Chiến tranh Xiêm–Việt 1840–1845 (tiếng Thái: อานามสยามยุทธ (พ.ศ. 2383 – พ.ศ. 2388), tiếng Việt: Chiến tranh Việt–Xiêm (1840–1845), tiếng Khmer: សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤០-១៨៤៥)) là một cuộc xung đột quân sự giữa Đại Nam dưới triều Hoàng đế Thiệu Trị và Vương quốc Xiêm dưới triều vua Nangklao nhà Chakri. Sự đối địch giữa Đại Nam và Xiêm trong việc kiểm soát vùng trung tâm Campuchia ở hạ lưu lưu vực sông Mê Kông trở nên gay gắt hơn sau khi Xiêm đã từng tìm cách chinh phục Campuchia trong cuộc chiến 1833–1834. Năm 1834, Hoàng đế Minh Mạng của Việt Nam lập công chúa Ang Mey làm nữ vương bù nhìn của Campuchia, đồng thời tuyên bố quyền bá chủ hoàn toàn đối với Campuchia, hạ Campuchia xuống thành một tỉnh của Việt Nam, gọi là Trấn Tây Thành.
Đến năm 1840, Xiêm lợi dụng sự bất mãn để hỗ trợ cuộc nổi dậy của người Khmer chống lại ách thống trị của Đại Nam. Vua Nangklao đã phái quân đội sang để đưa hoàng tử Ang Duong lên ngôi vua Campuchia. Sau bốn năm chiến tranh hao mòn, cả hai bên đều đồng ý thỏa hiệp và đặt Campuchia dưới sự cai trị chung.
Bối cảnh
Xung đột Xiêm – Việt về vấn đề Campuchia
Vương quốc Khmer huy hoàng một thời, bước sang thế kỷ 18 đã ngày càng suy yếu chịu ảnh hưởng từ hai nước láng giềng Việt Nam từ phía đông và Xiêm La từ phía tây. Những tranh chấp ngai vàng trong hoàng tộc Campuchia làm trầm trọng thêm xung đột, khi mỗi bên đều tìm kiếm sự hậu thuẫn và bị thao túng bởi Xiêm hoặc Việt. Năm 1794, vua Phuttha Yotfa Chulalok (Rama I) của Xiêm lập hoàng tử trẻ Ang Eng lên ngôi Quốc vương Campuchia dưới sự bảo hộ của Xiêm. Nhân dịp đó, Xiêm triều còn cắt vùng đất phía tây bắc Campuchia, gồm Battambang và Siemreap, giao cho Chaophraya Aphaiphubet - một đại thần thân Xiêm - quản lý và chịu trách nhiệm trực tiếp với Xiêm triều. Từ đó trở đi, vùng tây bắc Campuchia bị sáp nhập một cách không chính thức vào Xiêm. Vua Ang Eng mất sớm vào năm 1797, để lại bốn người con trai: Ang Chan, Ang Snguon, Ang Em và Ang Duong. Ang Chan được vua Xiêm đưa lên ngai vàng vào năm 1806, nhưng ông dần tỏ ra bất mãn trước ảnh hưởng của Xiêm tại Campuchia và ngả sang phía Việt Nam, lúc này đang ở những năm đầu của triều Nguyễn. Ang Chan từ chối dự tang lễ của vua Phuttha Yotfa Chulalok năm 1809, đồng thời xử tử các đại thần thân Xiêm, đồng nghĩa với việc công khai lập trường chống Xiêm của mình.
Năm 1812, Hoàng đệ Ang Snguon, người em trai cùng cha cùng mẹ của Ang Chan, đã nổi loạn chống lại ông. Quân Xiêm tiến vào Campuchia năm 1812 để ủng hộ Ang Snguon, còn vua Ang Chan phải chạy sang Gia Định thành nương nhờ người Việt. Quân Xiêm đốt phá kinh đô Oudong rồi rút quân. Hai hoàng tử Ang Em và Ang Duong, các em trai khác của Ang Chan, quyết định theo phe Ang Snguon và sang Bangkok chịu sự quản thúc của Xiêm. Hoàng đế Gia Long của Việt Nam sau đó cử Lê Văn Duyệt đem quân sang khôi phục ngôi báu cho Ang Chan năm 1813. Từ đó, Campuchia rơi vào vòng ảnh hưởng của Việt Nam, và Ang Chan dời đô về Phnom Penh để gần gũi hơn với sự bảo hộ của triều đình Huế. Lê Văn Duyệt cho xây một thành mới ở Phnom Penh gọi là Banteay Keav để làm kinh đô mới cho Ang Chan. Năm 1819, Gia Long hạ lệnh đào Kênh Vĩnh Tế nối Châu Đốc với Hà Tiên trên biên giới Campuchia – Việt Nam, bắt dân Campuchia đi phu đào kênh. Triều đình Xiêm ở Bangkok vô cùng lo ngại về công trình này, nghi ngờ rằng người Việt xây nó với ý đồ tạo điều kiện cho thủy quân Đại Nam tiến ra Vịnh Xiêm, đe dọa đến kinh đô Bangkok trong tương lai.
