Sự sụp đổ của Angkor (tiếng Khmer: ការដួលរលំនៃអង្គរ, tiếng Thái: การล่มสลายของอังกอร์), còn được gọi là cuộc vây hãm và cướp phá Angkor, là sự kiện Vương quốc Ayutthaya tấn công, chiếm đóng kinh đô của người Khmer. Theo biên niên sử Thái Lan, cuộc vây hãm kinh thành Angkor Thom kéo dài khoảng 7 tháng, bắt đầu từ năm 1430 và kết thúc khi thành phố thất thủ vào năm 1431.
Sau đó, triều đình Khmer chuyển trung tâm chính trị về phía nam. Các biên niên sử ghi nhận vua Ponhea Yat đã dời đô đến Basan (Srey Santhor) rồi tới Chaktomuk (Phnom Penh ngày nay), đánh dấu sự khởi đầu của thời kỳ Hậu Angkor. Dù không còn là thủ đô chính trị, các bằng chứng khảo cổ và bia ký cho thấy các đền tháp lớn tại Angkor vẫn tiếp tục được duy trì và sử dụng cho mục đích tôn giáo sau thế kỷ 15.
Chiếm đóng đầu tiên của Xiêm (1352–1357)
Năm 1351, thời vua Khmer Lompong Reachea, vua Xiêm Uthong lập Vương quốc Ayutthaya rồi phái quân bao vây kinh đô Angkor. Suốt hơn một năm, dù nỗ lực huy động viện binh nhưng lực lượng Khmer vẫn thất bại trước quân Xiêm; vua Lompong Reachea cũng lâm bệnh qua đời. Trước tình thế nguy ngập, hoàng tử Soryavong cùng hoàng sư Purohit đã bảo vệ báu vật hoàng gia, phá vòng vây tháo chạy. Năm 1352, kinh đô Angkor chính thức thất thủ.
Sau khi đánh bại Angkor, Vua Uthong phong hoàng tử Basat làm người cai trị, đồng thời đặt tổng đốc Xiêm kiểm soát các tỉnh Khmer phía tây vừa chiếm đóng. Trước khi rút quân về Ayutthaya, ông đã vơ vét của cải và bắt nhiều người Khmer làm tù binh. Từ năm 1352 đến năm 1357, ba hoàng tử Xiêm gồm Basat, Baat và Kamban Pisey lần lượt thay nhau cai trị Angkor. Đến năm 1357, Hoàng tử Khmer Soryavong từ Lào dẫn quân về giải phóng kinh thành, đánh đuổi hoàn toàn quân Xiêm khỏi lãnh thổ phía tây và chính thức lên ngôi vua.
Lần chiếm đóng thứ hai của Xiêm (1393–1394)
Năm 1393, lấy cớ Vua Thomma Saok đang trị vì Khmer, Vua Ramesuan của Xiêm tiếp tục chính sách bành trướng và đem quân bao vây, chiếm đóng Angkor. Sau khi Vua Thomma Saok tử trận, Vua Xiêm đã lập con trai mình là Ponhea Prek lên làm vua chư hầu vào năm 1394, đồng thời tịch thu của cải và bắt 70.000 tù binh Campuchia về Ayutthaya.
Khi đó, hoàng tử Khmer Ponhea Yat bỏ trốn rồi tập hợp quân đội tại Srey Santhor. Phong trào giải phóng dân tộc do ông lãnh đạo phát triển mạnh mẽ, giúp quân Khmer tái chiếm Angkor chỉ sau năm tháng. Ponhea Prek bị tiêu diệt. Giải phóng xong kinh đô, Ponhea Yat lên ngôi, lấy vương hiệu là Raja Aungkar Preah Paramrajathiraj.
Sụp đổ và giải phóng Angkor (1431)
Sau khi Angkor bị quân Xiêm do vua Borommarachathirat II chỉ huy cướp phá vào năm 1400, vua Khmer Ponhea Yat đã thống lĩnh 70.000 quân giải phóng kinh thành. Tiếp đó, ông sai 12 gián điệp trà trộn vào cung điện ám sát thành công vua Xiêm Intharachathirat. Năm 1431, Ponhea Yat trở về triều, tuyên bố trị vì lần thứ hai với vương hiệu "Preah Barom Reachea". Do Angkor bị tàn phá nặng nề, kho báu bị cướp bóc và để né tránh mối đe dọa từ Xiêm, ông quyết định dời đô về Tuol Basan. Sau 12 năm ở đây, một trận lũ lớn vào năm Thìn đã làm ngập lụt kinh thành, buộc ông phải tiếp tục dời đô đến vùng Chaktomuk (Phnom Penh ngày nay) vào năm 1443.
Các yếu tố
Sự sụp đổ của Angkor do nhiều yếu tố nhân tạo và tự nhiên gây ra, dù hiện tại vẫn còn một số tranh luận.
