Sự biến Thổ Mộc bảo, còn được gọi là Sự biến Thổ Mộc hay Sự biến năm Kỷ Tỵ, là một cuộc chiến trong lịch sử Trung Quốc xảy ra vào ngày 1 tháng 9 năm 1449 giữa nhà Minh và bộ tộc Ngõa Lạt Mông Cổ. Tuy sở hữu quân số áp đảo, quân đội nhà Minh đã hứng chịu thất bại thảm khốc trước lực lượng Mông Cổ do Dã Tiên chỉ huy. Trong trận chiến này, toàn bộ bộ chỉ huy quân Minh bị tiêu diệt hoặc bắt sống, trong đó có cả Minh Anh Tông, đương kim hoàng đế nhà Minh.
Dưới sự thao túng của hoạn quan Vương Chấn, Minh Anh Tông quyết định thân chinh dẫn quân tiến về phía bắc để đối đầu với Dã Tiên, bất chấp những lời can ngăn từ các tướng lĩnh giàu kinh nghiệm. Quân Minh, với quân số lên tới 50 vạn, hành quân một cách thiếu chuẩn bị và bị phân tán lực lượng trong quá trình di chuyển. Khi đến gần Thổ Mộc Bảo, quân Minh rơi vào thế bất lợi do địa hình hẹp, thiếu nguồn nước và lương thực.
Dã Tiên, nắm bắt được tình hình, đã sử dụng chiến thuật nghi binh, dẫn dụ quân Minh vào bẫy phục kích. Các đơn vị Mông Cổ linh hoạt và thiện chiến nhanh chóng bao vây quân Minh, cắt đứt đường rút lui của họ. Trong khi đó, Vương Chấn, người nắm quyền chỉ huy thực tế, tỏ ra thiếu quyết đoán và từ chối lời khuyên của các tướng lĩnh về việc tổ chức rút quân. Cuối cùng, quân Minh bị tấn công dồn dập, dẫn đến sự sụp đổ hoàn toàn.
Cuộc tấn công kết thúc với thiệt hại nặng nề cho nhà Minh: hàng vạn binh lính bị tiêu diệt, Minh Anh Tông bị bắt sống, và toàn bộ đội ngũ chỉ huy bị tiêu diệt hoặc đầu hàng. Sự thất bại này không chỉ là một thảm họa quân sự mà còn là một cú sốc lớn đối với triều đình nhà Minh, làm rung chuyển nền chính trị và quân sự của Trung Quốc trong nhiều năm sau đó. Đây được coi là một trong những thất bại quân sự lớn nhất trong 3 thế kỷ tồn tại của nhà Minh, đánh dấu sự thay đổi đáng kể về cán cân quyền lực ở biên giới phía Bắc Trung Quốc giữa triều đình Trung Hoa và các bộ lạc Mông Cổ.
Bối cảnh
Tình hình chính trị nhà Minh
Năm 1435, sau cái chết của Minh Tuyên Tông, Thái tử Chu Kỳ Trấn nối ngôi kế vị khi mới tám tuổi, tức Minh Anh Tông. Thái hoàng thái hậu Trương thị lựa chọn năm đại thần từ triều trước để phụ chính, gồm Anh quốc công Trương Phụ, Lễ bộ Thượng thư Hồ Dẫn, cùng ba vị đại thần được gọi chung là "Tam Dương" gồm Dương Sĩ Kỳ, Dương Vinh và Dương Phổ. Tuy nhiên, vị hoàng đế nhỏ tuổi không hứng thú với việc chính sự hay các buổi giảng chính trị của 5 vị đại thần, mà lại dành sự chú ý cho Vương Chấn, một hoạn quan thân cận trong Tư lễ giám. Trước khi tịnh thân để nhập cung, Vương Chấn từng đi dạy học, nên còn được gọi là "Vương tiên sinh." Với tính cách khôn khéo và khả năng quan sát, ông nhanh chóng chiếm được sự tin cậy của Minh Anh Tông nhờ thường xuyên sắp xếp các hoạt động như săn bắn, cưỡi ngựa và dạo chơi Tây Uyển.