Cuộc xâm lược Campuchia và Nam Kỳ của Xiêm (1833–1834)
Lê Văn Duyệt, Tổng trấn Gia Định thành và nắm ảnh hưởng lớn tại Campuchia, qua đời năm 1832. Vua Minh Mạng bổ nhiệm quan lại từ Huế đến thay thế Lê Văn Duyệt ở Gia Định, những người này sớm phát hiện Duyệt nắm quyền lực quá lớn và đã đưa ra cáo buộc đối với vị đại thần quá cố, dẫn đến cuộc thanh trừng chính trị lớn trong nội bộ Việt Nam. Thi hài Lê Văn Duyệt bị khai quật lên khỏi mộ và lăng nhục. Lê Văn Khôi, con nuôi của Duyệt, đã nổi dậy ở Sài Gòn chống lại triều Nguyễn năm 1833, đó là cuộc Khởi nghĩa Lê Văn Khôi. Minh Mạng cử tướng đem quân dẹp loạn vào giữa năm 1833, quân nổi dậy liền cầu viện Xiêm triều trợ giúp.
Vua Nangklao, tức Rama III của Vương triều Rattanakosin, khi hay tin về cuộc nổi dậy ở Sài Gòn, đã nắm cơ hội này để phá bỏ ảnh hưởng của Việt Nam tại Campuchia bằng cách viện trợ cho Lê Văn Khôi. Tháng 11 năm 1833, Xiêm triều cử Chao Phraya Bodindecha chỉ huy lục quân 40.000 người, mang theo các hoàng tử Campuchia là Ang Em và Ang Duong để xâm lược Campuchia, còn Chao Phraya Phrakhlang chỉ huy hải quân 10.000 người tiến đánh cảng Hà Tiên của Đại Nam. Vua Campuchia Ang Chan phải bỏ chạy khỏi Phnom Penh lánh nạn ở Vĩnh Long khi quân Xiêm chiếm thành Banteay Keav tại Phnom Penh, đưa các hoàng thân thân Xiêm Ang Em và Ang Duong lên cai trị ở đó. Quân Xiêm nhanh chóng chiếm Hà Tiên, Châu Đốc rồi theo sông Bassac tiến vào Nam Kỳ, khiến quân Đại Nam bị bất ngờ. Hoàng đế Minh Mạng, vốn đang tập trung dẹp loạn Lê Văn Khôi ở Sài Gòn, buộc phải điều một số binh dưới quyền Nguyễn Xuân và Trương Minh Giảng đi chống lại quân Xiêm.
Bodindecha điều một phần quân dưới quyền Chao Phraya Nakhon Ratchasima và Phraya Ratchanikun tiến theo đường bộ đến Ba Phnum để đánh Sài Gòn, trong khi chính Bodindecha hợp cùng Phrakhlang ở Châu Đốc. Quân Xiêm dưới quyền Bodindecha và Phrakhlang theo đường thủy từ Châu Đốc xuống sông Bassac, vượt kênh Vàm Nao vào Mê Kông tiến về Sài Gòn, nơi quân Xiêm và quân Đại Nam giao chiến trong Trận Vàm Nao tháng 1 năm 1834. Quân Xiêm đại bại, phải rút lui về Campuchia, xoay chuyển cục diện chiến tranh có lợi cho Đại Nam. Người Campuchia dưới quyền Oknha Chakrey Long và Yumreach Hu phục kích và đánh du kích vào quân Xiêm đang rút, đặc biệt là cánh quân lạc đường của Nakhon Ratchasima và Ratchanikun tại Smaong (tỉnh Prey Veng ngày nay). Để trả đũa, Bodindecha ra lệnh phá hủy thành Banteay Keav ở Phnom Penh và bắt người Khmer dọc tuyến rút quân làm tù binh để bù đắp thất bại của quân Xiêm.
