Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Hiệp ước
Hiệp ước München
1938 cession of German-speaking Czechoslovakia to the German Reich
- 30 tháng 9 năm 1938
- Châu Âu
Hiệp ước
1938 cession of German-speaking Czechoslovakia to the German Reich
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Hiệp ước München được ký kết tại München vào ngày 30 tháng 9 năm 1938 giữa Đức Quốc Xã, Anh, Pháp và Ý. Hiệp ước cho phép Đức sáp nhập vùng lãnh thổ Sudetenland thuộc Đệ nhất Cộng hòa Tiệp Khắc, nơi có 3 triệu dân sinh sống với đa số là người gốc Đức. Tại một số nơi, văn kiện này còn được gọi là Tối hậu thư München (tiếng Séc: Mnichovský diktát; tiếng Slovak: Mníchovský diktát) hay Sự phản bội München (tiếng Séc: Mnichovská zrada; tiếng Slovak: Mníchovská zrada), xuất phát từ việc Pháp từng ký hiệp ước liên minh năm 1924 và hiệp ước quân sự năm 1925 với Cộng hòa Tiệp Khắc trước đó.
Nước Đức phát động một cuộc chiến tranh không tuyên bố nhắm vào Tiệp Khắc từ ngày 17 tháng 9 năm 1938. Phản ứng trước diễn biến này, Anh và Pháp chính thức yêu cầu Tiệp Khắc nhượng lại vùng Sudetenland cho Đức vào ngày 20 tháng 9. Tiếp đó, Ba Lan và Hungary lần lượt đưa ra các yêu sách lãnh thổ vào các ngày 21 và 22 tháng 9. Cùng lúc, quân Đức tràn vào đánh chiếm các phần lãnh thổ thuộc Cheb và Jeseník, nơi chiến sự nổ ra ác liệt với sự tham gia của pháo binh Đức cùng xe tăng và xe bọc thép Tiệp Khắc. Các toán bộ binh vũ trang nhẹ của Đức thọc sâu chiếm đóng chớp nhoáng một số huyện vùng biên trước khi bị đánh bật trở lại. Ba Lan điều động các đơn vị quân đội áp sát biên giới chung với Tiệp Khắc và mở một đợt tấn công thăm dò bất thành vào ngày 23 tháng 9. Hungary cũng dồn quân về phía biên giới Tiệp Khắc nhưng chưa nổ súng tấn công. Liên Xô tuyên bố sẵn sàng đưa quân sang chi viện cho Tiệp Khắc với điều kiện Hồng quân được quyền hành quân qua lãnh thổ Ba Lan và Romania, song cả hai quốc gia này đều kiên quyết khước từ.
Một hội nghị khẩn cấp giữa các cường quốc châu Âu diễn ra tại München vào hai ngày 29 và 30 tháng 9 mà không có sự tham gia của Tiệp Khắc (dù phái đoàn của họ có mặt tại thành phố), cũng như không có Liên Xô (vốn là đồng minh của cả Pháp lẫn Tiệp Khắc). Thỏa thuận nhanh chóng đạt được dựa trên toàn bộ các điều kiện do Adolf Hitler đưa ra, rồi được người đứng đầu các nước Đức, Pháp, Anh và Ý đặt bút ký kết. Vùng biên giới đồi núi hiểm trở của Tiệp Khắc vốn là đường biên giới tự nhiên giữa nhà nước Séc và các quốc gia người German từ thời kỳ đầu Trung cổ, đồng thời tạo thành lá chắn tự nhiên vững chắc trước bất kỳ đòn tiến công nào từ phía Đức. Nhờ có hệ thống công sự kiên cố, Sudetenland nắm giữ vị trí địa chiến lược sống còn đối với nền an ninh Tiệp Khắc. Ngày 30 tháng 9, trước sức ép quân sự từ Đức, Ba Lan, Hungary cùng sức ép ngoại giao dồn dập từ Anh và Pháp, Tổng thống Edvard Beneš buộc phải nhượng bộ và chấp thuận cắt đất cho Đức theo các điều khoản tại München.
