Xử lý Lưu Cầu (琉球処分 Ryūkyū shobun) hay sáp nhập Lưu Cầu (琉球併合 Ryūkyū heigō), đôi khi còn gọi là sáp nhập Okinawa, là một tập hợp nhiều tiến trình chính trị diễn ra vào những năm đầu của thời kỳ Minh Trị, theo đó Thiên hoàng Minh Trị quyết định sáp nhập Vương quốc Lưu Cầu vào Đế quốc Nhật Bản, thiết lập tỉnh Okinawa (tỉnh của Nhật Bản) trên cơ sở phần lãnh thổ của Vương quốc Lưu Cầu cũ và chấm dứt quan hệ triều cống giữa Lưu Cầu và Đế quốc Đại Thanh. Các tiến trình trên được mở màn bằng sự kiện Thiên hoàng thiết lập Phiên Ryūkyū vào năm 1872 và đạt đỉnh điểm vào năm 1879 khi Nhật Bản chính thức sáp nhập và giải thể Vương quốc Lưu Cầu. Sự kiện trên gây ra hậu quả tức thời về mặt chính trị, buộc Tổng thống Mỹ là Ulysses S. Grant phải đứng ra dàn xếp một cuộc thương nghị giữa Đại Thanh và Nhật Bản (thương nghị bắt đầu và kết thúc vào năm 1880). Đôi khi thuật ngữ "Xử lý Lưu Cầu" cũng được sử dụng theo nghĩa hẹp để chỉ những sự kiện và thay đổi diễn ra vào năm 1879 mà thôi. Tùy theo bối cảnh mà các tiến trình liên quan đến cuộc Xử lý Lưu Cầu được mô tả như một cuộc xâm lược, sáp nhập, thống nhất quốc gia hay là cải tổ nội bộ.
Bối cảnh
Đầu thời kỳ Edo, cụ thể là sau chiến tranh Nhật Bản – Lưu Cầu, Vương quốc Lưu Cầu thiết lập quan hệ triều cống với Phiên Satsuma của Nhật Bản; bên cạnh đó, Lưu Cầu cũng nhiều lần phái đoàn sứ giả sang Edo – kinh đô de facto của Nhật Bản – trong khoảng thời gian 250 năm kể từ sau sự kiện trên. Cũng trong thời gian đó, Lưu Cầu duy trì quan hệ triều cống với Đại Thanh, thỉnh thoảng phái đoàn sứ giả sang Trung Quốc hay tiếp đón sứ giả Trung Quốc tới Lưu Cầu. Người Nhật Bản có một câu thành ngữ 4 từ để miêu tả lối ngoại giao này là "日支両属" hay "Nhật Chi lưỡng thuộc". Vì lẽ đó, địa vị chính trị của quần đảo Lưu Cầu rất khác so với địa vị của các lãnh địa khác trong nước Nhật Bản, hệ tại ít nhất ba điểm: (1) Vương quốc Lưu Cầu gián tiếp thuộc hệ thống các phiên của Nhật Bản, thay vì là trực tiếp như các phiên khác; (2) Vương quốc Lưu Cầu có các đời vua cai trị; (3) Vương quốc Lưu Cầu là nơi đặt trụ sở ngoại giao với tư cách nước bán tự trị với các cường quốc ngoại bang, mặc cho việc Nhật Bản đang thi hành chính sách Sakoku (鎖国) – một dạng bế quan tỏa cảng.
Kể từ sau cuộc Cải cách Minh Trị (1868), hệ thống phiên bị bãi bỏ (quần đảo Lưu Cầu tạm thời chịu sự quản lý của Tỉnh Kagoshima), trong khi Đế quốc Nhật Bản ra sức "hợp nhất" đường biên giới của đất nước. Sự biến Bát Dao Loan khiến hàng chục người Lưu Cầu (đến từ quần đảo Miyako) trôi dạt vào địa phận Đài Loan thuộc Thanh bị thổ dân sát hại vào năm 1871 một lần nữa biến "vấn đề chia cắt Lưu Cầu" thành chủ đề gây tranh luận. Đến tháng 5 năm 1872, trong khi các cuộc thương nghị giữa Nhật Bản và Đại Thanh về sự biến Bát Dao Loan vẫn chưa ngã ngũ, quan Đại tàng Đại phụ là Hầu tước Inoue Kaoru đã kiến nghị Đế quốc sáp nhập quần đảo Lưu Cầu. Theo vị hầu tước, Vương quốc Lưu Cầu vốn từ lâu đã lệ thuộc Phiên Satsuma, và việc trao trả quyền tài phán đối với đảo quốc này cho Nhật Bản sẽ giúp hình thành một "chế độ đơn nhất trên khắp tổ quốc".