Mặc dù có sự hậu thuẫn từ hoàng đế, Vương Chấn ban đầu không dám can thiệp công khai vào triều chính do uy tín và quyền lực của thái hoàng thái hậu Trương thị, người toàn tâm ủng hộ Tam Dương phụ chính. Giai đoạn đầu thời kỳ Chính Thống vì thế được đánh giá là tương đối ổn định, như Minh sử nhận xét: "Thiên hạ thanh bình, triều không thất chính."
Tuy nhiên, sau khi Dương Vinh và thái hoàng thái hậu Trương thị lần lượt qua đời, Vương Chấn dần thâu tóm quyền lực, vượt mặt nội các, chiếm đoạt quyền hành triều đình. Hai đại thần còn lại trong Tam Dương, Dương Sĩ Kỳ và Dương Phổ, chỉ cố gắng giữ mình, không dám can gián quyết liệt cũng không hợp tác với Vương Chấn. Trương Phụ tuy là một viên tướng dày dạn kinh nghiệm, nhưng không am hiểu chính sự, trong khi Hồ Dẫn, dù giữ chức Lễ bộ Thượng thư, cũng không sở hữu thành tích nào nổi bật. Thậm chí, ông còn để mất con dấu bộ ba lần, bị hặc tội và giam cầm, nhưng được tha do phát hiện con dấu bị quan viên bộ trộm. Hai người này, vốn được coi là phụ chính đại thần, thực tế chỉ mang danh nghĩa. Đến năm Chính Thống thứ mười một, cả ba vị Tam Dương đều qua đời, nội các mất đi tiếng nói kiềm chế, Vương Chấn hoàn toàn thao túng quyền lực triều đình.
Tình hình quân sự
Dưới thời Minh Anh Tông, nạn cướp đất của địa chủ phong kiến, thuế má nặng nề và thiên tai khiến nhiều nông dân mất đất, trở thành lưu dân và dẫn đến các cuộc khởi nghĩa lớn tại Phúc Kiến, Chiết Giang, Quảng Đông, Giang Tây và Quý Châu, với lực lượng lên đến hàng vạn người. Triều đình vừa đàn áp vừa chiêu an nhưng vẫn không thể dập tắt hoàn toàn, khiến quan quân kiệt quệ. Ở biên giới Tây Nam, loạn Lục Xuyên do cha con Tư Nhậm Phát gây ra kéo dài hơn mười năm. Mặc dù huy động 50 vạn quân, triều đình vẫn không thể tiêu diệt hoàn toàn lực lượng này, buộc phải thỏa hiệp lấy sông Kim Sa làm ranh giới. Chiến dịch làm tiêu hao nghiêm trọng quốc khố, khiến triều đình phải tăng thuế, làm trầm trọng thêm mâu thuẫn trong nước. Đồng thời, việc điều động quân đội xuống phía nam đã làm suy yếu phòng thủ phía bắc.
Ở biên giới phía Bắc, người Mông Cổ tuy đã rút về Mạc Bắc nhưng vẫn liên tục quấy nhiễu, đe dọa nghiêm trọng đến sự ổn định của triều đình. Minh Thái Tổ và Minh Thành Tổ đã nhiều lần thân chinh bắc phạt, gây tổn thất nặng nề cho lực lượng du mục Mông Cổ. Để củng cố biên phòng, triều đình thiết lập chín trọng trấn biên giới. Ban đầu, nguồn cung cấp cho các lực lượng trú đóng chủ yếu dựa vào quân đồn điền, đảm bảo tự cung tự cấp. Tuy nhiên, đến thời Minh Tuyên Tông, nạn chiếm đoạt đồn điền trở nên phổ biến. Tuần án Thiểm Tây khi đó, Trương Dụ, báo cáo rằng "phần lớn đồn điền ở Đại Đồng đã bị các hào phú chiếm giữ." Thiếu hụt quân lương buộc triều đình phải sử dụng ngân khố quốc gia để chu cấp, biến vấn đề quân lương thành bài toán nan giải suốt thời kỳ trung và hậu Minh. Mặc dù các tướng lĩnh nhiều lần phàn nàn về tình trạng thiếu thốn tài nguyên, triều đình vẫn không có biện pháp giải quyết cụ thể.
