Vây hãm
loạt trận chiến do Mạc phủ Tokugawa Nhật Bản tiến hành chống lại nhà Toyotomi
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến dịch Ōsaka (大坂の役 Ōsaka no Eki) hay Trận Ōsaka (大坂の陣 Ōsaka no Jin) là những tên gọi được dùng để chỉ các cuộc xung đột quân sự giữa Mạc phủ Tokugawa và gia tộc Toyotomi diễn ra xung quanh Thành Ōsaka, bắt đầu từ tháng 12 năm 1614 và kết thúc vào tháng 6 năm 1615.
Dưới thời Muromachi, xung đột về vấn đề kế vị trong nội bộ Mạc phủ Ashikaga đã dẫn tới cuộc chiến tranh Ōnin kéo dài từ năm 1467 đến năm 1477, mở đầu một thời kỳ chiến loạn bất ổn gọi là Chiến Quốc, tức Sengoku, khi các daimyō gây chiến lẫn nhau hòng mở rộng thế lực. Trong thời kỳ này, quyền lực của Thiên hoàng bị xem nhẹ, trong khi quyền lực quân sự của Mạc phủ cũng suy yếu trầm trọng. Chỉ đến khi Oda Nobunaga, người đầu tiên trong "Chiến Quốc tam kiệt" (戦国三傑), đánh bại các daimyō khác, Nhật Bản mới tạm thời được bình định. Tuy nhiên, trong Sự biến Chùa Honnō, Nobunaga bị một trong những ái tướng của mình là Akechi Mitsuhide phản bội. Một thuộc hạ thân cận khác của Nobunaga là Toyotomi Hideyoshi sau đó đã đánh bại Mitsuhide trong Trận Yamazaki, báo thù cho cái chết của chủ tướng.
Hideyoshi kế thừa sự nghiệp của Nobunaga và trở thành nhà cai trị de facto của Nhật Bản, mặc dù ông không thể chính thức trở thành shōgun do xuất thân thấp hèn. Sau khi thống nhất đất nước, Hideyoshi nuôi mộng xâm lược Trung Quốc, khởi đầu bằng hai cuộc xâm lược Triều Tiên, song cả hai đều không mang lại kết quả như ông mong đợi. Năm 1598, Hideyoshi qua đời và được thừa kế bởi ấu tử Hideyori, khi đó mới chỉ mới 5 tuổi. Trước lúc lâm chung, nhận thức được những nguy cơ tiềm tàng sau khi mình qua đời, Hideyoshi triệu tập 5 daimyō hùng mạnh nhất là Tokugawa Ieyasu, Maeda Toshiie, Uesugi Kagekatsu, Mōri Terumoto và Ukita Hideie để lập thành nhóm go-tairō thay mặt cai trị Nhật Bản cho đến khi Hideyori trưởng thành. Năm vị go-tairō cũng bị buộc thề phải xem Hideyori như con ruột của mình.
Tuy nhiên, bốn vị go-tairō còn lại đã không thể khống chế được một Tokugawa Ieyasu đầy tham vọng. Để củng cố quyền lực, Ieyasu thiết lập mạng lưới liên minh thông qua những cuộc hôn nhân chính trị với các nhân vật quyền lực trong nước. Lo ngại trước thế lực ngày một lớn mạnh của Ieyasu, Ishida Mitsunari, một trong 5 bugyō (奉行), bắt đầu liên minh với các daimyō khác chống Ieyasu. Lúc này Nhật Bản về căn bản bị chia thành hai thái cực, một bên ủng hộ Ieyasu, một bên ủng hộ lập trường bảo vệ gia tộc Toyotomi của Mitsunari. Trong trận Sekigahara diễn ra vào năm 1600, một số daimyō thuộc Tây Quân của Mitsunari đã đổi phe sang Đông Quân của Ieyasu, khiến kết cục trận đánh ngã về phía gia tộc Tokugawa.