Diễn biến
Tháng giêng năm 1872 (năm Minh Trị thứ 5), Nam tước Narahara Shigeru và Ijichi Sadaka đến Vương quốc Lưu Cầu. Sau một hồi tham khảo ý kiến của các quan trong triều đình đảo quốc, hai ông đã đồng ý xóa bỏ các khoản nợ cũ mà Vương quốc Lưu Cầu phải trả cho gia tộc Shimazu của Phiên Satsuma. Đến tháng 7, Chính phủ Lưu Cầu được lệnh gửi lời chúc mừng Thiên hoàng nhân dịp Cách mạng Minh Trị diễn ra thành công. Để đáp lại, Chính quyền Lưu Cầu đã phái Vương tử Ie và đại thần Giwan Chōho đến Nhật Bản; hai vị đến nơi vào tháng 9 và hãy còn sớm. Khi diện kiến Thiên hoàng Minh Trị, hai vị trình lên Thiên hoàng một bức thư (ban đầu ký tên "Shō Tai, Vua nước Lưu Cầu", sau khi kiến nghị của Ngoại vụ tỉnh được chấp thuận thì chữ ký được đổi lại thành "Shō Tai nước Lưu Cầu") và nghe Thiên hoàng diễn thuyết; trong bài diễn thuyết này, vị Thiên hoàng có nhắc đến việc Vương quốc Lưu Cầu từng là chư hầu của Phiên Satsuma trong một khoảng thời gian dài. Nhân dịp này, Thiên hoàng Minh Trị cũng truyền cho Ngoại vụ khanh là Soejima Taneomi đọc sắc chỉ vinh thăng Vua Shō Tai lên bậc "Phiên vương Ryūkyū" (琉球藩王 Ryūkyū Han Ō), bất chấp việc Nhà nước Đế quốc đã phế phiên lập huyện. Hai tuần sau, Thái Chính quan ra thông cáo về việc chính quyền Tōkyō sẽ kế thừa các hiệp ước được ký kết giữa Vương quốc Lưu Cầu với Hoa Kỳ, Pháp và Vương quốc Hà Lan vào thập niên 1850.
Vào tháng 5 năm 1874, Nhật Bản phát động một cuộc viễn chinh nhằm trừng phạt Đài Loan. Đến ngày 31 tháng 10 cùng năm, Trung Quốc và Nhật Bản ký hòa ước do Anh làm trung gian hòa giải. Theo Hòa ước, Trung Quốc không những đồng ý trả tiền bồi thường cho Nhật Bản mà còn gọi người Lưu Cầu là "thần dân Nhật Bản" (日本国属民), điều mà theo luật gia Gustave Boissonade là "kết quả hạnh phúc nhất của bản hòa ước". Trong lúc đó, vào ngày 12 tháng 7 năm 1874, trách vụ quản lý quần đảo Lưu Cầu được chuyển giao từ Ngoại vụ tỉnh sang Nội vụ tỉnh. Đến tháng 11 cùng năm, Chính phủ Lưu Cầu phái một đoàn sứ giả sang triều cống Trung Quốc. Nội vụ khanh Ōkubo Toshimichi đã chỉ trích động thái trên, đồng thời làm một tờ báo cáo điều tra liệt kê một số việc cần làm để đối phó với việc Phiên Ryūkyū cương quyết phục tùng "luật lệ cổ xưa" và cố chấp không nhìn ra "đạo lý", đồng thời triệu tập một số quan chức cấp cao của triều đình Phiên Ryūkyū tới Tōkyō.
Vào tháng 3 năm 1875, Chính phủ Nhật Bản ra quyết định về việc "xử lý" Phiên Ryūkyū. Công chức Nội vụ tỉnh là Matsuda Michiyuki được đặt làm viên quan đặc trách cuộc Xử lý Lưu Cầu (処分官, Xử lý quan) rồi được sai đi Phiên Ryūkyū cùng với 70 phái viên. Phái đoàn đến thành Shuri vào ngày 14 tháng 7 năm 1875, diện kiến Vương tử Nakijin thay vì Phiên vương Shō Tai khi đó đang nghỉ ngơi dưỡng bệnh, rồi trình bày một danh sách gồm 9 yêu sách, đó là:
- Chấm dứt việc phái đoàn sứ giả sang Trung Quốc để triều cống hay chúc hạ;
- Chấm dứt việc tiếp nhận đoàn sứ giả từ Trung Quốc sang Lưu Cầu đáp lễ;
- Dùng niên hiệu Nhật Bản;
- Phái 3 viên quan sang Tōkyō để thi hành bộ luật hình sự mới;
- Cải cách việc phân cấp hành chính cùng cơ cấu đẳng cấp trong Phiên;
- Phái khoảng 10 học trò sang Tōkyō du học;
- Bãi bỏ Lưu Cầu quán tại tỉnh Phúc Kiến;
- Phiên vương Shō Tai đích thân đến Tōkyō;
- Cho phép Nhật Bản thiết lập một căn cứ quân sự tại Phiên Ryūkyū.