Vào các năm 1435 và 1438, các vệ ở vùng biên ải tuy đã được tăng cường lực lượng, nhưng tình hình tổng thể không có nhiều thay đổi. Trong nội địa, chỉ có một nửa trong tổng số 250 vạn binh lính được cho là thuộc về các đồn vệ sở thực sự làm nhiệm vụ. Đồn điền vốn của quân sĩ tự cày cấy nuôi nhau bị các võ quan cao cấp và các địa chủ lớn tại địa phương chiếm làm của riêng, thu nhập của đồn điền không đủ nuôi binh sĩ, khiến quân đội phải phụ thuộc vào nguồn lương thực thiếu thốn từ nội địa. Quân sĩ đào ngũ hàng loạt, tính đến năm 1448, bộ Binh báo cáo lên triều đình, tổng số quân sĩ bỏ trốn phải xóa tên lên tới 66 vạn người, điển hình tại một Bách hộ ở Sơn Đông, trong tổng số 120 quân lính bỏ trốn gần hết chỉ còn lại 1 người. Ngoài ra, vũ khí quân dụng cho quân đội nhà Minh vừa thiếu thốn, vừa kém chất lượng, lại bị hư hỏng và xuống cấp nghiêm trọng. Kết quả là chất lượng huấn luyện ngày càng suy giảm. Tại Bắc Kinh, quân vệ sở thỉnh thoảng mới được huy động để củng cố các vị trí phòng thủ, nhưng phần lớn thời gian họ lại được sử dụng để xây dựng cung điện, đền chùa và biệt phủ của các võ quan và hoạn quan cấp cao.
Hệ thống phòng thủ biên giới phía Bắc nhà Minh tập trung chủ yếu vào khu vực giữa Trung Quốc và thảo nguyên, do các tiền đồn tại vùng Nội Mông lúc bấy giờ đã bị bỏ hoang. Tuy nhiên, vào thời điểm này, hệ thống Vạn Lý Trường Thành chưa được xây dựng và biên giới chỉ được bảo vệ bởi các đội tuần tra giữa các pháo đài lớn. Hệ thống phòng thủ ở phía Đông dựa vào 3 trọng trấn là Tuyên Phủ, Đại Đồng và Bắc Kinh. Riêng hệ thống thành quách xung quanh Bắc Kinh phải đến năm 1445 mới được hoàn thiện. Tại Tuyên Phủ, lực lượng vệ sở bao gồm 9 vạn quân, trong đó 3,5 vạn sẵn sàng chiến đấu và 5,5 vạn đang được huấn luyện. Ngoài ra, còn có 25.000 kỵ binh, 9.000 loại hỏa khí khác nhau và 9 vạn hỏa thương cầm tay. Đại Đồng có lực lượng kỵ binh mạnh hơn với 3,5 vạn kỵ binh, được hỗ trợ bởi 16 vạn quân đóng ở Bắc Kinh. Lực lượng dự bị bao gồm các vệ khác ở vùng đông bắc Trung Quốc, cụ thể ở Bắc Trực Lệ, Sơn Đông và Hà Nam. Các đội tuần tra biên giới được triển khai nhằm mục đích cầm chân kẻ địch cho đến khi quân chủ lực kịp thời ứng cứu. Tuy nhiên, quãng đường từ Tuyên Phủ đến Bắc Kinh chỉ dài khoảng 180 km, hệ thống phòng thủ này thiếu sự phân tầng và hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng phản ứng nhanh nhạy và quyết đoán của bộ chỉ huy quân Minh.
