Biến loạn Heiji (平治の乱 Heiji no ran, 19 tháng 1 – 5 tháng 2 năm 1160) do cuộc nội chiến diễn ra vào năm 1160 tương ứng với niên hiệu Heiji (平治 Bình Trị) nên còn được gọi Loạn Heiji, Bình Trị Loạn. Cuộc nội chiến ngắn giữa các phe đối địch dưới quyền Thượng hoàng Go-Shirakawa nhằm giải quyết tranh chấp về quyền lực chính trị trong triều đình.
Trước đó, Biến loạn Hōgen đã diễn ra vào năm 1156, và Biến loạn Heiji được coi là hệ quả trực tiếp của cuộc xung đột này. Tuy nhiên khác với Biến loạn Hōgen, vốn là cuộc tranh quyền giữa các thiên hoàng và các thành viên trong cùng một gia tộc, Biến loạn Heiji là cuộc đối đầu giữa hai gia tộc võ sĩ đối lập.
Sự kiện này không chỉ làm nổi bật mâu thuẫn quyền lực giữa các gia tộc võ sĩ mà còn được xem là tiền đề cho những cuộc nội chiến lớn hơn trong lịch sử Nhật Bản về sau (Chiến tranh Genpei).
Bối cảnh
Shinzei chấp chính
Năm Hōgen nguyên niên (1156), sau khi giành thắng lợi trong cuộc chiến Loạn Hōgen, Thiên hoàng Go-Shirakawa đã ban hành một sắc lệnh mới về việc thay đổi quyền lực, được gọi là "Tân chế Hōgen" (Hōgen Shinsei) vào tháng 9 nhuận cùng năm. Sắc lệnh này nhấn mạnh tư tưởng vương thổ (ōdoshisō), khẳng định quyền lực cai trị to lớn từ Thiên hoàng, với tuyên bố "Đất đai Kyūshū thuộc về một người duy nhất. Ngoài lệnh nhà vua, không ai có thể áp đặt quyền lực riêng". Nội dung chủ yếu sắc lệnh là lệnh điều chỉnh các điền trang (shōen). Trong thời kỳ viện chính của Thượng hoàng Toba, nhiều điền trang được hình thành khắp cả nước, gây ra các cuộc tranh chấp về việc thực thi quốc vụ tại nhiều nơi. Lệnh điều chỉnh điền trang này nhằm giải quyết sự hỗn loạn, đặt tất cả các điền trang, lãnh địa tỉnh và công lãnh dưới quyền cai trị từ Thiên hoàng, và tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành chế độ điền trang công lãnh (shōen kōryō sei). Người lập kế hoạch và thúc đẩy cuộc cải cách quốc chính này là một cận thần thân cận của Go-Shirakawa, Fujiwara no Michinori, được biết đến với tên Shinzei.
Để thực hiện các cải cách, Shinzei đã thiết lập một cơ quan gọi là Kí Lục sở (Kirokusho), nơi lưu trữ các tài liệu liên quan đến điền trang và xử lý các tranh chấp giữa các chủ sở hữu điền trang. Chức vị đứng đầu là Thượng khanh được giao cho Đại nạp ngôn Sanjō Kinkei và từ nhóm quan viên phụ trách công việc thực tế đã chọn ra các biện quan như Hữu trung biện Fujiwara no Korekata, Tả thiếu biện Minamoto no Masayori, và Hữu thiếu biện Fujiwara no Toshinori (con trai trưởng của Shinzei). Dưới quyền có 21 người trong Kí Lục sở tham gia tiến hành thẩm định tài liệu đệ trình từ các lãnh chủ điền trang, cũng như xét xử các tranh chấp giữa các trang viên khác nhau. Nhiều năm sau đó, Kiyohara no Yorinari một viên quan trong Kí Lục Sở đã nói với Fujiwara no Kanezane việc Shinzei gọi Go-Shirakawa là vua "ám tối", điều này ám chỉ việc Go-Shirakawa mặc dù ông không phải là một người nắm quyền hành chính thức trong triều đình lúc bấy giờ nhưng lại là một người cai trị ngầm có quyền lực trong bóng tối. Phản ánh thực tế quyền lực phức tạp và can thiệp từ Go-Shirakawa trong chính trị.
