Hòa ước Versailles năm 1919 là hòa ước chính thức chấm dứt cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918) được ký giữa nền Cộng hòa Weimar của Đức và các quốc gia thuộc phe Hiệp ước. Nội dung Hòa ước được soạn thảo bởi Georges Clemenceau, Thủ tướng Pháp, cùng với Hoa Kỳ và Vương quốc Anh – ba nước thắng trận.
Sau nhiều trận đánh đẫm máu từ năm 1914 cho đến giữa năm 1918, quân đội Pháp đã khánh kiệt. Tuy nhiên, nhờ có sự hỗ trợ của quân đội Anh và Hoa Kỳ, Pháp đã tiếp tục nỗ lực chiến tranh của mình. Cuối cùng, khi tình hình nước Đức trở nên rối loạn, nước Pháp giành được chiến thắng và mong muốn có một hội nghị hòa bình nhằm xóa bỏ hoàn toàn mối đe dọa từ phía nước này đồng thời có được khoản bồi thường chiến phí.
Hoà ước này đặt ra những điều khoản khắt khe lên nước Đức bại trận. Nó có thể được so sánh với Hòa ước Tilsit mà Napoléon Bonaparte áp đặt lên Vương quốc Phổ vào năm 1807, hoặc là Hòa ước Brest-Litovsk do Đế quốc Đức áp đặt lên nước Nga Xô Viết vào đầu năm 1918. Sau khi Nhà nước Đức Quốc xã được thành lập với sự lãnh đạo của Adolf Hitler, hoà ước đã bị Hitler lách luật ở 1 số điều khoản của hoà ước rồi cuối cùng Hitler đã xoá bỏ vào thập niên 1930.
Bối cảnh
Chiến tranh thế giới thứ nhất
Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ sau cuộc Khủng hoảng tháng Bảy năm 1914. Đế quốc Áo-Hung tuyên chiến với Serbia, ngay sau đó Đức tuyên chiến với Nga vào ngày 1 tháng 8, và tuyên chiến với Bỉ cùng Pháp vào ngày 3 tháng 8. Việc Đức xâm lược Bỉ vào ngày 3 tháng 8 đã dẫn đến việc Anh tuyên chiến với Đức vào ngày 4 tháng 8, khơi mào cho cuộc xung đột sau này trở thành Thế chiến thứ nhất. Hai liên minh đối đầu nhau: Liên minh Trung tâm (do Đức dẫn đầu) và Khối Hiệp ước (do Anh, Pháp và Nga dẫn đầu). Nhiều quốc gia khác cũng tham chiến khi chiến tranh lan rộng khắp châu Âu, cũng như Trung Đông, châu Phi và châu Á.
Sau khi chứng kiến sự sụp đổ của chế độ Nga hoàng trong Cách mạng Tháng Hai và chính phủ Kerensky trong Cách mạng Tháng Mười, Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga non trẻ dưới sự lãnh đạo của Vladimir Lenin đã ký Hòa ước Brest-Litovsk vào tháng 3 năm 1918. Động thái này tương đương với một sự đầu hàng và mang lại nhiều lợi thế lớn cho Đức. Nhận thấy cơ hội chiến thắng trước khi Lực lượng Viễn chinh Mỹ kịp sẵn sàng tham chiến, Đức đã chuyển quân sang Mặt trận phía Tây và cố gắng nhanh chóng đánh bại quân Đồng minh. Tuy nhiên, nỗ lực này của họ đã thất bại. Thay vào đó, quân Đồng minh đã giành chiến thắng quyết định trên chiến trường, đánh bại các đồng minh Thổ Nhĩ Kỳ, Áo và Bulgaria của Đức, buộc Đức phải chấp nhận đình chiến vào tháng 11 năm 1918, một kết cục không khác gì một sự đầu hàng vô điều kiện.
Vai trò của Mười bốn Điểm
Hoa Kỳ tham chiến chống lại phe Liên minh Trung tâm vào năm 1917, và Tổng thống Hoa Kỳ Woodrow Wilson đã đóng một vai trò quan trọng trong việc định hình các điều khoản hòa bình. Mục tiêu mà ông tuyên bố là tách biệt cuộc chiến ra khỏi những tranh chấp và tham vọng mang tính chất dân tộc chủ nghĩa. Vào ngày 8 tháng 1 năm 1918, Wilson công bố một chương trình được gọi là Mười bốn Điểm. Bản tuyên bố này phác thảo một chính sách về tự do thương mại, các thỏa thuận công khai và nền dân chủ. Tuy thuật ngữ cụ thể không được nhắc đến, nhưng quyền dân tộc tự quyết được xem là nguyên tắc nền tảng của tuyên bố này. Bản tuyên bố cũng kêu gọi kết thúc chiến tranh thông qua đàm phán, giải trừ quân bị quốc tế, yêu cầu Liên minh Trung tâm rút quân khỏi các lãnh thổ bị chiếm đóng, thành lập một nhà nước Ba Lan, vẽ lại biên giới châu Âu dựa trên ranh giới sắc tộc, và thành lập Hội Quốc liên để bảo đảm độc lập chính trị và toàn vẹn lãnh thổ cho tất cả các quốc gia trên thế giới.