Sau trận Sekigahara, Ieyasu trở thành nhân vật chính trị và quân sự hùng mạnh nhất toàn cõi Nhật Bản. Năm 1603, Ieyasu được Thiên hoàng Go-Yōzei phong làm shōgun, mở đầu Mạc phủ Tokugawa. Nhằm tái thiết lập sự ổn định trong nước, ông tiến hành cải cách hệ thống chư hầu thành các han (藩, "phiên"), chia daimyō thành hai loại, fudai-daimyō (譜代大名) và tozama-daimyō (外様大名). Fudai là nhóm daimyō phục tùng gia tộc Tokugawa từ trước hoặc đã đổi phe ngay trong trận Sekigahara. Tozama là những daimyō chỉ thần phục sau trận đánh, do vậy họ bị cô lập về mặt chính trị. Ieyasu chỉ giữ chức shōgun trong hai năm trước khi truyền nó lại cho con trai là Tokugawa Hidetada. Ieyasu tuy thoái vị và tự xưng là Ōgosho (大御所; "Đại Ngự Sở"), song vẫn nắm giữ thực quyền. Cũng trong thời kỳ này, thành phố Edo (nay là Tokyo) trở thành trung tâm quyền lực của Nhật Bản. Ieyasu ra lệnh cho các phiên hỗ trợ nhân lực và vật lực để xây dựng một loạt công trình quân sự, bao gồm tổng hành dinh của Mạc phủ tại Thành Edo.
Để kiểm soát khu vực Kansai, Ieyasu tu sửa tổng hành dinh cũ của Hideyoshi là Lâu đài Momoyama ở phía Nam Kyōto và đổi tên thành Fushimi, cho phép ông kiểm soát tuyến giao thông nối liền Ōsaka và Kyōto. Ngoài ra, Ieyasu còn cho dựng thêm Lâu đài Nijō ở trung tâm của Kyōto, nằm rất gần Hoàng cung. Ieyasu để yên cho Hideyori và mẹ là Yodo-dono, cho phép họ ở lại Thành Osaka — một tòa thành đồ sộ được xây dựng trên tàn tích Chùa Ishiyama Hongan của lực lượng tăng binh Ikkō-ikki mà Oda Nobunaga từng phải mất một thập kỷ để công hạ. Hideyori tuy đã mất 2/3 lãnh địa thừa kế từ Hideyoshi, nhưng vẫn nắm trong tay một lãnh địa giàu gồm các tỉnh Settsu, Kawachi và Izumi, thu nhập 65 vạn thạch mỗi năm (khoảng 430 triệu US$ năm 2019). Hideyori bị giam lỏng trong tòa thành này nhiều năm, đồng thời phải đồng ý cưới con gái của Hidetada vào năm 1603 để thể hiện lòng trung thành với gia tộc Tokugawa.
Năm 1611, Hideyori cuối cùng cũng được phép rời khỏi Ōsaka. Cậu có một cuộc đàm đạo kéo dài hai giờ đồng hồ với Ieyasu tại lâu đài Nijō. Ieyasu đã rất bất ngờ trước phong thái và cách ứng xử của Hideyori, trái ngược với tin đồn rằng cậu chỉ là một đứa nhóc "vô dụng". Tin đồn này trước đó đã được Katagiri Katsumoto — người giám hộ của Hideyori do Ieyasu chỉ định vào năm 1599 — phát tán nhằm bảo về ấu chúa khỏi những ánh mắt ngờ vực từ chính quyền Mạc phủ.
Tokugawa Ieyasu tuy không thực sự quá bận tâm trước sức mạnh quân sự của gia tộc Toyotomi, song ông bày tỏ sự lo ngại trước gia tài khổng lồ mà gia tộc này tích lũy từ thời Hideyoshi khi chúng có thể được dùng để chiêu mộ rōnin trong trường hợp chiến sự xảy ra. Vì Hideyoshi lúc còn sống từng có nguyện vọng dựng lại pho tượng Đại Phật ở Chùa Hōkō (方広寺; "Phương Quảng tự") tại Kyōto mà ông đã cho đúc vào năm 1587 và bị phá hủy hoàn toàn trong một trận động đất năm 1596, Ieyasu khuyên mẹ con Yodo-dono và Hideyori nên đứng ra tôn tạo lại chùa và dựng lại tượng để an ủi vong linh của Hideyoshi. Quá trình đúc tượng bắt đầu vào năm 1608 và kết thúc vào năm 1612, cần tới tổng cộng 100.000 nhân công và tiêu tốn một lượng vàng khổng lồ từ gia tài của gia tộc Toyotomi. Bên cạnh tượng Đại Phật, một quả chuông đồng nặng 72 tấn cũng đã được đúc. Khi quả chuông hoàn thành vào năm 1614, Hideyori cho mời Ieyasu và Hidetada đến chủ trì lễ khai quang điểm nhãn tượng Đại Phật.