Tháng 2 năm 1834, Bodindecha cố thủ tại Pursat, trong khi Phrakhlang rút về Chanthaburi. Quân Campuchia – Việt Nam dưới quyền Nguyễn Xuân, Trương Minh Giảng và Oknha Chakrey Long nhân đà thắng lợi truy kích quân Xiêm đến tận biên giới Campuchia. Quân Đại Nam đưa vua Ang Chan đang lánh nạn tại Vĩnh Long, trở về Phnom Penh khôi phục ngôi vị. Đến tháng 4 năm 1834, Bodindecha cùng Ang Em và Ang Duong rút quân về Battambang, chấm dứt cuộc viễn chinh bất thành. Ang Chan ban thưởng cho các công thần Oknha Chakrey Long và Yumreach Hu, lần lượt phong họ làm Chauvea Tolaha (Tể tướng) và Samdech Chauponhea (Phó tể tướng). Khi trở lại Phnom Penh, Ang Chan thấy cung điện Banteay Keav – nơi Lê Văn Duyệt từng xây cho ông năm 1813 – đã bị Xiêm phá hủy và đốt sạch. Ang Chan bèn dựng cung điện tạm ở Po Preah Bat, đối diện Phnom Penh trên đảo Slaket.
Việt Nam chiếm đóng Campuchia
Vua Ang Chan mất vào tháng 1 năm 1835, chỉ để lại bốn người con gái: Trưởng nữ Ang Pen có mẹ là Neak Neang Tep, con gái của Chaophraya Aphaiphubet (viên quan Campuchia thân Xiêm, từng cai quản Battambang do Xiêm kiểm soát và mất năm 1809), Thứ nữ Ang Mey, hai người còn lại là Ang Peou và Ang Snguon, đều do các phi tần khác nhau của Ang Chan sinh ra. Những người có tư cách kế vị ngai vàng nhất lúc này là hai người em trai của Ang Chan, Ang Em và Ang Duong – thì đang cư ngụ ở Battambang dưới sự khống chế của Xiêm (Ang Snguon đã qua đời trước đó vào năm 1822). Điều này khiến người Việt không còn ứng cử viên nam nào để lập làm vua Campuchia.
Tháng 5 năm 1835, Minh Mạng phong cho công chúa Ang Mey làm Nữ vương bù nhìn của Campuchia với tước hiệu Quận chúa (郡主), trở thành nữ quân chủ duy nhất trong lịch sử Campuchia. Lý do triều đình Huế cố ý gạt bỏ trưởng công chúa Ang Pen là vì bà có quan hệ thân thiết với người Xiêm. Ba công chúa còn lại được phong tước Huyện quân (縣君). Không lâu sau vào tháng 11 năm 1835, theo đề nghị của Trương Minh Giảng, Minh Mạng lập ra thành Trấn Tây (鎮西) trên đất Campuchia, đặt Campuchia dưới sự cai trị trực tiếp của Đại Nam và chia thành 33 phủ cùng 2 man. Minh Mạng cũng bổ nhiệm Trương Minh Giảng làm Trấn Tây tướng quân (鎮西將軍, gọi theo dân gian là Ông Tiền Quân) – Tổng đốc tối cao tại Campuchia. Vì thành Banteay Keav ở Phnom Penh – hoàng cung của Ang Chan – đã bị quân Xiêm phá hủy năm 1834, xây dựng một thành mới gọi là Trấn Tây tại Phnom Penh làm trung tâm hành chính cai trị Campuchia. Tuy nhiên, Ang Mey và các chị em vẫn ở cung Po Preah Bat – dinh thự cuối cùng của vua cha tại Slaket, bên kia sông đối diện Phnom Penh. Trấn Tây được chia thành nhiều trung tâm khu vực: Kampong Thom (Hải Đông, 海東) ở phía đông Biển Hồ, giáp Siem Reap và Pursat do Xiêm kiểm soát; và Pursat (Hải Tây, 海西) ở tây nam Biển Hồ, giáp Battambang của Xiêm.
Trương Minh Giảng đưa 5.000 lính Đại Nam đến Phnom Penh để huấn luyện. Ông trở thành người nắm quyền cai trị trên thực tế. Quan lại bản địa Campuchia hàng ngày phải đến chầu lạy Trương Minh Giảng. Minh Mạng chủ trương truyền bá tư tưởng chính trị và văn hóa của Đại Nam lên đất Campuchia. Trương Minh Giảng còn cưỡng chế đưa mô hình quan liêu Hán – Việt vào Campuchia, thay thế tầng lớp quý tộc Khmer dù vốn vẫn tồn tại nhưng mất quyền lực hành chính. Bị áp đặt chính sách đồng hóa, người Khmer phải theo phong tục Việt như ngôn ngữ, lễ nghi, y phục, kiểu tóc, trong đó có việc đội khăn vấn. Họ còn bị cưỡng bức đi lao dịch, xây dựng đường sá, công trình, và làm đồn điền nông nghiệp để tăng năng suất kinh tế, khiến cho đời sống càng thêm khổ cực.
