Chiến tranh
eastern European military conflict (1917–1921)
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến tranh giành độc lập Ukraina là một cuộc xung đột quân sự có sự tham gia của nhiều bên từ năm 1917 đến năm 1921, chứng kiến sự hình thành và phát triển của một nước cộng hòa Ukraina độc lập, hầu hết lãnh thổ sau đó được sáp nhập vào Liên Xô với tư cách Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Ukraina vào năm 1922.
Cuộc chiến bao gồm các xung đột quân sự giữa các lực lượng chính phủ, chính trị và quân sự khác nhau. Những bên tham chiến bao gồm những người theo chủ nghĩa dân tộc Ukraina, những người theo chủ nghĩa vô chính phủ Ukraina, quân của Đức và Áo-Hung, Quân đội Tình nguyện Bạch vệ Nga và quân Ba Lan. Họ đấu tranh để giành quyền kiểm soát Ukraina sau Cách mạng Tháng Hai (tháng 3 năm 1917) tại Đế quốc Nga. Lực lượng Đồng Minh của Romania và Pháp cũng tham gia.
Thuật ngữ Chiến tranh Ukraina–Xô viết được sử dụng phổ biến tại Ukraina thời hậu Xô viết cho các sự kiện diễn ra từ năm 1917 đến năm 1921, ngày nay được coi về cơ bản là cuộc chiến giữa Cộng hòa Nhân dân Ukraina và Bolshevik (Nga Xô viết và Ukraina Xô viết). Chiến tranh xảy ra ngay sau Cách mạng Tháng Mười khi Lenin phái nhóm viễn chinh của Antonov đến Ukraina và Nam Nga.
Cuộc đấu tranh kéo dài từ tháng 2 năm 1917 đến tháng 11 năm 1921 và dẫn đến sự chia cắt Ukraina, chủ yếu giữa Liên Xô và Ba Lan. Truyền thống lịch sử Liên Xô nhìn nhận chiến thắng của Bolshevik là hành động giải phóng Ukraina khỏi sự chiếm đóng của quân đội Tây và Trung Âu (bao gồm cả Ba Lan). Ngược lại, các nhà sử học Ukraina hiện đại cho đây là một cuộc chiến tranh giành độc lập thất bại của Cộng hòa Nhân dân Ukraina chống lại những người Bolshevik.
Cuộc xung đột có thể được xem là nằm trong khuôn khổ Mặt trận phía Nam trong Nội chiến Nga năm 1917–1922, cũng như giai đoạn kết thúc của Mặt trận phía Đông trong Chiến tranh thế giới thứ nhất năm 1914–1918.
Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, Ukraina nằm tại tuyến đầu của các bên tham chiến chính: Entente-Đồng minh gồm Đế quốc Nga và Romania, và Liên minh Trung tâm gồm Đế quốc Đức và Áo-Hung. Vào đầu năm 1917, sau Cuộc tấn công Brusilov của Lục quân Đế quốc Nga—thành công về mặt chiến lược nhưng tốn thất nặng về mặt nhân lực của quân đội—quân của Sa hoàng giành được một phần Volyn và phía đông Galicia.
Cách mạng Tháng Hai năm 1917 đã khuyến khích nhiều nhóm dân tộc trong Đế quốc Nga đòi quyền tự trị lớn hơn và nhiều mức độ tự quyết khác nhau. Một tháng sau, Cộng hòa Nhân dân Ukraina được tuyên bố thành lập tại Kiev, đây là một thực thể tự trị có quan hệ chặt chẽ với Chính phủ lâm thời Nga, và được điều hành bởi Rada Trung ương ("Hội đồng Trung ương") do những người xã hội chi phối. Chính phủ lâm thời yếu đuối và kém hiệu quả tại Petrograd tiếp tục trung thành với Entente và cuộc thế chiến ngày càng mất lòng dân, hon phát động Cuộc tấn công Kerensky vào mùa hè năm 1917. Cuộc tấn công này hoàn toàn là một thảm họa đối với Lục quân Nga. Cuộc phản công của Đức khiến Nga mất hết thành quả năm 1916 và hủy hoại tinh thần của quân đội, gây ra sự tan rã gần như hoàn toàn của các lực lượng vũ trang và bộ máy cai trị trên toàn Đế quốc Nga rộng lớn.
Nhiều binh sĩ và sĩ quan đào ngũ—đặc biệt là người dân tộc người Ukraina—đã mất niềm tin vào tương lai của Đế quốc, và họ nhận thấy Rada Trung ương ngày càng tự quyết là một giải pháp thay thế tốt hơn nhiều. Nestor Makhno bắt đầu hoạt động vô chính phủ của ông tại miền nam Ukraina bằng cách tước vũ khí của binh lính và sĩ quan Nga đào ngũ vượt sông Haychur cạnh Huliaipole, trong khi tại phía đông trong vùng công nghiệp Donbass thường xuyên xảy ra các cuộc đình công của các công đoàn bị Bolshevik thâm nhập.
