Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Sự kiện
Chiến trường châu Âu
huge area of heavy fighting across Europe
- 1939 – 1945
- châu Âu
- Châu Âu
Sự kiện
huge area of heavy fighting across Europe
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến trường châu Âu trong Thế chiến thứ hai là một trong hai chiến trường trong Thế chiến II, , diễn ra từ tháng 9 năm 1939 đến tháng 5 năm 1945. Các nước Đồng minh (bao gồm Vương quốc Anh, Hoa Kỳ, Liên Xô và Pháp) đã chiến đấu với phe Trục (bao gồm Đức Quốc xã và Vương quốc Ý) trên khắp lục địa, ở cả Mặt trận phía Tây và Mặt trận phía Đông. Cũng có giao tranh tại các khu vực Scandinavia, Địa Trung Hải và Balkan. Đây là một cuộc xung đột dữ dội dẫn đến ít nhất 39 triệu người thiệt mạng và làm thay đổi mạnh mẽ cán cân quyền lực trên lục địa.
Trong thập niên 1930, Adolf Hitler, lãnh đạo Đức Quốc xã, đã mở rộng lãnh thổ Đức bằng cách sáp nhập toàn bộ Áo và vùng Sudetenland của Tiệp Khắc vào năm 1938. Một phần động cơ đến từ chính sách chủng tộc của Đức, cho rằng đất nước cần mở rộng để "chủng tộc Aryan" theo quan niệm giả khoa học có thể tồn tại. Họ được Ý hỗ trợ - một nhà nước phát xít khác do Benito Mussolini lãnh đạo. Thế chiến II bắt đầu khi Đức xâm lược Ba Lan vào ngày 1 tháng 9 năm 1939, và Liên Xô, do Joseph Stalin lãnh đạo, cũng tham gia cuộc xâm lược vào cuối tháng đó. Sau đó, hai nước chia cắt Ba Lan giữa họ.
Hai đồng minh của Ba Lan là Pháp và Vương quốc Anh tuyên chiến với Đức chỉ vài ngày sau cuộc xâm lược, nhưng lúc đầu không muốn thực sự tham chiến. Điều này thay đổi sau khi Đức lần lượt xâm lược Na Uy, Đan Mạch, Pháp, Hà Lan, Bỉ, và Luxembourg. Sáu nước này bị Đức kiểm soát, và Đức tiến hành hai đợt oanh kích trên không liên tiếp vào Vương quốc Anh, trong trận Không chiến tại Anh Quốc và the Blitz. Thủ tướng Anh Winston Churchill lãnh đạo nỗ lực chiến tranh của đất nước. Đức cũng bắt đầu cuộc diệt chủng người Do Thái trên diện rộng trong Holocaust. Năm 1940, Ý xâm lược Hy Lạp, và năm 1941, Đức xâm lược Nam Tư và Hy Lạp. Tháng 6 năm 1941, Đức mở cuộc xâm lược Liên Xô, phá vỡ hiệp ước bất tương xâm giữa hai nước; đến tháng 12 năm 1941, Đức tuyên chiến với Hoa Kỳ, không lâu sau khi Đế quốc Nhật Bản làm điều đó. Hoa Kỳ khi ấy do Tổng thống Franklin D. Roosevelt lãnh đạo.
Năm 1942, Liên Xô chặn đứng đà xâm lược sâu hơn vào lãnh thổ của mình tại Trận Stalingrad. Trong khi đó, phe Đồng minh tiến hành chiến dịch ném bom quy mô lớn nhằm vào các mục tiêu công nghiệp của Đức. Năm 1943, các nước Đồng minh bắt đầu xâm lược Ý, dẫn đến sự kết thúc chế độ của Mussolini, nhưng quân Đức và các lực lượng Ý trung thành với phe Trục vẫn tiếp tục chiến đấu. Tháng 4 năm 1945, Roosevelt qua đời và được Harry S. Truman kế nhiệm. Đồng minh giải phóng Rome vào tháng 6 năm 1944. Cũng trong tháng 6, phe Đồng minh mở cuộc đổ bộ vào Tây Âu do Đức chiếm đóng, trong khi Liên Xô phát động một cuộc phản công quy mô lớn ở Đông Âu. Cả hai chiến dịch đều thành công đối với phe Đồng minh. Liên Xô chiếm phần lớn Đông Âu, bao gồm cả thủ đô Berlin của Đức; Mussolini bị treo cổ và Hitler tự sát. Các trại tập trung được sử dụng trong Holocaust được giải phóng. Đức đầu hàng vô điều kiện vào ngày 8 tháng 5 năm 1945, dù giao tranh vẫn tiếp diễn ở nơi khác tại châu Âu cho đến ngày 25 tháng 5. Ngày 5 tháng 6 năm 1945, Tuyên bố Berlin, tuyên bố việc Đức đầu hàng vô điều kiện trước bốn cường quốc chiến thắng, được ký kết. Sau đó, phe Đồng minh chuyển sang kết thúc cuộc chiến ở Thái Bình Dương chống Nhật Bản.