Năm 1837, Oknha Dechu Ream, quan trấn thủ Kampong Svay, nổi lên chống lại sự cai trị của nhà Nguyễn nhưng bị bắt và xử tử. Năm sau, tháng 2 năm 1838, Snang Ey, một viên quan Khmer phục vụ dưới trướng người Việt, giết phái viên người Việt tại Kampong Thom (Hải Đông) rồi nổi dậy, tập hợp 1.000 người Khmer rồi tàn sát người Việt tại vùng Kampong Svay – Kampong Thom. Trương Minh Giảng cử Đoàn Văn Phú và Chauvea Tolaha Long – Tể tướng thân Việt của Campuchia – từ Phnom Penh đi đánh Snang Ey, giao tranh tại Steung Trang và Kampong Siem. Sau khoảng một tháng, cuộc nổi dậy bị dẹp yên. Snang Ey trốn về phía bắc, vượt sông Tonle Repou sang nương nhờ Vương quốc Champasak do Xiêm kiểm soát. Trương Minh Giảng sau đó tiến hành thanh trừng khốc liệt quan lại Campuchia ở Kampong Svay. Nhiều quan lại bị xử tử hoặc giam cầm. Trong các năm 1837–1838 cũng có khởi nghĩa Khmer chống Đại Nam tại Kampong Saom (Khai Biên, nay là Sihanoukville).
Sự chuẩn bị của Xiêm
Khi quân Xiêm rút khỏi Campuchia đầu năm 1834, họ lo ngại người Việt sẽ mở một cuộc phản công toàn diện. Vua Nangklao hạ lệnh đóng 80 chiến thuyền kiểu Việt, trong đó 40 chiếc đặt tại Bangkok và 40 chiếc bố trí tại các thị trấn ven biển. Nhà vua cũng cho tu sửa thành Chachoengsao và xây một pháo đài mới gọi là Khong Kraphan (ป้อมคงกระพัน) tại Phra Samut Chedi (tỉnh Samut Prakan) năm 1834. Nangklao còn cử Chao Phraya Phrakhlang Dit Bunnag tăng cường phòng thủ Chanthaburi ở vùng duyên hải phía Đông Xiêm. Ông quyết định dời thành Chanthaburi từ vị trí ven sông lên cao 5 km và xây pháo đài Noen Wong (ป้อมเนินวง). Con trai ông, Chamuen Rachamat Kham Bunnag, được giao nhiệm vụ xây thêm hai pháo đài ở hai bờ cửa sông Chanthaburi. Một người con khác của Phrakhlang, Chamuen Waiworanat Chuang Bunnag, từng du học kỹ thuật đóng tàu phương Tây, đã đóng con tàu buồm ba cột buồm đầu tiên do người Xiêm chế tạo mang tên Ariel tại Chanthaburi năm 1835, trọng tải 300 tấn, được vua Xiên đặt tên là Klaew Klang Samut (แกล้วกลางสมุทร). Chuang Bunnag tiếp tục đóng một tàu buồm lớn 1.400 tấn tên Conqueror (Rabinbuakaew, ระบิลบัวแก้ว) năm 1836. Tại Bangkok, Hoàng đệ Kromma Khun Itsaret Rangsan, em cùng cha khác mẹ của vua Nangklao, cũng hứng thú đóng tàu theo kiểu Tây và cho chế tạo nhiều tàu như Fairy (Phuttha-amnat, พุทธอำนาจ, loại barque), Sir Walter Scott (Ratcharit, ราชฤทธิ์, barque) và Lion (Udomdet, อุดมเดช, brig), với sự trợ giúp của Chuang Bunnag, người đã đóng thêm tàu Victory (Witthayakhom, วิทยาคม). Các thủy thủ người Anh được thuê về làm thuyền trưởng.
Sau cái chết của Ang Chan năm 1835 và việc Đại Nam nắm quyền ở Campuchia, một nhóm quý tộc Khmer bí mật gửi thư sang Bangkok, kêu gọi đưa các Hoàng đệ Ang Em và Ang Duong trở lại. Tuy nhiên, Xiêm chưa hồi phục sau thất bại năm 1834 nên chưa thể mở chiến dịch mới ngay được. Việc Xiêm tiêu diệt Vương quốc Vientiane sau cuộc khởi nghĩa của Anouvong đã cho phép họ kiểm soát nguồn nhân lực người Lào và Khmer miền Bắc ở Isan. Một lượng lớn dân Lào từ bờ đông sông Mê Kông bị cưỡng bức dời sang bờ tây, làm tăng dân số cao nguyên Khorat. Tháng 1 năm 1837, vua Nangklao ra lệnh tổng điều tra dân số vùng Đông Bắc để huy động binh lực cho chiến dịch tương lai chống Campuchia và Đại Nam. Vấn đề thiếu lương thảo và tiếp tế vốn là nhược điểm khi quân Xiêm tác chiến xa căn cứ. Nhà vua cho Phraya Ratchasuphawadi Ng To thiết lập tuyến tiếp tế tại Prachinburi và Kabin Buri trên đường sang Campuchia.