Chính quyền Ryūkyū chấp thuận việc phái quan chức cùng sinh viên sang Tōkyō, cùng cho phép Nhật Bản đặt một số lượng quân đồn trú vừa đủ tại Phiên Ryūkyū; tuy nhiên Chính quyền từ chối việc sử dụng duy nhất niên hiệu Nhật Bản, khước từ yêu cầu cải cách nội bộ (vì có sự khác biệt về xã hội giữa hai nước), từ chối để Nhật Bản giới hạn chủ quyền của Lưu Cầu trong lĩnh vực ngoại giao, và xin cho Phiên vương Shō Tai được miễn sang Tōkyō vì lý do bệnh tật. Trong tờ báo cáo gửi Thái chính Đại thần Sanjō Sanetomi vào ngày 25 tháng 9, Xử lý quan Matsuda trong cơn nản chí đã đề cập đến khả năng giải thể Phiên Ryūkyū trong tương lai và thiết lập Tỉnh Okinawa để thế chỗ phiên ấy.
Đến tháng 9 năm 1876, Nhật Bản hoàn thành việc xây dựng một doanh trại gần cảng Naha và điều 25 binh sĩ từ Đồn Kumamoto tới đóng quân tại đây. Ba tháng sau, Phiên Ryūkyū điều một sứ giả bí mật đến Trung Quốc để thông báo về việc Nhật Bản can thiệp vào hoạt động triều cống của Lưu Cầu đối với Trung Quốc.
Trong năm 1878, nhà ngoại giao Trung Quốc là Hà Như Chương hai lần gặp mặt Ngoại giao khanh Terashima Munenori để phàn nàn về việc Lưu Cầu sẽ chấm dứt quan hệ ngoại giao với Đại Thanh. Trước đó vài tháng, đại diện nước Lưu Cầu tại Tōkyō đã gửi nhiều lần gửi thư mật cho người đồng cấp của mình ở sứ quán Hoa Kỳ, Pháp và Hà Lan tại Nhật Bản để phàn nàn về cách Nhật Bản đối xử với Lưu Cầu cũng như tìm kiếm sự bảo đảm an ninh. Cùng với đó, Chính phủ Lưu Cầu còn đệ trình khoảng 14 bản kiến nghị lên Chính phủ Nhật Bản, theo đó nước này xin được quay lại chế độ lưỡng thuộc như lúc trước, cùng phân trần rằng "Nhật Bản là cha, Trung Quốc là mẹ [của Lưu Cầu]", nhưng chỉ nhận được câu trả lời rằng: "việc một nước cùng lúc phục tùng hai hoàng đế chẳng khác nào một người vợ phục vụ cùng lúc hai người chồng". Đến cuối năm 1878, sau khi Nội vụ khanh là Công tước Itō Hirobumi ra quyết định bãi bỏ Phiên Ryūkyū để thiết lập tỉnh mới, chính quyền Nhật Bản liền trục xuất tất cả các quan chức của Lưu Cầu ra khỏi Tōkyō và cho đóng cửa các dinh thự của họ tại đây.
Vào tháng 1 năm 1879 (năm Minh Trị thứ 12), Xử lý quan Matsuda trở lại Lưu Cầu. Tại đây, ông có buổi gặp gỡ với các quan chức của Phiên Ryūkyū tại Shuri và đọc to một lá thư do Thái chính Đại thần Sanjō Sanetomi soạn, trong đó ông kêu gọi Lưu Cầu cắt đứt quan hệ ngoại giao với Đại Thanh. Phiên vương Shō Tai, thông qua các thư từ và quan lại, đã trả lời rõ với Xử lý quan Matsuda rằng Lưu Cầu sẽ bị trừng phạt nếu không cử phái đoàn đến Trung Quốc để triều cống hay chúc hạ và cầu xin vị này thông cảm cho hoàn cảnh khó khăn của mình. Đến ngày 11 tháng 3 năm cùng năm, Thái chính Đại thần Sanjō Sanetomi ra chỉ thị cho ông Matsuda đến Lưu Cầu thêm một lần nữa. Lần du hành này, đi cùng Xử lý quan Matsuda không chỉ có 32 quan chức Nội vụ tỉnh cùng 9 quan chức khác, mà còn có thêm 160 cảnh sát và khoảng 300 đến 400 binh sĩ thuộc Đồn Kumamoto. Phái đoàn đến Naha vào ngày 25 tháng 3 năm đó. Hai ngày sau, Xử lý quan Matsuda gửi tờ thông cáo cho Vương tử Nakijin, theo đó chính quyền Nhật Bản sẽ bãi bỏ Phiên Ryūkyū và thiết lập Tỉnh Okinawa vào ngày cuối cùng của tháng 3, cùng chỉ thị cho tất cả mọi người phải di dời khỏi thành Shuri vào ngày này. Phiên vương Shō Tai rời đi vào ngày 29 và hai ngày sau, Xử lý quan Matsuda cùng quân lính của ông tiến vào thành Shuri mà không gặp phải sự kháng cự nào.