Ngoài ra, Shinzei còn bắt tay vào việc phục hồi cung điện, hoàn thành tái thiết vào tháng 10 năm Hōgen thứ 2 (1157). Ngay sau đó, ông ban hành thêm 30 điều luật mới nhằm cải tổ các công việc triều chính, thiết lập các quy tắc và chấn chỉnh kỷ cương cho các quan chức. Trong quá trình này, sự thăng tiến của Shinzei và gia đình ông trở nên đáng chú ý. Hai người con trai là Toshinori và Sadanori, với mẹ là con gái của Takashina no Shigenaka (người từng giữ chức Gia tư, quản lý tài sản và công việc, cho hai cha con Quan bạch Fujiwara no Moromichi và Fujiwara no Tadazane), tham gia vào việc triều chính với tư cách là biện quan. Trong khi Shigenori và Naganori, với mẹ là Fujiwara no Asako (nhũ mẫu của Go-Shirakawa), lần lượt được bổ nhiệm làm trấn thủ tỉnh Tōtōmi và Mino.
Bản thân Shinzei cũng không quên củng cố nền tảng kinh tế cho mình bằng cách tịch thu lãnh địa của Fujiwara no Yorinaga, người đã thất bại và tử trận trong Loạn Hōgen, rồi sáp nhập vào lãnh địa hậu viện và đảm nhận vai trò quản lý lãnh địa này.
Gia tộc Taira nổi lên
Để thúc đẩy cải cách quốc chính, Shinzei đặc biệt ưu ái đối đãi với Taira no Kiyomori. Gia tộc Taira, trong đó Kiyomori giữ vai trò chủ chốt, vốn đã sở hữu lực lượng quân sự lớn nhất trong số các võ sĩ Bắc Diện. Nhưng sau cuộc loạn, Kiyomori trở thành trấn thủ tỉnh Harima, Taira no Yorimori trở thành trấn thủ tỉnh Aki, Taira no Norimori được bổ nhiệm trấn thủ tỉnh Awaji, và Taira no Tsunemori nhận chức vụ quan giới ở tỉnh Hitachi, nhờ đó gia tộc này càng mở rộng thế lực. Ngoài ra, sức mạnh quân sự gia tộc Taira là không thể thiếu để duy trì trật tự tại Kyōto, vốn bị tàn phá sau cuộc chiến, cũng như để quản lý các trang viên, giám sát quan chức địa phương và nông dân, kiểm soát các thần nhân và tăng binh.
Việc bổ nhiệm Taira no Motomori làm trấn thủ tỉnh Yamato cũng thể hiện kỳ vọng lớn vào gia tộc Taira. Tỉnh Yamato là nơi có nhiều điền trang của chùa Hưng Phúc tự (興福寺 Kōfuku-ji), và mọi nỗ lực tiến hành kiểm soát đất đai trước đây đều thất bại do sự chống đối từ thần nhân và các tăng binh. Dựa vào sức mạnh quân sự, Kiyomori đã tiến hành việc kiểm soát đất đai tỉnh này, nhưng đồng thời cũng linh hoạt trong việc thừa nhận một số đặc quyền của thế lực tôn giáo, giúp quản lý lãnh địa tại Yamato một cách hiệu quả.
Ngoài ra, bằng việc nhậm chức Đại tể Đại nhị, Kiyomori đã tham gia sâu vào thương mại Nhật-Tống, qua đó củng cố tiềm lực kinh tế của mình. Để củng cố liên minh với gia tộc Taira, Shinzei đã sắp đặt cuộc hôn ước giữa con trai mình là Fujiwara no Shigenori và con gái của Kiyomori (người sau này trở thành phu nhân của Fujiwara no Kanemasa), và nhờ vậy, cải cách chính trị dường như đã tiến triển suôn sẻ.
Phe ủng hộ Thiên hoàng Nijō thân chính
Tuy nhiên, lúc này đã xuất hiện một thế lực chính trị khác, do Fujiwara no Nariko (Bifukumon'in) đứng đầu, tập trung vào việc hỗ trợ Thân vương Morihito lên ngôi (phe Nijō thân chính). Bifukumon’in, người đã thừa kế phần lớn lãnh địa từ Thái thượng pháp hoàng Toba, trở thành một trong những lãnh chúa sở hữu trang viên lớn nhất, khiến không ai có thể phớt lờ ý muốn của bà. Bifukumon’in từ lâu đã mong muốn Morihito, người con nuôi của bà, lên ngôi, và đã yêu cầu Shinzei giúp thực hiện nguyện vọng này.