Tiếp sau Hiệp ước München là Phán quyết Vienna lần thứ nhất vào ngày 2 tháng 11 năm 1938, cắt phần lớn các vùng đất có đông người Hungary sinh sống ở miền nam Slovakia cùng miền nam vùng Rus Subcarpathia khỏi lãnh thổ Tiệp Khắc. Đến ngày 30 tháng 11, Tiệp Khắc tiếp tục phải nhượng lại cho Ba Lan các dải đất nhỏ thuộc vùng Spiš và Orava. Tháng 3 năm 1939, Đệ nhất Cộng hòa Slovakia, một nhà nước bù nhìn của Đức, tuyên bố độc lập. Ngay sau đó, Hitler xé bỏ lời hứa tôn trọng chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của Tiệp Khắc bằng việc xua quân chiếm đóng toàn bộ phần đất còn lại và lập nên Vùng bảo hộ Bohemia và Moravia. Toàn bộ nền công nghiệp quốc phòng, kho vũ khí xe tăng cùng đội quân quy mô lớn của quốc gia bị thôn tính này đã tiếp sức trực tiếp cho cỗ máy chiến tranh của Đức mạnh lên nhanh chóng.
Thời điểm đó, phần lớn dư luận châu Âu hân hoan đón nhận Hiệp ước München, tin rằng thỏa thuận này sẽ giúp cứu vãn lục địa khỏi một cuộc đại chiến đẫm máu. Hitler cũng tuyên bố đây là đòi hỏi lãnh thổ cuối cùng của ông ta tại châu Âu. Ngày nay, Hiệp ước München được nhìn nhận là một chính sách nhân nhượng thất bại hoàn toàn, và thuật ngữ này đã trở thành "từ đồng nghĩa với sự vô ích của việc nhượng bộ các nhà nước chuyên chế bành trướng".
Đệ nhất Cộng hòa Tiệp Khắc ra đời vào năm 1918 sau sự tan rã của Đế quốc Áo - Hung vào cuối Chiến tranh thế giới thứ nhất. Hòa ước Saint-Germain chính thức công nhận nền độc lập của Tiệp Khắc và Hòa ước Trianon xác lập đường biên giới cho nhà nước non trẻ này. Lãnh thổ đất nước khi ấy được chia thành xứ Bohemia và Moravia ở phía tây cùng Slovakia và Rus Subcarpathia ở phía đông, bao gồm hơn ba triệu người gốc Đức, chiếm tới 22,95% tổng dân số cả nước. Họ cư trú chủ yếu tại các dải đất vùng biên của các xứ Séc lịch sử mà họ đặt ra tên gọi mới là Sudetenland, tiếp giáp với Đức và nhà nước Áo mới được thành lập.
Cộng đồng người Đức Sudeten khi đó không hề được trưng cầu ý kiến về việc họ có mong muốn trở thành công dân Tiệp Khắc hay không. Dù hiến pháp cam kết bảo đảm quyền bình đẳng cho mọi công dân, giới lãnh đạo chính trị đương thời lại có xu hướng biến đất nước "thành một công cụ phục vụ chủ nghĩa dân tộc Séc và Slovakia." Dù đã có một số bước tiến nhất định nhằm dung nạp người Đức cùng các sắc dân thiểu số khác, họ vẫn chiếm tỷ lệ rất thấp trong bộ máy chính quyền cũng như trong quân đội. Không những vậy, cuộc Đại suy thoái bùng nổ năm 1929 đã giáng đòn nặng nề vào khối cư dân Đức Sudeten vốn phụ thuộc lớn vào công nghiệp hóa và xuất khẩu, hơn hẳn so với người Séc và người Slovakia. Đến năm 1936, có tới 60% tổng số người thất nghiệp tại Tiệp Khắc là người Đức.