Tuy nhiên, buổi lễ đã không bao giờ diễn ra. Lý do là bài thơ tứ ngôn chữ Hán khắc trên chuông có một số hàng chữ là kokka anko (国家安康; "quốc gia an khang") và kunshin hōraku, shison inshō (君臣豊楽, 子孫殷昌; "quân thần phong lạc, tử tôn an xương"). Ka và ko là cách phát âm Hán–Nhật (on'yomi) của chữ gia (家) và khang (康), trong khi cách phát âm bản địa của hai chữ này (kun'yomi) chính là ie và yasu. Ieyasu cho rằng ông bị xúc phạm vì tên húy của ông bị viết tách rời nhau. Ngoài ra, ông cho rằng 8 chữ quân thần phong lạc, tử tôn an xương cũng chứa ẩn ý. Hai chữ thần phong nếu đọc ngược sẽ là phong thần (豊臣), tức Toyotomi và câu này được cho là có hàm ý rằng "nếu Toyotomi làm Chúa, con cháu sẽ hưng thịnh". Ngoài ra, chuông còn có khắc sáu chữ hữu bộc xạ nguyên triều thần (右僕射源朝臣), trong đó chữ nguyên triều thần (源朝臣) chính là chữ Hán của Minamoto no Ason, họ gốc của gia tộc Tokugawa, và bản thân Ieyasu cũng có tên là Minamoto no Ieyasu (源家康). Hữu bộc xạ là tên một chức quan thời nhà Đường, nhưng Hideyori cũng giữ chức Hữu đại thần trong triều, từ đó Ieyasu suy luận rằng câu này có nghĩa là "Hideyori bắn Ieyasu".
Bất chấp những nỗ lực hòa giải của Katagiri Katsumoto, Ieyasu vẫn xem đây là một lý do đủ mạnh để thể hiện thái độ thù địch với mẹ con Yodo-dono và Hideyori. Tình hình càng trở nên căng thẳng vào tháng 9 năm 1614, khi tin cấp báo tới Edo rằng một lượng lớn rōnin đang đổ về Ōsaka theo lời mời của Hideyori. Mong muốn xoa dịu thái độ thù địch của Mạc phủ, Katsumoto kiến nghị gửi Yodo-dono đến Edo làm con tin nhưng bà thẳng thừng từ chối. Nghi ngờ Katsumoto có ý phản bội gia tộc Toyotomi, Yodo-dono đã đuổi ông và một số thuộc hạ khỏi thành Ōsaka vì tội phản nghịch, khiến họ sang đầu quân cho phe Tokugawa. Nước đi này của Yodo-dono, người đóng vai trò là người giám hộ của Hideyori, khiến mọi cơ hội hòa giải với Mạc phủ tiêu tan và chiến tranh là một điều không thể tránh khỏi.
Tính đến ngày 11 tháng 10 năm 1614, đã có 50 daimyō lớn nhỏ tuyên thệ trung thành với Mạc phủ. Ngày 21 cùng tháng, Tokugawa Ieyasu hội kiến cùng Ikeda Toshitaka, chủ Lâu đài Himeji, tại thành Sumpu (nay là Shizuoka). Toshitaka được lệnh di chuyển binh mã bản bộ tới thành Amagasaki nằm cách Ōsaka không xa về phía Tây. Sách lược của Ieyasu là các daimyō có lãnh địa nằm sát gia tộc Toyotomi phải chiếm giữ các vị trí chiến lược xung quanh thành Ōsaka. Cuộc đụng độ vũ trang đầu tiên giữa quân đội Mạc phủ và gia tộc Toyotomi nổ ra vào ngày 14 tháng 11 năm 1614 khi Katagiri Katsumoto — cựu giám hộ của Hideyori — được Ieyasu cử tới Sakai và chạm trán một đội quân rōnin từ Ōsaka tại đây.