Tất cả điều này đã dẫn đến Cách mạng Tháng Mười tại Petrograd, nhanh chóng lan rộng khắp đế quốc. Khởi nghĩa Bolshevik Kiev vào tháng 11 năm 1917 dẫn đến thất bại của lực lượng Cộng hòa Nga thuộc Quân khu Kiev. Ngay sau đó, Rada Trung ương nắm quyền tại Kiev. Trong khi đó, vào cuối tháng 12 năm 1917 Bolshevik thành lập Ukraina Xô viết đối địch tại thành phố miền đông Kharkov—ban đầu cũng được gọi là "Cộng hòa Nhân dân Ukraina". Các hành động thù địch chống lại chính quyền Rada Trung ương tại Kiev bắt đầu ngay lập tức. Trong hoàn cảnh đó, nền độc lập được tuyên bố trong Phổ cập thứ tư của Hội đồng Trung ương Ukraina vào ngày 22 tháng 1 năm 1918, và Rada cắt đứt quan hệ với Cộng hòa Nga. Giống như trường hợp của các nước Baltic, nền độc lập của Cộng hòa Nhân dân Ukraina của Rada không được chính phủ Xô viết mới của Nga công nhận.
Rada có trong tay một lực lượng vũ trang hạn chế (Quân đội Nhân dân Ukraina) và bị các lực lượng của Đảng Cộng sản Ukraina gây áp lực mạnh tại Kharkov. Tại thành phố này Vladimir Antonov-Ovseenko thành lập trụ sở, với ý định cắt đứt quân của Kaledin tại Don khỏi Ukraina. Lực lượng Bolshevik do Mikhail Artemyevich Muravyov chỉ huy nhanh chóng chiếm Poltava, sau đó là Yekaterinoslav (Dnipro) vào ngày 10 tháng 1, Zherminka và Vinnitsa vào ngày 23 tháng 1, Odessa vào ngày 30 tháng 1 và Nikolaev vào ngày 4 tháng 2. Bị chậm lại do Trận Kruty vào ngày 30 tháng 1, nhưng được hỗ trợ nhờ cuộc khởi nghĩa tháng Một tại nhà máy vũ khí Kiev, thành phố Kiev bị Hồng quân chiếm giữ vào ngày 9 tháng 2. Các Bộ trưởng Rada chạy trốn đến Zhytomyr. Muravyov sau đó giao chiến với quân Romania tại Bessarabia.
Trên khắp Ukraina, những người Bolshevik địa phương cũng thành lập các nước cộng hòa Odessa và Donetsk–Krivoy Rog; và tại phía nam Nestor Makhno thành lập Makhnovshchina—một lãnh thổ vô chính phủ—sau đó liên minh lực lượng của mình với những người Bolshevik. Hầu hết các đơn vị Lục quân Nga còn lại liên minh với những người Bolshevik hoặc gia nhập Quân đội Nhân dân Ukraina. Một ngoại lệ đáng chú ý là Thượng tá Mikhail Drozdovsky, ông hành quân đơn vị Quân đội Tình nguyện Bạch vệ của mình trên khắp Novorossiya đến sông Don, đánh bại quân của Makhno trong quá trình này.
Đối mặt với thất bại sắp xảy ra, Rada quay sang hướng tới các đối thủ vẫn còn thù địch của mình là Liên minh Trung tâm để đạt được một thỏa thuận ngừng bắn và liên minh, điều này được Đức chấp nhận trong Hiệp định Brest-Litovsk (ký ngày 9 tháng 2 năm 1918), nhằm đổi lấy nguồn cung cấp lương thực vô cùng cần thiết mà Cộng hòa Nhân dân Ukraina sẽ cung cấp cho người Đức. Quân đội Đế quốc Đức và Áo-Hung sau đó đẩy lui quân Bolshevik ra khỏi Ukraina, đánh chiếm Kiev vào ngày 1 tháng 3. Hai ngày sau, những người Bolshevik ký kết Hiệp ước Brest-Litovsk, chính thức chấm dứt tình trạng thù địch tại Mặt trận phía Đông của Chiến tranh thế giới thứ nhất và để Ukraina nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Đức. Vào ngày 13 tháng 3 năm 1918, quân đội Ukraina và quân đội Áo-Hung đã nắm được Odessa. Quân đội Nhân dân Ukraina nắm quyền kiểm soát Donbass vào tháng 4 năm 1918. Cũng trong tháng 4 năm 1918, Quân đội Nhân dân Ukraina và Lục quân Đế quốc Đức loại bỏ lực lượng Bolshevik khỏi Krym. Vào ngày 5 tháng 4 năm 1918, Lục quân Đức nắm quyền kiểm soát Yekaterinoslav, và ba ngày sau là Kharkov. Đến tháng 4 năm 1918, mọi thành quả của Bolshevik tại Ukraina đều bị mất đi; điều này là do sự thờ ơ của người dân địa phương và kỹ năng chiến đấu khi đó của Hồng quân kém hơn so với các đối thủ Áo-Hung và Đức của họ.