Năm 1933, thủ lĩnh cộng đồng người Đức Sudeten là Konrad Henlein đứng ra thành lập Đảng Đức Sudeten (SdP), một tổ chức mang đường lối "hiếu chiến, dân túy và công khai thù địch" với chính phủ Tiệp Khắc. Chính đảng này nhanh chóng thâu tóm tới hai phần ba số phiếu bầu tại các khu vực tập trung đông cư dân gốc Đức. Giới sử học hiện vẫn còn bất đồng về việc liệu SdP ngay từ đầu đã là một tổ chức bình phong của Đức Quốc Xã hay dần bị tha hóa biến chất theo thời gian. Đến năm 1935, SdP vươn lên thành chính đảng lớn thứ hai tại Tiệp Khắc do toàn bộ lá phiếu của cử tri Đức đều dồn cho đảng này, trong khi phiếu bầu của người Séc và Slovakia bị phân tán cho nhiều đảng phái khác nhau.
Không lâu sau khi Đức sáp nhập Áo (sự kiện Anschluss), Henlein đã diện kiến Hitler tại Berlin vào ngày 28 tháng 3 năm 1938, nơi ông ta nhận chỉ thị phải đưa ra các yêu sách mà chính phủ dân chủ Tiệp Khắc dưới quyền Tổng thống Edvard Beneš hoàn toàn không thể chấp nhận. Ngày 24 tháng 4, SdP công bố một loạt yêu sách được gọi là Chương trình Karlsbad. Henlein đòi hỏi quyền tự trị cho người Đức tại Tiệp Khắc. Chính phủ Tiệp Khắc phản hồi bằng tuyên bố sẵn sàng trao thêm quyền cho người thiểu số gốc Đức, song thoạt đầu kiên quyết khước từ quyền tự trị. Trong cuộc bỏ phiếu tháng 5 năm 1938, SdP giành được tới 88% số phiếu của cộng đồng cử tri gốc Đức.
Trước tình hình căng thẳng leo thang đỉnh điểm giữa cộng đồng người Đức và chính quyền Tiệp Khắc, ngày 15 tháng 9 năm 1938, Beneš đã bí mật đề xuất nhượng lại 6.000 kilômét vuông (2.300 dặm vuông Anh) lãnh thổ Tiệp Khắc cho Đức, đổi lấy việc phía Đức chấp nhận tiếp nhận từ 1,5 đến 2,0 triệu người Đức Sudeten bị Tiệp Khắc trục xuất. Tuy nhiên, Hitler hoàn toàn không buồn hồi đáp.
Đúng như những gì chính sách nhân nhượng Hitler trước đó từng bộc lộ, cả Pháp và Anh đều quyết tâm né tránh chiến tranh bằng mọi giá. Chính phủ Pháp không muốn đơn độc đối đầu với Đức nên đã hành động hoàn toàn theo sự dẫn dắt của chính phủ Bảo thủ Anh dưới thời Thủ tướng Neville Chamberlain. Ông nhận định những bức xúc của người Đức Sudeten là có cơ sở và tin rằng dã tâm của Hitler chỉ dừng lại ở mức giới hạn. Cả Anh và Pháp do đó đều lên tiếng khuyên Tiệp Khắc chấp nhận các yêu sách của phía Đức. Beneš kiên quyết chống cự và vào ngày 19 tháng 5 đã ban bố lệnh động viên một phần nhằm sẵn sàng ứng phó trước nguy cơ xâm lược từ Đức.