Gần như toàn bộ binh mã Mạc phủ đã có mặt tại vùng Kansai vào ngày 10 tháng 12 mà không gặp phải bất kỳ sự chống cự nào từ đối phương. Binh lính được lệnh dựng trại xung quanh kinh thành Kyōto. Ieyasu nghỉ ngơi tại lâu đài Nijō trong khi Hidetada nghỉ tại lâu đài Fushimi. Ngày 15 và 18 tháng 12, Ieyasu và Hidetada bắt đầu khởi hành tới Ōsaka. Họ chọn tuyến đường qua Nara, tuy dài nhưng an toàn hơn. Các tướng lĩnh dưới trướng Mạc phủ đánh chiếm các khu vực xung quanh thành Ōsaka. Ieyasu lập tổng hành dinh ở Sumiyoshi, trong khi Hidetada cũng dựng trại ở Hirano, cách Sumiyoshi vài kilômét về phía Đông. Cả hai địa điểm đóng trại của Ieyasu và Hidetada đều nằm cách thành Ōsaka không xa về phía Nam.
Sau sự kiện chùa Hōkō, Toyotomi Hideyori nhanh chóng có những chuẩn bị để đối phó với tình huống xấu nhất. Tuy không nhận được sự ủng hộ trực tiếp từ bất kỳ daimyō tại nhiệm nào, song Hideyori đã chiêu mộ được một lượng lớn rōnin, những samurai phần lớn đã vô chủ do tham gia phe thua cuộc trong trận Sekigahara. Chỉ trong vòng một tháng kể từ tháng 10 năm 1614, số lượng rōnin tề tựu tại thành Ōsaka đã lên tới con số 90.000, trong đó có nhiều cựu daimyō và samurai có tên tuổi như Chōsokabe Morichika, Sanada Yukimura, Gotō Mototsugu hay Akashi Morishige.
Bất chấp việc Ōsaka được xem là tòa thành kiên cố nhất Nhật Bản vào thời điểm này, Sanada Yukimura vẫn cố gắng nâng cao khả năng phòng thủ bằng cách xây dựng một loạt công sự xung quanh lâu đài. Yukimura huy động hàng vạn rōnin ngày đêm đào bới nối kênh đào Ikutama ở phía Tây và sông Nekoma ở phía Đông, tạo thành một con hào rộng khoảng 73 mét, sâu gần 11 mét, bao quanh vòng tường ngoài. Ông cũng cho dựng một tòa thành nhỏ hình bán nguyệt nằm cạnh cổng Nam thành Ōsaka, được gọi là Sanada-maru theo tên ông.
Khi quân đội Mạc phủ ngày càng tới gần, phía Toyotomi có hai phương án: một là nắm thế chủ động, thực hiện đánh phủ đầu vào các vị trí của quân đội Mạc phủ nhân lúc binh mã các lộ chưa kịp tập hợp, hai là giữ thế bị động, chỉ ở lại trong thành và cố thủ. Bất chấp lời khuyên từ Sanada Yukimura và Gotō Mototsugu, Hideyori vẫn quyết định án binh bất động bên trong thành, điều này cho phép quân đội Tokugawa có thể tập hợp và áp sát thành Ōsaka mà không gặp phải bất kỳ chướng ngại nào.
Ngày 19 tháng 12 năm 1614, Hachisuka Yoshishige dẫn 3.000 quân Mạc phủ tấn công một tòa thành nhỏ nằm ở cửa sông Kizu, được trấn giữ bởi Akashi Morishige và 800 thuộc hạ. Yoshishige sử dụng 40 con thuyền vượt sông, sử dụng hỏa công hạ được thành.
Những ngày tiếp đó, quân Mạc phủ tập trung tấn công vào góc phía Đông Bắc của thành Ōsaka. Ngày 26 tháng 12, Uesugi Kagekatsu dẫn 5.000 quân tiến đánh một tòa thành ở Shigeno, nằm giữa sông Hirano và sông Yamato. Quân thủ thành sau đó tiến hành phản công, khiến Kagekatsu buộc phải cần tới sự hỗ trợ của Horio Tadaharu, Niwa Nagashige và Sakakibara Yasukatsu. Trước tình thế bất lợi mà Kagekatsu đang phải đối mặt, Ieyasu lệnh cho ông rút quân để nghỉ ngơi. Cùng thời điểm, 1.500 quân dưới trướng Satake Yoshinobu đánh bại quân đội Toyotomi trong trận Imafuku, chiếm được 3 công sự do Yano Masanori, Iida Yoshisada và 600 binh lính trấn thủ. Tuy hai tướng Toyotomi là Kimura Shigenari và Gotō Mototsugu mong muốn phản công, nhưng đến cuối ngày, toàn bộ các vị trí trên đều rơi vào tay quân đội Mạc phủ.
Nội dung từ bài Wikipedia “Cuộc vây hãm Ōsaka”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.