Tuy nhiên, tình trạng xáo trộn vẫn tiếp diễn khắp miền Đông Ukraina, nơi những người Bolshevik địa phương, các nhóm tự vệ nông dân được gọi là "quân đội xanh", và phe vô chính phủ Quân đội Khởi nghĩa Cách mạng Ukraina từ chối phục tùng Đức. Tướng cũ của Lục quân Đế quốc Nga là Pavlo Skoropadsky lãnh đạo một cuộc đảo chính thành công do Đức hậu thuẫn chống lại Rada vào ngày 29 tháng 4. Skoropadsky tuyên bố thành lập Quốc gia Ukraina bảo thủ (còn được gọi là "Quốc gia hetman") với tư cách là quân chủ, và đảo ngược nhiều chính sách tiến bộ của chính phủ cũ dưới thời Đảng Xã hội-Cách mạng Ukraina. Chính phủ mới có quan hệ chặt chẽ với Berlin, nhưng Skoropadsky chưa bao giờ tuyên chiến với bất kỳ cường quốc Entente nào; ông cũng đặt Ukraina vào một vị thế khiến nơi đây trở thành nơi trú ẩn an toàn cho nhiều người thuộc tầng lớp thượng lưu và trung lưu chạy trốn Bolshevik Nga, và rất muốn tuyển dụng nhiều cựu binh sĩ và sĩ quan Lục quân Nga.
Bất chấp sự quấy rối lẻ tẻ từ Makhno, lãnh thổ Quốc gia Ukraina được hưởng hòa bình tương đối cho đến tháng 11 năm 1918; khi Liên minh Trung tâm bị đánh bại tại Mặt trận phía Tây, Đức rút quân hoàn toàn khỏi Ukraina. Skoropadsky rời Kiev cùng với quân Đức, và chế độ này bị lật đổ bởi Đốc chính Ukraina do Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Ukraina lãnh đạo.
Gần như ngay lập tức sau thất bại của Đức, chính phủ của Lenin bãi bỏ Hiệp ước Brest-Litovsk—mà Leon Trotsky mô tả là "không có chiến tranh, không có hòa bình"—và xâm chiếm Ukraina cũng như các quốc gia khác tại Đông Âu được thành lập dưới sự bảo hộ của Đức. Đồng thời, sự sụp đổ của Liên minh Trung tâm ảnh hưởng đến tỉnh thuộc Áo cũ là Galicia, nơi có người Ukraina và người Ba Lan sinh sống. Người Ukraina tuyên bố thành lập Cộng hòa Nhân dân Tây Ukraina tại Đông Galicia, mong muốn hợp nhất với Cộng hòa Nhân dân Ukraina; trong khi người Ba Lan tại Đông Galicia—chủ yếu tập trung tại Lwów (tiếng Ukraina: Lviv)— thì trung thành với Cộng hòa Ba Lan thứ hai mới thành lập. Hai bên ngày càng trở nên thù địch với nhau. Vào ngày 22 tháng 1 năm 1919, Cộng hòa Nhân dân Tây Ukraina và Cộng hòa Nhân dân Ukraina ký kết đạo luật liên minh tại Kiev. Đến tháng 10 năm 1919, Quân đội Galicia Ukraina của Tây Ukraina bị quân Ba Lan đánh bại trong Chiến tranh Ba Lan–Ukraina và Đông Galicia bị sáp nhập vào Ba Lan; Hội nghị Hòa bình Paris năm 1919 trao Đông Galicia cho Ba Lan trong 25 năm.
Sự thất bại của Đức cũng mở cửa Biển Đen cho Đồng Minh, và vào giữa tháng 12 năm 1918 một số lực lượng hỗn hợp dưới quyền chỉ huy của Pháp đổ bộ xuống Odessa và Sevastopol, và vài tháng sau là tại Kherson và Nikolaev. Tuy nhiên, vào ngày 2 tháng 4, Louis Franchet d'Espèrey ra lệnh cho Philippe Henri Joseph d'Anselme sơ tán khỏi Odessa trong vòng 72 giờ. Tương tự, vào ngày 30 tháng 4, quân Pháp sơ tán khỏi Sevastopol. Theo Kenez, "người Pháp rút lui không phải để tránh thất bại mà để tránh giao tranh. Họ không có kế hoạch sơ tán. Người Pháp để lại những kho quân trang khổng lồ. Họ bắt tay vào một kế hoạch đầy tham vọng mà không có mục tiêu rõ ràng, không có sự hiểu biết về hậu quả và không có đủ lực lượng."