Xung đột ngoại giao
Người Mông Cổ được chia thành ba nhóm chính: Ngột Lương Cáp (Uriankhai) ở phía đông nam, Thát Đát (Tatar) ở phía đông và Ngõa Lạt (Oirat) ở phía tây. Năm 1434, thủ lĩnh người Thát Đát, A Lỗ Đài, bị người Ngõa Lạt đánh bại, buộc phải quy phục. Nhằm khống chế triều đình Bắc Nguyên, thủ lĩnh của Ngõa Lạt, Thoát Hoan (Toghon), đã gả con gái cho khả hãn bù nhìn là Thoát Thoát Bất Hoa (Toghtoa Bukha). Sau khi Thoát Hoan qua đời vào năm 1440, con trai ông là Dã Tiên (Esen) kế thừa tước hiệu Thái sư và thống trị toàn bộ Mông Cổ. Nhận thấy nhà Minh ngày càng suy yếu, Dã Tiên bắt đầu nuôi tham vọng tiến xuống Trung Nguyên, khôi phục vinh quang của triều Nguyên ngày trước.
Năm 1442, nhân lúc quân Minh sa lầy vào cuộc chiến ở Vân Nam, Dã Tiên mang quân tiến về phía tây, xây dựng quan hệ thông gia với các vệ Sa Châu và Xích Cân Mông Cổ, khiến những nơi này càng ngày càng xa rời nhà Minh. Sang năm 1445, Dã Tiên lôi kéo những nơi này tham chiến đánh Cáp Mật vệ (nay là Hami, Tân Cương). Thủ lĩnh Cáp Mật vệ cầu cứu nhà Minh nhưng không được cứu viện, buộc phải thần phục Dã Tiên. Phạm vi ảnh hưởng của Dã Tiên do đó mở rộng tới Triều Tiên ở phía Đông, phía Tây tới Tân Cương. Trước sự bành trướng nhanh chóng và mạnh mẽ, Dã Tiên trở thành mối đe dọa nghiêm trọng, đặc biệt trong mắt các đối thủ chính trị của Vương Chấn, vị thái giám đầy quyền lực trong triều đình nhà Minh trong những năm 1440. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, Vương Chấn đang có qua lại với Dã Tiên. Không những không đưa ra bất kỳ biện pháp phòng thủ nào cho biên giới phía Bắc, ông còn chỉ đạo thân tín là Quách Kính, thái giám trấn thủ Đại Đồng, hàng năm sản xuất nhiều mũi tên thép để gửi tặng sứ thần Ngõa Lạt. Đáp lại, Dã Tiên hàng năm cũng tặng ngựa tốt và vật phẩm để hối lộ Vương Chấn và Quách Kính.
Trong quan hệ với Trung Quốc, người Mông Cổ chủ yếu mong muốn tự do thương mại, đặc biệt là việc trao đổi ngựa lấy trà, lụa và các mặt hàng xa xỉ khác. Tuy nhiên, triều đình nhà Minh áp đặt nhiều hạn chế nghiêm ngặt, chỉ cho phép giao thương tại một số thị trấn biên giới nhất định, với Đại Đồng là trung tâm chính. Khi quyền lực và ảnh hưởng của Dã Tiên ngày càng lớn, nhu cầu của ông đối với các loại hàng hóa này cũng gia tăng đáng kể. Để vỗ về Dã Tiên, triều đình nhà Minh đã nới lỏng các quy định thương mại, cho phép người Mông Cổ vượt rào quy định. Điều này dẫn đến làn sóng người Mông Cổ đổ về Đại Đồng vào cuối những năm 1440, với số lượng lên tới 2.000 người mỗi năm. Tuy nhiên, sự hiện diện của số lượng lớn kỵ binh vũ trang đã trở thành mối lo ngại nghiêm trọng về an ninh đối với chính quyền nhà Minh. Năm 1448, Dã Tiên cử đoàn sứ bộ gồm 2.524 người đến Bắc Kinh, nhưng khai khống thành 3.598 người để lĩnh thêm đồ thưởng của nhà Minh. Hoạn quan Vương Chấn ra lệnh điều tra số lượng sứ bộ, lại thấy ngựa mang cống của Dã Tiên nhỏ gầy, bèn hạ giá ngựa đi, rồi giảm đồ ban thưởng xuống chỉ còn 1/5. Bên cạnh đó, Dã Tiên từng kỳ vọng thiết lập quan hệ thông gia với nhà Minh, nhưng triều đình liên tục trì hoãn và từ chối. Cảm thấy bị sỉ nhục và lợi ích bị xem thường, Dã Tiên đã lấy cớ để tập hợp lực lượng, chính thức khởi binh đánh nhà Minh.