Ngày 20 tháng 5, Hitler trình bày trước các tướng lĩnh bản dự thảo kế hoạch tấn công Tiệp Khắc mang mật danh Chiến dịch Xanh. Ông ta nhấn mạnh sẽ không "nghiền nát Tiệp Khắc" bằng biện pháp quân sự nếu thiếu đi "hành vi khiêu khích", "một thời cơ đặc biệt thuận lợi" hoặc "một lý do chính trị chính đáng." Ngày 28 tháng 5, Hitler triệu tập cuộc họp với các tư lệnh quân binh chủng, hạ lệnh đẩy nhanh tiến độ đóng tàu ngầm U-boat và đẩy sớm kế hoạch hoàn thiện các thiết giáp hạm mới gồm Bismarck và Tirpitz lên mùa xuân năm 1940. Ông ta cũng yêu cầu phải khẩn trương nâng cấp hỏa lực cho các thiết giáp hạm Scharnhorst và Gneisenau. Dù nhận thức rõ lực lượng này vẫn chưa đủ để đương đầu trong một cuộc chiến tổng lực trên biển với Anh, Hitler kỳ vọng chúng sẽ tạo ra sức răn đe cần thiết. Mười ngày sau, Hitler đặt bút ký chỉ thị bí mật ấn định cuộc chiến chống Tiệp Khắc phải được phát động muộn nhất là vào ngày 1 tháng 10.
Ngày 22 tháng 5, Đại sứ Ba Lan tại Pháp là Juliusz Łukasiewicz đã tuyên bố với Bộ trưởng Ngoại giao Pháp Georges Bonnet rằng nếu Pháp ra quân chống lại Đức để bảo vệ Tiệp Khắc thì "chúng tôi sẽ không nhúc nhích". Łukasiewicz cũng nhấn mạnh với Bonnet rằng Ba Lan sẽ phản đối kịch liệt mọi nỗ lực của quân đội Liên Xô nhằm đưa quân qua chi viện cho Tiệp Khắc. Édouard Daladier sau đó cay đắng nói với Đại sứ Liên Xô tại Pháp Jakob Suritz: "Không những chúng ta không thể trông chờ vào sự hỗ trợ của Ba Lan, mà chúng ta còn chẳng dám tin chắc liệu Ba Lan có đâm sau lưng chúng ta hay không." Mặc dù vậy, chính phủ Ba Lan từng nhiều lần bắn tín hiệu (vào tháng 3 năm 1936 cùng tháng 5, tháng 6 và tháng 8 năm 1938) rằng họ sẵn sàng tham chiến chống Đức nếu phía Pháp quyết tâm bảo vệ Tiệp Khắc: "Đề xuất của Beck gửi tới Bonnet, những tuyên bố của ông với Đại sứ Drexel Biddle cùng ghi nhận từ Vansittart cho thấy Ngoại trưởng Ba Lan trên thực tế hoàn toàn sẵn sàng thực hiện một bước chuyển trục chính sách triệt để nếu các cường quốc phương Tây quyết định khai chiến với Đức. Dẫu vậy, những đề xuất và tuyên bố này không hề nhận được bất kỳ sự hưởng ứng nào từ các chính phủ Anh và Pháp, những bên vốn chỉ chăm chăm tìm cách ngăn ngừa chiến tranh bằng việc nhượng bộ Đức."
Sĩ quan tùy viên của Hitler là Fritz Wiedemann sau chiến tranh nhớ lại rằng ông đã "vô cùng bàng hoàng" trước kế hoạch mới của Hitler về việc sẽ tiến đánh Anh và Pháp chỉ từ ba đến bốn năm sau khi "giải quyết xong tình hình" tại Tiệp Khắc. Đại tướng Ludwig Beck, Tổng tham mưu trưởng Bộ Tổng tham mưu Đức, nhận định rằng sở dĩ Hitler thay đổi ý định và ưu tiên hành động chớp nhoáng là bởi hệ thống phòng thủ của Tiệp Khắc lúc bấy giờ vẫn còn đang trong quá trình xây dựng dở dang (điều sẽ không còn lặp lại sau 2 tới 3 năm nữa), trong khi chương trình tái vũ trang của Anh cũng phải đến năm 1941 hoặc 1942 mới phát huy trọn vẹn hiệu quả. Tướng Alfred Jodl ghi trong nhật ký rằng lệnh động viên một phần của Tiệp Khắc ngày 21 tháng 5 đã thôi thúc Hitler ban hành chỉ thị tác chiến mới cho Chiến dịch Xanh vào ngày 30 tháng 5, đi kèm bức công văn từ Wilhelm Keitel nêu rõ kế hoạch tác chiến này phải được triển khai chậm nhất là vào ngày 1 tháng 10.