Tuyên bố này kêu gọi một nền hòa bình công bằng và dân chủ, không bị thỏa hiệp bởi các hành động sáp nhập lãnh thổ. Mười bốn Điểm được xây dựng dựa trên nghiên cứu của The Inquiry (Nhóm Nghiên cứu), một đội ngũ gồm khoảng 150 cố vấn do cố vấn chính sách đối ngoại Edward M. House dẫn đầu, nhằm tìm hiểu về các chủ đề có khả năng nảy sinh trong hội nghị hòa bình dự kiến.
Đình chiến
Vào mùa thu năm 1918, phe Liên minh Trung tâm do Đức cầm đầu bắt đầu sụp đổ. Tỷ lệ đào ngũ trong quân đội Đức ngày càng gia tăng, còn các cuộc đình công của dân thường Đức đã làm suy yếu nghiêm trọng năng lực sản xuất thời chiến của nước này. Tại Mặt trận phía Tây, lực lượng Đồng minh đã phát động cuộc Tổng tấn công Một trăm ngày và đánh bại hoàn toàn các đạo quân phía tây của Đức. Các thủy thủ của Hải quân Đế quốc Đức tại Kiel đã nổi loạn để phản đối quân lệnh hải quân ngày 24 tháng 10 năm 1918. Hành động này đã châm ngòi cho các cuộc nổi dậy lan rộng khắp nước Đức, về sau được gọi là cuộc Cách mạng Đức. Chính phủ Đức đã cố gắng đạt được một thỏa thuận hòa bình với phe Đồng minh dựa trên tuyên bố Mười bốn Điểm của Wilson và khẳng định rằng họ sẽ chỉ đầu hàng dựa trên cơ sở này. Sau các cuộc đàm phán, phe Đồng minh và Đức cuối cùng đã ký kết một hiệp định đình chiến, bắt đầu có hiệu lực vào ngày 11 tháng 11, trong khi đó các lực lượng Đức vẫn còn đang đóng quân tại Pháp và Bỉ.
Nhiều khía cạnh của hòa ước Versailles sau này bị chỉ trích thực chất đã được thỏa thuận từ trước bởi hai phe trong hiệp định đình chiến ngày 11 tháng 11, ngay khi cuộc chiến vẫn còn đang diễn ra. Các điều khoản này bao gồm việc quân Đức phải rút khỏi các vùng lãnh thổ mà họ đang chiếm đóng tại Pháp, Bỉ, Luxembourg, Alsace-Lorraine và tả ngạn sông Rhein (tất cả các khu vực này sẽ do quân Đồng minh quản lý theo thỏa thuận đình chiến); Đức phải giao nộp một lượng lớn khí tài chiến tranh; và Đức cũng phải chấp thuận chi trả "bồi thường cho những thiệt hại đã gây ra".
Các lực lượng Đức đã rút khỏi các vùng chiếm đóng tại Pháp, Bỉ và Luxembourg trong vòng mười lăm ngày theo yêu cầu của thỏa thuận đình chiến. Đến cuối năm 1918, quân đội Đồng minh đã tiến vào lãnh thổ Đức và bắt đầu chiếm đóng vùng Rheinland theo thỏa thuận. Trong quá trình đó, họ đã thiết lập các đầu cầu bên kia sông Rhein tại Cologne, Koblenz và Mainz để đề phòng chiến sự tái diễn.
Phong tỏa
Cả Đức và Anh đều phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu lương thực và nguyên liệu thô, hầu hết phải được vận chuyển qua Đại Tây Dương. Cuộc Phong tỏa Đức là một chiến dịch hải quân do phe Đồng minh thực hiện nhằm cắt đứt nguồn cung cấp nguyên liệu và lương thực cho phe Liên minh Trung tâm. Hải quân Đế quốc Đức (Kaiserliche Marine) chủ yếu bị kìm chân tại Vịnh Đức và phải sử dụng tàu cướp tàu buôn cùng chiến tranh tàu ngầm không hạn chế để phản phong tỏa. Vào tháng 12 năm 1918, Cục Y tế Công cộng Đức tuyên bố rằng 763.000 thường dân Đức đã chết trong thời gian bị Đồng minh áp đặt lệnh phong tỏa, mặc dù một nghiên cứu học thuật năm 1928 đưa ra con số tử vong là 424.000 người.