Diễn biến
Dã Tiên ra quân
Mùa hè năm 1449, Dã Tiên tập kết binh mã các nơi chuẩn bị tiến xuống phía nam. Tin truyền đến Bắc Kinh, Minh Anh Tông cử sứ đến các Tuyên Phủ, Đại Đồng chỉnh đốn quân bị để đối phó. Tuy nhiên trong triều vẫn có người lén lút mang vũ khí đổi lấy ngựa tốt của Dã Tiên. Tháng 7 năm 1449, Dã Tiên khởi binh chia làm 4 đường Nam chinh tiến vào Đại Minh. Khả hãn Thoát Thoát Bất Hoa lĩnh quân sở bộ cùng quân Ngột Lương Cáp đi theo đường phía Đông tấn công Liêu Đông. Đường phía Tây do một biệt tướng tấn công Cam Châu (Trường Dịch, Cam Túc). Cánh quân đi đường trung bộ do A Thích (Alag) thống lĩnh đánh Tuyên Phủ. Cánh quân còn lại cũng đi đường trung bộ do chính Dã Tiên chỉ huy, tấn công Đại Đồng. Mục tiêu chính của chiến dịch này là chiếm được các thành trì kiên cố như Tuyên Phủ và Đại Đồng, từ đó mở đường cho người Mông Cổ tự do tiến vào các vùng phía bắc Trung Quốc.
Ngày 20 tháng 7, sau khi tin tức về cuộc tấn công của quân Mông Cổ truyền đến Bắc Kinh, Minh Anh Tông lập tức cử Ngô Hạo cùng 3 thuộc tướng dẫn 4,5 vạn quân từ quân đồn trú Bắc Kinh tiến về Đại Đồng và Tuyên Phủ để bảo vệ biên giới. Ngô Hạo đụng độ Dã Tiên ở Miêu Nhi Trang bị đại bại và tử trận cùng 3 vạn quân. Minh Anh Tông sau đó điều tướng Tỉnh Nguyên mang 4 vạn quân ra cứu viện cũng bị tiêu diệt hoàn toàn. Ngày 30 tháng 7, quân Ngõa Lạt ồ ạt tấn công Đại Đồng. Trước tình thế nguy cấp, hoạn quan Vương Chấn thuyết phục Minh Anh Tông thân chinh, lấy tấm gương của Minh Thái Tổ và Minh Thành Tổ từng chinh phạt Mông Cổ để khích lệ. Tuy nhiên, Minh Anh Tông, vốn quen sống trong xa hoa và yêu thích các cuộc duyệt binh được tổ chức bởi thái giám Vương Chấn, nhưng chưa từng trải qua khổ ải chiến trường nên đã đơn giản hóa sự nghiêm trọng của tình hình. Lòng tự tin của ông càng được củng cố nhờ những chiến thắng gần đây của quân Minh trong các chiến dịch Lục Xuyên – Bình Miến và cuộc bình định nghĩa quân Đặng Mậu Kỳ. Ngoài ra, việc các hoàng đế trước, ngoại trừ Minh Huệ Đế, đều từng thân chinh dẫn quân ra trận cũng đủ để Vương Chấn thuyết phục Anh Tông thân chinh.