửi thỉnh cầu lên triều đình Bồ Đào Nha và được phép yết kiến Vua João II. Nỗ lực này tiếp tục thất bại, một phần vì không lâu sau đó Bartolomeu Dias đã trở về Bồ Đào Nha sau khi đi vòng qua mũi cực nam của châu Phi thành công. Với việc nắm trong tay tuyến đường biển phía đông, Bồ Đào Nha không còn mặn mà với việc tiên phong mở một tuyến thương mại phía tây tới châu Á băng qua những vùng biển vô định nữa.
Vào tháng 5 năm 1489, Nữ vương Isabel gửi cho Colombo thêm 10.000 maravedí. Cùng năm đó, Quân chủ Công giáo cũng cấp cho ông một bức thư ra lệnh cho tất cả các thành phố và thị trấn dưới quyền cai trị của họ phải cung cấp thức ăn và chỗ ở miễn phí cho ông.
Khi lực lượng của Nữ vương Isabel tiến gần đến chiến thắng trước Tiểu vương quốc Granada của người Moor để thâu tóm về cho Castilla, Colombo lại được triệu tập đến triều đình Tây Ban Nha để tiếp tục các cuộc đàm phán. Ông đã chờ đợi tại doanh trại của Vua Ferrando cho đến tận tháng 1 năm 1492, thời điểm hai vị quân chủ chinh phục thành công Granada. Một hội đồng do giáo sĩ nghe xưng tội của Isabel là Hernando de Talavera đứng đầu, vẫn cho rằng đề xuất tìm đường đến quần đảo Ấn Độ của Colombo là điều hoang đường. Colombo đã chuẩn bị rời đi Pháp thì Vua Ferrando đột ngột can thiệp, trước tiên phái Talavera và Giám mục Diego Deza đến thỉnh cầu nữ vương. Cuối cùng, Nữ vương Isabel đã bị thuyết phục bởi mục sư của nhà vua là Luis de Santángel. Ông cảnh báo rằng Colombo sẽ mang ý tưởng này dâng cho nước khác và ngỏ ý giúp thu xếp nguồn tài trợ. Ngay sau đó, Isabel đã cử lính ngự lâm đuổi theo Colombo, lúc này đã đi được vài kilômét về hướng Córdoba, để mời ông trở lại.
Trong "Thỏa ước Santa Fe" ký tháng 4 năm 1492, Colombo được hứa hẹn sẽ được phong tước hiệu "Đô đốc Biển Đại Dương", đồng thời được bổ nhiệm làm Phó vương và thống đốc của những vùng đất mới được tuyên bố chủ quyền và thuộc địa hóa cho Vương quyền. Ông cũng sẽ nhận được vĩnh viễn 10% tổng doanh thu từ các vùng đất mới nếu chuyến đi thành công. Ngoài ra, ông còn có quyền đề cử ba người (và các vị quân chủ sẽ chọn một) cho bất kỳ chức vụ nào ở các vùng đất mới. Đây là những điều kiện hào phóng đến mức bất thường, nhưng như con trai ông sau này đã viết, nguyên nhân là do các vị quân chủ vốn không mấy tin tưởng vào việc ông có thể sống sót trở về.
Các thỏa ước này được ký vào ngày 17 tháng 4 năm 1492 tại thị trấn Santa Fe, thuộc tỉnh Granada. Thỏa ước Santa Fe là các bản hiệp định mà Cristoforo Colombo đã ký kết với Quân chủ Công giáo nhằm thực hiện chuyến hành trình. Chúng ban cho ông tước hiệu vĩnh viễn và cha truyền con nối "Đô đốc Biển Đại Dương", tước hiệu "Phó vương và Thống đốc" của các vùng đất ông có thể khám phá nhân danh Vương quốc, quyền nhận một phần mười của cải và hàng hóa, quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh liên quan đến tài sản, và quyền đóng góp một phần tám chi phí cho chuyến thám hiểm để đổi lấy một phần tám lợi nhuận thu được.
Trong số các sắc lệnh và đặc quyền hoàng gia được cấp cho Colombo để hiện thực hóa dự án của mình, có một sắc lệnh nhắm thẳng đến một số cư dân của thị trấn Palos. Sắc lệnh hoàng gia này được tuyên đọc vào ngày 23 tháng 5 năm 1492, ngay trước cửa Nhà thờ Thánh George ở Palos de la Frontera, trước sự chứng kiến của Cristoforo Colombo, Thầy dòng Juan Pérez và các nhà chức trách địa phương. Trong sắc lệnh đó, những cư dân ở đây được lệnh phải đặt hai chiếc thuyền caravel được trang bị vũ khí và vật tư đầy đủ dưới quyền tùy nghi sử dụng của Colombo.
Nội dung từ bài Wikipedia “Các chuyến hải trình của Cristoforo Colombo”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.