Lệnh phong tỏa vẫn được duy trì trong tám tháng sau khi Hiệp định đình chiến được ký vào tháng 11 năm 1918 và kéo dài sang tận năm 1919. Việc nhập khẩu lương thực vào Đức bị phe Đồng minh kiểm soát chặt chẽ kể từ sau Hiệp định đình chiến với Đức cho đến khi Đức ký Hòa ước Versailles vào tháng 6 năm 1919. Tháng 3 năm 1919, Winston Churchill thông báo trước Hạ viện Anh rằng cuộc phong tỏa đang diễn ra là một thành công và "nước Đức đang cận kề nạn đói." Từ tháng 1 đến tháng 3 năm 1919, Đức khước từ yêu cầu của Đồng minh về việc giao nộp các tàu buôn của mình tại các cảng của Đồng minh để vận chuyển nguồn cung cấp thực phẩm. Một số người Đức coi hiệp định đình chiến chỉ là sự tạm ngừng chiến tranh và biết rằng nếu giao tranh nổ ra lần nữa, tàu bè của họ sẽ bị tịch thu. Suốt mùa đông năm 1919, tình hình trở nên tuyệt vọng và Đức cuối cùng đã đồng ý giao nộp hạm đội của mình vào tháng 3. Sau đó, phe Đồng minh đã cho phép Đức nhập khẩu 270.000 tấn thực phẩm.
Nhiều quan sát viên, bao gồm cả người Đức và người nước ngoài, lập luận rằng đây là những tháng tàn khốc nhất của cuộc phong tỏa đối với thường dân Đức, mặc dù vẫn còn nhiều tranh cãi về mức độ nghiêm trọng và ai là người thực sự phải chịu trách nhiệm. Theo Max Rubner, 100.000 thường dân Đức đã chết do việc duy trì phong tỏa sau hiệp định đình chiến. Tại Anh, một thành viên Công đảng và là nhà hoạt động phản chiến Robert Smillie đã đưa ra một tuyên bố vào tháng 6 năm 1919 lên án việc tiếp tục phong tỏa, cho rằng hậu quả của hành động này đã khiến ít nhất 100.000 thường dân Đức thiệt mạng.
Đàm phán
Các cuộc thảo luận giữa phe Đồng minh nhằm thống nhất lập trường đàm phán chung bắt đầu vào ngày 18 tháng 1 năm 1919, tại Salle de l'Horloge (Phòng Đồng hồ) thuộc Bộ Ngoại giao Pháp trên bến Quai d'Orsay ở thủ đô Paris. Ban đầu, 70 đại biểu đến từ 27 quốc gia đã tham gia vào quá trình đàm phán. Nga đã bị gạt ra ngoài do họ đã ký một hòa ước riêng rẽ (Hòa ước Brest-Litovsk) với Đức và rút khỏi cuộc chiến từ sớm. Ngoài ra, các nhà đàm phán Đức cũng không được phép tham dự để ngăn chặn nguy cơ họ chia rẽ phe Đồng minh trên mặt trận ngoại giao.
Lúc đầu, một "Hội đồng Mười" (bao gồm hai đại biểu từ mỗi nước: Anh, Pháp, Hoa Kỳ, Ý và Nhật Bản) đã họp chính thức để quyết định các điều khoản hòa bình. Hội đồng này sau đó được thay thế bằng "Hội đồng Năm", bao gồm ngoại trưởng của các nước trên, để thảo luận về các vấn đề ít quan trọng hơn. Thủ tướng Pháp Georges Clemenceau, Thủ tướng Ý Vittorio Emanuele Orlando, Thủ tướng Anh David Lloyd George và Tổng thống Hoa Kỳ Woodrow Wilson đã tạo nên nhóm "Bộ tứ" (có thời điểm trở thành "Bộ ba" sau khi ông Orlando tạm thời rút lui). Bốn nhân vật quyền lực này đã gặp nhau trong 145 phiên họp kín để đưa ra tất cả các quyết sách quan trọng, những quyết định này sau đó được toàn thể hội nghị phê chuẩn. Các nước nhỏ hơn tham dự "Hội nghị Toàn thể" hàng tuần để thảo luận các vấn đề trong một diễn đàn chung nhưng không có quyền đưa ra quyết định. Các thành viên này đã thành lập hơn 50 ủy ban để đưa ra nhiều khuyến nghị khác nhau, phần lớn trong số đó đã được đưa vào văn bản cuối cùng của hòa ước.