Cùng thời điểm đó, chính phủ Anh ép Beneš phải chấp nhận một trung gian hòa giải. Vì không muốn cắt đứt mối liên kết ngoại giao với Tây Âu, Beneš đành miễn cưỡng chấp thuận. Phía Anh cử Lord Runciman, một cựu bộ trưởng thuộc Đảng Tự do, tới Praha vào ngày 3 tháng 8 với chỉ thị phải thuyết phục Beneš gật đầu trước một phương án thỏa hiệp được phía người Đức Sudeten chấp nhận. Ngày 20 tháng 7, Bonnet thẳng thắn nói với đại sứ Tiệp Khắc tại Paris rằng dù Pháp sẽ công khai tuyên bố ủng hộ để tạo thế cho Tiệp Khắc trên bàn đàm phán, nước này không hề có ý định bước vào chiến tranh vì dải đất Sudetenland. Sang tháng 8, các phương tiện truyền thông Đức ngập tràn những bài viết thêu dệt về các hành vi tàn bạo của chính quyền Tiệp Khắc nhắm vào người Đức Sudeten, nhằm mượn tay phương Tây gây áp lực buộc Tiệp Khắc phải nhượng bộ. Hitler toan tính rằng nếu phía Tiệp Khắc cự tuyệt, phương Tây sẽ cảm thấy hoàn toàn có lý do chính đáng về mặt đạo đức để phó mặc số phận Tiệp Khắc. Tháng 8, Đức điều động 750.000 quân áp sát biên giới Tiệp Khắc dưới danh nghĩa tập trận quân sự thông thường. Vào ngày 4 hoặc 5 tháng 9, Beneš đưa ra Phương án Bốn, nhượng bộ gần như toàn bộ các đòi hỏi trong thỏa thuận. Tuy nhiên, người Đức Sudeten khi ấy đã nhận mật lệnh từ Hitler là phải khước từ mọi nỗ lực thỏa hiệp. Đảng SdP đã tổ chức các cuộc biểu tình gây rối, khiêu khích lực lượng cảnh sát trấn áp tại Ostrava vào ngày 7 tháng 9, dẫn đến việc hai nghị sĩ của đảng này bị bắt giữ. Phía người Đức Sudeten lập tức lợi dụng sự cố này cùng những cáo buộc bạo lực vô căn cứ khác làm cái cớ để đơn phương cắt đứt mọi cuộc đàm phán tiếp theo.
Ngày 12 tháng 9, Hitler đăng đàn phát biểu tại Đại hội Đảng Quốc xã ở Nuremberg về cuộc khủng hoảng Sudeten, kịch liệt lên án các hành động của chính phủ Tiệp Khắc. Hitler công kích Tiệp Khắc là một nhà nước ngụy tạo vi phạm nguyên tắc quyền dân tộc tự quyết của luật pháp quốc tế. Ông ta rêu rao rằng đây chỉ là sự bá quyền của người Séc, bất chấp việc các cộng đồng Đức, Slovakia, Hungary, Ukraina và Ba Lan trong nước trên thực tế không hề muốn sáp nhập chung với người Séc. Hitler cáo buộc Beneš đang âm mưu diệt chủng dần dần cộng đồng người Đức Sudeten, đồng thời tuyên bố rằng kể từ ngày Tiệp Khắc thành lập, hơn 600.000 người Đức đã bị cố tình xua đuổi khỏi nhà cửa dưới mối đe dọa của nạn đói nếu không chịu di dời. Ông ta quy kết chính quyền Beneš ngược đãi người Đức cùng các sắc dân Hungary, Ba Lan, Slovakia, và tố cáo Beneš đe dọa gán nhãn phản quốc cho các dân tộc này nếu họ không thể hiện lòng trung thành tuyệt đối với quốc gia. Hitler khẳng định với tư cách là nguyên thủ quốc gia Đức, ông ta sẽ ủng hộ đến cùng quyền tự quyết của những đồng bào Đức tại Sudetenland. Ông ta cũng lên án Beneš về việc chính quyền Tiệp Khắc gần đây đã xử tử một số người biểu tình gốc Đức, đồng thời cáo buộc Beneš có thái độ hiếu chiến và đe dọa nước Đức, cảnh báo nếu chiến tranh bùng nổ thì Beneš sẽ ép buộc người Đức Sudeten cầm súng chống lại đồng bào từ chính quốc Đức trái với nguyện vọng của họ. Hitler còn công kích chính phủ Tiệp Khắc chỉ là một chế độ tay sai của Pháp, dẫn lại phát biểu của Bộ trưởng Hàng không Pháp Pierre Cot: "Chúng ta cần nhà nước này như một bàn đạp để ném bom thuận lợi hơn nhằm hủy diệt nền kinh tế và công nghiệp của nước Đức."