Một cuộc tấn công mới và nhanh chóng của Bolshevik đã tràn qua hầu hết miền Đông và miền Trung Ukraina vào đầu năm 1919. Kiev—dưới quyền kiểm soát của Đốc chính của Symon Petliura—rơi vào tay Hồng quân một lần nữa vào ngày 5 tháng 2, và chính phủ Ukraina Xô viết lưu vong được tái lập thành Cộng hòa Xô viết Xã hội chủ nghĩa Ukraina. Cộng hòa Nhân dân Ukraina buộc phải rút lui vào Đông Galicia dọc biên giới Ba Lan, từ Vinnytsia đến Kamianets-Podilskyi, và cuối cùng đến Rivne. Theo Chamberlin, tháng 4 là thành công quân sự lớn nhất của Xô viết tại Ukraina, "Chế độ Xô viết hiện nay ít nhất trên danh nghĩa đã được thành lập trên toàn Ukraina, ngoại trừ phần Lưu vực Donetz do Denikin nắm giữ." Tuy nhiên, vào tháng 5, Xô viết phải đối phó với cuộc binh biến của Otaman Nykyfor Hryhoriv và cuộc tiến công của quân Denikin.
Vào ngày 25 tháng 6 năm 1919, Lực lượng vũ trang Nam Nga của Denikin đã chiếm được Kharkov, tiếp theo là Ekaterinoslav vào ngày 30 tháng 6. Theo Peter Kenez, "Cuộc tiến công của Denikin tại Ukraina là ngoạn mục nhất. Ông ta chiếm Poltava vào ngày 31 tháng 7, Odessa vào ngày 23 tháng 8 và Kiev vào ngày 31 tháng 8."
Tuy nhiên, đến mùa đông, làn sóng chiến tranh đã đảo ngược một cách dứt khoát, và đến năm 1920, toàn bộ miền Đông và miền Trung Ukraina ngoại trừ Krym lại nằm trong tay phe Bolshevik. Những người Bolshevik cũng phản bội và đánh bại Nestor Makhno, đồng minh cũ của họ chống lại Denikin.
Một lần nữa đối mặt với thất bại sắp xảy ra, Cộng hòa Nhân dân Ukraina quay sang đối thủ cũ của mình là Ba Lan; và vào tháng 4 năm 1920, Józef Piłsudski và Symon Petliura ký một thỏa thuận quân sự tại Warszawa để chống lại những người Bolshevik. Giống như liên minh trước đây với Đức, động thái này hy sinh một phần chủ quyền của Ukraina: Petliura công nhận việc Ba Lan sáp nhập Galicia và đồng ý với vai trò của Ukraina trong giấc mơ của Piłsudski về một liên bang do Ba Lan lãnh đạo tại Trung và Đông Âu.
Ngay sau khi liên minh được ký kết, quân Ba Lan tham gia cùng quân đội Ukraina trong cuộc tấn công Kiev nhằm chiếm miền trung và miền nam Ukraina khỏi sự kiểm soát của những người Bolshevik. Liên quân thành công ban đầu khi đến Kiev vào ngày 7 tháng 5 năm 1920. Tuy nhiên, chiến dịch của Ba Lan-Ukraina là một chiến thắng kiểu Pyrros. Vào cuối tháng 5, Hồng quân do Mikhail Tukhachevsky chỉ huy tổ chức một cuộc phản công lớn tại phía nam Zhytomyr, họ đẩy quân Ba Lan gần như hoàn toàn ra khỏi Ukraina, ngoại trừ Lvov tại Galicia. Trong một sự đảo ngược khác, vào tháng 8 năm 1920, Hồng quân bị đánh bại gần Warszawa và buộc phải rút lui. Quân Bạch vệ dưới quyền Tướng quân Wrangel lợi dụng tình hình và bắt đầu một cuộc tấn công mới tại miền nam Ukraina. Trong hoàn cảnh kết hợp là thất bại quân sự của họ tại Ba Lan, cuộc tấn công mới của phe Bạch vệ và điều kiện kinh tế thảm khốc trên khắp Nga Xô viết—những điều này buộc những người Bolshevik phải tìm kiếm một hiệp định đình chiến với Ba Lan.
Nội dung từ bài Wikipedia “Chiến tranh giành độc lập Ukraina”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.