Đến ngày 5 tháng 4 năm 1879, Thái chính quan ra thông cáo trên trang nhất của tờ báo Yomiuri Shimbun về việc Phiên Ryūkyū bị bãi bỏ và Tỉnh Okinawa được thiết lập trên cơ sở toàn bộ lãnh thổ Phiên Ryūkyū cũ. Vài ngày sau, Thiên hoàng Minh Trị cử Tominokōji Hironao đến thăm hỏi bệnh tình của Cựu vương Shō Tai và mời Cựu vương về Tōkyō, cùng để lại tàu Meiji Maru cho vị cựu vương tùy ý sử dụng. Tuy nhiên, do bệnh tình của Cựu vương Shō Tai không thuyên giảm nên ông Tominokōji đành trở về kinh đô với Shō Ten – con trai Cựu vương. Vào ngày 27 tháng 5 năm 1879, Cựu vương Shō Tai lên thuyền đi Tōkyō sau nhiều tuần trì hoãn; trong buổi triều kiến Thiên hoàng tại Tōkyō, ông được thụ phong tước vị Hầu tước theo hệ thống đẳng cấp Kazoku và trở thành thành viên của Quý tộc viện. Tuy nhiên, sử gia Gregory Smits lưu ý rằng "vấn đề về chủ quyền quần đảo Lưu Cầu ... vẫn chưa đạt được đồng thuận trên trường quốc tế." Chính quyền Đại Thanh phản đối mạnh mẽ động thái sáp nhập Lưu Cầu của Nhật Bản, được thúc đẩy bởi những người theo phe diều hâu vốn chủ trương giải pháp vũ trang, biến vấn đề chia cắt Lưu Cầu thành một tác nhân quan trọng góp phần châm ngòi cho cuộc Chiến tranh Thanh–Nhật (1894–1895). Nhờ sự thúc giục của Lý Hồng Chương, cùng cuộc trung gian hòa giải của Cố Tổng thống Hoa Kỳ Ulysses S. Grant, đến năm 1880, Nhật Bản bắt đầu đàm phán với Đại Thanh. Hai bên đề nghị phân chia quần đảo Lưu Cầu, theo đó:
- Nhật Bản đề xuất nhượng lại một phần lãnh thổ của mình là hai quần đảo Yaeyama và Miyako cho Đại Thanh, đổi lại Đại Thanh phải đồng ý sửa đổi Hiệp ước hữu nghị và thương mại Thanh-Nhật theo hướng cho phép Nhật Bản giao thương trong đất liền Đại Thanh và cho Nhật Bản hưởng quy chế tối huệ quốc
- Đại Thanh đề xuất rằng Amami Ōshima cùng các đảo phụ cận sẽ thuộc về Nhật Bản, đảo Okinawa thuộc về Quốc vương Lưu Cầu, còn hai quần đảo Yaeyama và Miyako thuộc về Đại Thanh, để đến sau sẽ trả lại cho Quốc vương Lưu Cầu.
Các cuộc đàm phán tiến triển rất đáng kể, tuy nhiên vào cuối năm 1880, Đại Thanh từ chối phê chuẩn thỏa thuận trên, vì thế tình trạng lãnh thổ các bên liên quan vẫn giữ nguyên. Cùng lúc đó, trong "Bản ghi nhớ về Chủ quyền của Nhật Bản đối với Quần đảo Lưu Cầu nhằm đáp lại cuộc phản đối của Chính phủ Đại Thanh", Chính quyền Minh Trị đã viện dẫn nhiều yếu tố nhằm củng cố yêu sách của Nhật Bản, bao gồm những tương đồng về địa lý, lịch sử, giống nòi, ngôn ngữ, tôn giáo và văn hóa, cùng tuyên bố rằng thông qua việc phế phiên, lập huyện, quần đảo Lưu Cầu là lãnh thổ quốc nội cuối cùng được cải cách và đặt dưới quyền kiểm soát tập trung của chính phủ. Sau khi Nhật Bản chiến thắng cuộc Chiến tranh Thanh–Nhật, mọi bất mãn còn sót lại về cuộc Xử lý Lưu Cầu nhanh chóng lắng xuống.