Lập trường của Pháp
Nước Pháp đã mất tổng cộng hơn 1,3 triệu binh sĩ trong cuộc chiến, bao gồm 25% nam giới trong độ tuổi 18–30, cùng với 400.000 thường dân. Pháp cũng là quốc gia chịu thiệt hại nặng nề nhất về cơ sở vật chất trong số các nước tham chiến; cái gọi là zone rouge (Vùng Đỏ), vốn là khu vực công nghiệp phát triển nhất của Pháp và là nguồn cung cấp than và quặng sắt chủ yếu ở phía đông bắc nước này đã bị tàn phá hoàn toàn. Trong những ngày cuối cùng của cuộc chiến, các hầm mỏ tại Pháp bị làm ngập nước, còn vô số đường sắt, cầu cống và nhà máy đã bị phá hủy.
Thủ tướng Clemenceau quyết tâm đảm bảo an ninh lâu dài cho nước Pháp bằng cách làm suy yếu nước Đức trên các phương diện kinh tế, quân sự, lãnh thổ và soán ngôi Đức để trở thành nhà sản xuất thép hàng đầu châu Âu. Nhà kinh tế học người Anh và đàm phán viên tại Versailles là John Maynard Keynes, đã tóm tắt lập trường này là một nỗ lực nhằm "quay ngược kim đồng hồ và xóa bỏ đi những bước tiến mà nước Đức đã đạt được kể từ năm 1870."
Clemenceau đã nói với Tổng thống Mỹ Wilson rằng: "Nước Mỹ ở xa xôi, được đại dương bảo vệ. Ngay cả Napoléon cũng không thể chạm tới nước Anh. Cả hai ngài đều có nơi che chắn; còn chúng tôi thì không". Người Pháp muốn thiết lập biên giới trên dòng sông Rhein để bảo vệ Pháp khỏi một cuộc xâm lược từ Đức và bù đắp cho sự thua kém về nhân khẩu học và kinh tế của mình. Các đại diện của Mỹ và Anh đã từ chối yêu sách này. Sau hai tháng đàm phán, người Pháp chấp nhận cam kết của Anh về việc thiết lập một liên minh ngay lập tức với Pháp nếu Đức tấn công lần nữa, và Wilson đồng ý trình một đề xuất tương tự lên Thượng viện. Trước đó, vào tháng 12 năm 1918, Clemenceau đã nói với Hạ viện Pháp rằng mục tiêu của ông là duy trì liên minh với cả Anh và Mỹ. Clemenceau chấp nhận lời đề nghị của Anh và Mỹ, đổi lại là việc Pháp sẽ chiếm đóng vùng Rheinland của Đức trong mười lăm năm và Đức cũng phải phi quân sự hóa vùng Rheinland.
Các nhà đàm phán Pháp yêu cầu Đức phải bồi thường chiến phí để bắt Đức phải trả giá cho sự tàn phá mà nước này đã gây ra trong suốt cuộc chiến, đồng thời cũng là để làm suy giảm sức mạnh của Đức. Người Pháp cũng muốn sáp nhập các mỏ quặng sắt và than của Thung lũng Saar từ Đức vào lãnh thổ Pháp. Họ sẵn sàng chấp nhận số tiền bồi thường chiến tranh ít hơn mức mà người Mỹ đề xuất, và Clemenceau sẵn lòng thảo luận với phái đoàn Đức về khả năng chi trả của Đức trước khi soạn thảo một thỏa thuận cuối cùng. Vào tháng 4 và tháng 5 năm 1919, Pháp và Đức đã tổ chức các cuộc đàm phán riêng về những thỏa thuận có thể chấp nhận được đối với cả hai bên về các vấn đề như bồi thường, tái thiết và hợp tác công nghiệp. Pháp, cùng với các Lãnh thổ tự trị của Anh và Bỉ, phản đối việc thực thi chế độ Ủy trị của Hội Quốc liên và ủng hộ việc sáp nhập hoàn toàn các thuộc địa cũ của Đức.
Người Pháp, vốn chịu nhiều đau thương tại các khu vực bị Đức chiếm đóng trong chiến tranh, ủng hộ việc xét xử các tội phạm chiến tranh Đức, bao gồm cả Hoàng đế (Kaiser). Trước sự phản đối của Mỹ rằng không có luật hiện hành nào phù hợp để xét xử Kaiser, Clemenceau giữ quan điểm rằng "luật về trách nhiệm" quan trọng hơn tất cả các luật khác và việc đưa Kaiser ra tòa sẽ tạo cơ hội để thiết lập điều này như một tiền lệ quốc tế.