Ngày Thứ Sáu 20 tháng 5 năm 1938 bắt đầu một cuộc khủng hoảng mà sau này được gọi là "Khủng hoảng tháng Năm." Trong 48 giờ đầu, các chính phủ Anh, Pháp, Tiệp Khắc và Liên Xô trở nên hốt hoảng tin rằng châu Âu ở gần bờ vực chiến tranh. Đây có lẽ chủ yếu là do kế hoạch của Đức tấn công Tiệp Khắc bị rò rỉ. Vì tin như thế mà Tiệp Khắc bắt đầu động binh, còn Anh, Pháp và Liên Xô biểu lộ sự cứng rắn và hợp nhất để đối phó với mối đe dọa của Đức.
Hitler cảm thấy bẽ mặt nặng nề vì hành động của Tiệp Khắc, và cũng vì sự ủng hộ của Anh, Pháp và ngay cả Liên Xô dành cho Tiệp Khắc. Hitler càng phẫn nộ hơn vì bị cáo buộc – đúng tội nhưng quá sớm – về hành động gây hấn mà chính ông định sẽ thực hiện. Hitler ra lệnh cho Quân đội Đức soạn thảo những kế hoạch cuối cùng để sẵn sàng tấn công Tiệp Khắc ngày 1/10/1938.
Ngày 12/9, Hitler phát biểu trước một đám đông cuồng tín lấp đầy một sân vận động khổng lồ ở Nürnberg trong buổi bế mạc Đại hội Đảng Quốc xã, đòi hỏi chính phủ Tiệp Khắc tạo "bình đẳng" cho người Đức Sudeten. Nếu không, Đức sẽ có biện pháp để đạt điều này.
Ngôn từ của Hitler gây xao động đáng kể. Ở Sudetenland, một cuộc nổi loạn xảy ra. Sau hai ngày xô xát cuồng loạn, chính phủ Tiệp Khắc kiểm soát được tình hình bằng cách đưa quân đội đến và ra lệnh thiết quân luật. Henlein lẻn qua biên giới đến Đức, tuyên bố rằng giải pháp duy nhất bây giờ là nhượng vùng Sudetenland cho Đức.
Đấy là giải pháp mà Anh đang ủng hộ, nhưng cần đạt sự thỏa thuận của Pháp trước khi thúc đẩy thêm. Một ngày sau bài diễn văn của Hitler, nội các Pháp họp suốt ngày, vẫn chia rẽ nhau về việc liệu có nên tôn trọng nghĩa vụ giúp Tiệp Khắc trong trường hợp Đức tấn công, mà họ biết sắp diễn ra. Thủ tướng Daladier kêu gọi Chamberlain cố thương thuyết với Hitler.
Nội dung từ bài Wikipedia “Hiệp ước München”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.