Ban đầu, việc Thiên hoàng Go-Shirakawa đăng cơ cũng chỉ là bước đệm cho đến khi Morihito có thể kế vị, vì thế Shinzei không thể từ chối yêu cầu từ Bifukumon’in. Ngày 4 tháng 8 năm Hōgen thứ 3 (1158), theo sự thỏa thuận giữa Shinzei và Bifukumon’in, Thiên hoàng Go-Shirakawa đã nhường ngôi cho Thân vương Morihito, người sau này trở thành Thiên hoàng Nijō. Sự kiện này đánh dấu sự khởi đầu cho cuộc đối đầu giữa phe viện chính Go-Shirakawa và phe thân chính Nijō.
Phe Nijō thân chính được dẫn dắt bởi Fujiwara no Tsunemune (bác của Nijō) và Fujiwara no Korekata (bạn Nijō từ nhỏ và cũng là một biện quan trong Ký Lục Sở), với sự hỗ trợ mạnh mẽ từ Bifukumon’in, đã tìm cách kiềm chế các hoạt động chính trị của Go-Shirakawa. Trái lại, Go-Shirakawa, người đã bất ngờ kế vị sau cái chết đột ngột của Thiên hoàng Konoe, chỉ có thể dựa vào Shinzei. Tuy nhiên, Shinzei cũng từng là cận thần của Thái thượng pháp hoàng Toba và có mối quan hệ mật thiết với Bifukumon’in, khiến tình hình trở nên bất lợi cho Go-Shirakawa. Vì vậy, việc đào tạo và xây dựng các cận thần ủng hộ chính quyền viện chính của mình trở thành nhiệm vụ cấp bách đối với Go-Shirakawa.
Nobuyori xuất hiện
Nhằm củng cố thế lực, Go-Shirakawa đã trọng dụng Fujiwara no Nobuyori, người giữ chức trấn thủ tỉnh Musashi. Nobuyori đã thăng tiến nhanh chóng: vào tháng 3 năm Hōgen thứ 2 (1157), ông được bổ nhiệm làm Hữu Cận vệ Quyền Trung tướng, đến tháng 10 thì được bổ nhiệm làm Tàng Nhân Đầu, tháng 2 năm sau trở thành Tham nghị và Hoàng hậu cung Quyền Lượng, tháng 8 là Quyền Trung nạp ngôn, đến tháng 11 ông được giao trọng trách của Kiểm phi Vi sứ Biệt đương. Gia tộc của Nobuyori vốn có quyền sở hữu đất đai ở các tỉnh Musashi và Mutsu, vì thế ông liên kết chặt chẽ với Minamoto no Yoshitomo, người cũng có ảnh hưởng lớn tại hai vùng này. Trong trận Ōkura tại tỉnh Musashi vào tháng 8 năm Kyūju thứ 2 (1155), nơi Minamoto no Yoshihira (con trai trưởng của Yoshitomo) tiêu diệt người chú của mình là Minamoto no Yoshikata, có thể Nobuyori cũng đã đóng góp hỗ trợ với tư cách là trấn thủ tỉnh Musashi.
Vào tháng 8 năm Hōgen thứ 3 (1158), khi viện chính sở của Go-Shirakawa được thành lập, Nobuyori được bổ nhiệm làm Biệt đương, phụ trách quản lý binh mã viện. Yoshitomo, người giữ chức Tả Mã đầu (quản lý ngựa triều đình), đã củng cố thêm mối liên kết giữa hai người. Nhờ sức mạnh quân sự của Yoshitomo, Nobuyori đạt được thỏa thuận hôn nhân cho em gái mình với Konoe Motozane, con trai trưởng của gia tộc Nhiếp quan. Gia tộc Nhiếp quan đã suy yếu đáng kể sau Loạn Hōgen: đất đai do Fujiwara no Tadamichi cai quản và lãnh địa của Yorinaga đều bị tịch thu, cùng với cái chết của nhiều gia nhân như Minamoto no Tameyoshi, người bảo vệ quyền lợi các trang viên. Điều này làm gia tăng tranh chấp trên khắp các trang viên, khiến gia tộc Nhiếp quan không thể không tìm kiếm nguồn lực quân sự thay thế, và liên minh với Nobuyori, người có quan hệ chặt chẽ với Yoshitomo, là điều khó tránh khỏi.
Ngoài Nobuyori, phe cận thần ủng hộ Go-Shirakawa còn có Fujiwara no Narichika (con trai thứ ba của Fujiwara no Ienari) và Minamoto no Moronaka, giúp củng cố lực lượng phe viện chính Go-Shirakawa.