Yếu tố con người
Thất bại quân sự
Cuộc tiến công năm 1431 của vương triều Suphannaphum là nguyên nhân cốt lõi khiến Angkor sụp đổ, buộc người Khmer phải rời bỏ kinh đô này để di tản về phía đông nam.
Có quan điểm cho rằng quân Champa từ Đông Nam Á từng tấn công thành phố này để chiếm đoạt của cải.
Thành phố thủy lợi sụp đổ
Việc kiểm soát nguồn nước quyết định sự hưng thịnh và suy tàn của Angkor. Nhờ công nghệ vệ tinh, các học giả mới hiểu rõ quy mô vĩ đại của đế quốc Khmer thời trung cổ. Sau khi kinh đô bị bỏ hoang (sau triều đại Suryavarman II), các hồ chứa nước tù đọng trở thành nơi muỗi sinh sôi, làm bùng phát dịch bệnh sốt rét vừa du nhập vào Đông Nam Á lúc bấy giờ.
Groslier nhận định Angkor sụp đổ một phần do khủng hoảng sinh thái nhân tạo, khi việc mở rộng đô thị và ruộng lúa thủy lợi làm mất cân bằng môi trường rừng nguyên thủy tại Campuchia.
Một giả thuyết theo thuyết Malthus cho rằng dân số tăng quá mức khiến Angkor kiệt quệ nguồn lương thực, gây ra bất ổn xã hội và dẫn tới sụp đổ.
Khủng hoảng đức tin
Một số học giả, tiêu biểu là George Cœdès, nhận định rằng sự suy tàn của Angkor gắn liền với việc Đế chế Khmer chuyển sang Phật giáo Theravada sau triều đại Jayavarman VII. Tôn giáo mới này phủ nhận thực tại tối thượng của cá nhân, từ đó làm xói mòn tín ngưỡng thờ cúng hoàng gia vốn là nền tảng của vương quyền Ấn Độ giáo và là nguồn cảm hứng xây dựng các công trình vĩ đại. Hệ quả là hệ thống quản lý bị ảnh hưởng, làm suy giảm nghiêm trọng lực lượng lao động khổng lồ quy tụ về kinh đô, nơi từng cần tới hơn 12.000 người hầu cận tại một ngôi đền như Ta Prohm và khoảng 300.000 nông dân để cung ứng lương thực.
Mặt khác, tinh thần tôn giáo dâng cao giúp người Xiêm thêm tự tin và tự cho mình có tư cách đạo đức để thách thức vương triều Khmer khi Angkor dần suy thoái.
Các yếu tố tự nhiên
Hạn hán ở Đông Nam Á vào đầu những năm 1400
Vào đầu thế kỷ XV, Đông Nam Á hứng chịu một đợt hạn hán nghiêm trọng do gió mùa hè Đông Á biến động thất thường suốt nhiều thập kỷ. Theo nhà nghiên cứu Brendan Buckley, thiên tai này đã làm cạn kiệt hệ thống kênh đào và hồ chứa của Angkor, khiến kinh đô này nhanh chóng suy tàn và dễ dàng bị ngoại bang xâm lược.
Biến đổi khí hậu
Biến đổi khí hậu trong giai đoạn chuyển giao từ Thời kỳ ấm áp Trung cổ sang Kỷ băng hà nhỏ là một tác nhân khiến Angkor sụp đổ. Sự kiện này là "minh họa ấn tượng cho việc không tương tác thành công với các hiện tượng cực đoan về thủy văn".
Hậu quả
Angkor sụp đổ, nhưng không bị bỏ hoang
Trái với lầm tưởng rằng các đền đài bị bỏ hoang sau khi Angkor sụp đổ vào thế kỷ 15, nhiều địa điểm quan trọng vẫn được duy trì để thờ tự Phật giáo Theravada. Sau khi dời đô về phương Nam, hoàng gia Khmer vẫn liên tục quay lại Angkor để chiêm bái tổ tiên, trùng tu và dựng thêm nhiều tượng thờ mới. Minh chứng từ Bia khắc lớn Angkor cho thấy "sự siêng năng không ngừng nghỉ" cho đến tận ngày nay.
Di chuyển ra khỏi Angkor vào thời Hậu Angkor
Sau sự sụp đổ của Angkor, lịch sử Campuchia bước vào thời kỳ tối tăm với các nguồn tư liệu hạn chế.
Sự suy tàn về văn học
Do những biến động sau khi Angkor sụp đổ, không còn tác phẩm văn học Campuchia nào tồn tại được xác định chính xác thuộc thế kỷ 15 hoặc 16. Các tác phẩm chữ viết sớm nhất còn lưu lại gồm truyện thơ Reamker và các tập Chbab (quy tắc ứng xử). Thời kỳ này, nhiều sách vở và nhà văn Khmer đã bị đưa sang Xiêm. Trên các văn bia, tiếng Phạn dần bị thay thế bởi tiếng Khmer Trung cổ, ngôn ngữ bắt đầu vay mượn từ tiếng Thái, tiếng Lào và một phần nhỏ từ tiếng Việt.