Hình thành phe chống Shinzei
Tại thời điểm này, các phe phái chính trị bao gồm gia tộc của Shinzei, phe ủng hộ Nijō thân chính, phe ủng hộ viện chính Go-Shirakawa và gia tộc Taira đã lần lượt hình thành. Trong "Heiji Monogatari" viết rằng, sự bất hòa giữa Fujiwara no Nobuyori và Shinzei bắt nguồn từ việc Nobuyori mong muốn trở thành Cận vệ Đại tướng (Konoe Taishō), nhưng bị Shinzei từ chối. Tuy nhiên, trong "Gukanshō" không nhắc đến câu chuyện này, và có ý kiến cho rằng việc một cận thần của viện chính như Nobuyori được phong làm Đại tướng là điều khó xảy ra. Mặt khác, một số ý kiến lại cho rằng, Nobuyori đã thăng tiến thần tốc từ chức trấn thủ lên đến Quyền Trung nạp ngôn chỉ trong vòng chưa đầy hai năm, vốn là điều gần như không thể. Do đó, nếu Go-Shirakawa tiếp tục ưu ái thì việc Nobuyori kỳ vọng vào những bước tiến tiếp theo cũng không phải là điều không tưởng.
Nguyên nhân lớn nhất dẫn đến cuộc nổi loạn Heiji có lẽ là sự phản đối từ các phe đối với quyền lực chính trị dưới sự lãnh đạo của gia tộc Shinzei. Mặc dù phe Nijō và phe viện chính Go-Shirakawa đối đầu gay gắt, nhưng họ đã thống nhất trong việc muốn loại bỏ Shinzei và luôn tìm kiếm cơ hội để lật đổ ông. Trong khi đó, Kiyomori giữ một lập trường trung lập, dù ông đã gả con gái mình cho con trai của Shinzei là Narikata, đồng thời cũng gả một con gái khác cho con trai của Nobuyori là Nobuchika (sau này là phu nhân của Fujiwara no Takafusa).
Vào tháng 12 năm Heiji nguyên niên (tức tháng 1 năm 1160), khi Kiyomori hành hương đến Kumano, để lại khoảng trống quân sự ở Kyoto, phe chống Shinzei đã nắm bắt cơ hội này để phát động cuộc nổi dậy.
Diễn biến
Cuộc tấn công vào dinh Sanjō
Vào đêm ngày 9 tháng 12, Fujiwara no Nobuyori cùng các tướng lĩnh đồng minh đã tổ chức tấn công dinh thự Sanjō, nơi ở của Thượng hoàng Go-Shirakawa. Nobuyori và đồng bọn bắt giữ Go-Shirakawa cùng chị gái của ông, Nội thân vương Muneko, sau đó phóng hỏa dinh thự và tấn công vào bất kỳ ai tìm cách chạy trốn . Trong cuộc tấn công, các cận vệ như Ōe no Ienaka và Taira no Yasutada, cùng nhiều quan chức và cung nữ, đã thiệt mạng. Tuy nhiên, gia tộc của Shinzei đã kịp thời bỏ trốn trước đó.
Nobuyori chuyển Go-Shirakawa và Nội thân vương Muneko đến khu vực Nhất bản Ngự thư Sở (Ichihon no Gosho) bên trong Hoàng cung, nơi Thiên hoàng Nijō đang cư trú, và đưa họ vào tình trạng bị quản thúc. Theo "Gukanshō", Nobuyori đã "mời" Go-Shirakawa đến cư trú tại Nhất bản Ngự thư Sở, cho thấy có thể ông đã bảo hộ Go-Shirakawa trong dinh thự này. Chiếc xe chở Go-Shirakawa được Minamoto no Morinaka chuẩn bị, và các chiến binh Minamoto no Shigenari, Minamoto no Mitsumoto, và Minamoto no Sukemi hộ tống. Mitsumoto, cháu trai của người hầu cận Bifukumon’in, Minamoto no Mitsuyasu, cho thấy phe ủng hộ Nijō thân chính cũng đã đồng ý với cuộc đảo chính này.
Ngày hôm sau, các con trai của Shinzei gồm Toshinori, Sadanori, Shigenori và Naganori bị bắt, và đến ngày 22, lệnh lưu đày đã được ban hành cho tất cả. Ngày 13, Shinzei trốn đến Tahara thuộc tỉnh Yamashiro, và lẩn trốn trong một chiếc hộp chôn dưới đất. Tuy nhiên, ông bị phát hiện, và nghe thấy tiếng người đào lên, ông đã tự vẫn bằng cách đâm vào cổ họng. Minamoto no Mitsuyasu chặt đầu Shinzei, mang về Kyoto và cho phơi bày giữa phố để cảnh cáo.