Sau khi Thế chiến II kết thúc, phe Đồng minh chiếm đóng lục địa châu Âu, trao lại một số quốc gia cho các lãnh đạo trước chiến tranh hoặc thành lập chính quyền mới, đồng thời tài trợ để phục hồi kinh tế. Các lãnh đạo quân sự Đức bị đưa ra xét xử tại các phiên tòa Nuremberg. Tây Âu trở thành một chuỗi các chính phủ theo chủ nghĩa tư bản, còn Đông Âu trở thành cộng sản, mở đầu Chiến tranh Lạnh giữa các quốc gia từng là đồng minh. Đức bị chia thành Tây Đức theo tư bản và Đông Đức theo cộng sản.
Đức thua trận trong Thế chiến I, và Hiệp ước Versailles năm 1919 đã áp đặt các điều khoản mang tính trừng phạt đối với nước này sau khi kết luận Đức và các nước thuộc Liên minh Trung tâm có tội gây ra chiến tranh. Các hình phạt bao gồm việc mất vùng Alsace-Lorraine, mất tạm thời vùng Saarland, các hạn chế về quân sự và việc phải trả tiền bồi thường cho phe Đồng minh. Vùng Rhineland của Đức cũng bị biến thành khu phi quân sự. Đức còn phải gia nhập Hội Quốc Liên, một tổ chức liên chính phủ quốc tế hướng tới việc gìn giữ hòa bình. Giới sử học còn tranh luận về việc hiệp ước này có "hà khắc" hay thực ra "rất kiềm chế" so với các hiệp ước hòa bình khác cùng thời. Nhiều người Đức khi đó đổ lỗi cho sự sụp đổ kinh tế sau chiến tranh của đất nước mình là do các điều khoản của hiệp ước, và những oán giận này góp phần gây bất ổn chính trị, tạo điều kiện để Adolf Hitler và Đảng Quốc xã lên nắm quyền. Tình hình càng trầm trọng hơn bởi cuộc Đại Khủng hoảng kinh tế thế giới bắt đầu năm 1929.
Hitler trở thành thủ tướng và fuhrer của Đức vào năm 1933. Tháng 2 năm 1933, Tòa nhà Reichstag bị cháy do một vụ phóng hỏa, tạo cơ hội để Hitler đổ tội cho các đối thủ chính trị, đặc biệt là phe cộng sản. Đáp lại, chính phủ ban hành Sắc lệnh của Tổng thống Đế chế về Bảo vệ Nhân dân và Nhà nước, theo đó "bãi bỏ quyền tự do ngôn luận, hội họp, quyền riêng tư và báo chí; hợp pháp hóa việc nghe lén điện thoại và chặn thu thư tín; và đình chỉ quyền tự trị của các bang liên bang, như Bayern". Các chính trị gia cộng sản bị bắt, khiến Đảng Quốc xã có thể hành động theo ý mình. Hitler biến Đức thành một chế độ độc tài tuyệt đối, đồng thời rút khỏi Hội Quốc Liên. Năm 1934, trong Đêm của những con dao dài, Hitler ra lệnh thanh trừng các lãnh đạo trong tổ chức bán quân sự Sturmabteilung (SA) của Đảng Quốc xã, vì cho rằng họ đã trở nên quá mạnh.
Từ năm 1919 đến 1921, nhà phát xít Ý Benito Mussolini xây dựng được một lực lượng ủng hộ muốn ông giải quyết các khủng hoảng chính trị và kinh tế của Ý, vốn bao gồm xung đột xã hội xoay quanh sự phát triển của chủ nghĩa xã hội trong nước. Nhiều người ủng hộ Mussolini được gọi là "áo đen"; họ lập nên một lực lượng bán quân sự khủng bố vùng nông thôn Ý trong một chiến dịch chống chủ nghĩa xã hội. Năm 1922, trong bối cảnh một cuộc tổng đình công gây tranh cãi do phong trào công đoàn đã suy yếu, Mussolini và những người ủng hộ đã giành quyền lực ở Rome và đưa ông lên làm Thủ tướng Ý, điều hành đất nước song song với nền quân chủ vốn có của Vua Victor Emmanuel III. Tương tự Đức, Mussolini biến Ý thành một nhà nước phát xít độc đảng: cấm tự do ngôn luận, báo chí tự do và công đoàn; đồng thời nhắm vào phe xã hội chủ nghĩa, người Công giáo và giới tự do thông qua một mạng lưới mật cảnh sát và gián điệp. Trong thập niên 1930, Ý ngày càng có thiện cảm với Đức Quốc xã.
Ý, Đức và Đế quốc Nhật Bản - do Thiên hoàng Hirohito và Thủ tướng Hideki Tojo lãnh đạo — ngày càng liên minh chặt chẽ với nhau, và trong Thế chiến II họ được gọi là phe Trục. Ý và Nhật cần đồng minh, vì Ý tham gia Chiến tranh Ý-Ethiopia thứ hai (Ý xâm lược Đế quốc Ethiopia) từ 1935 đến 1937, còn Nhật bắt đầu Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ hai (Nhật mở rộng xâm lược Trung Hoa Dân Quốc) năm 1937; cuộc chiến sau này về sau hòa vào Thế chiến II và kết thúc năm 1945
Năm 1936, Ý và Đức ký một hiệp ước bảo đảm lẫn nhau, Thỏa thuận Trục Rome–Berlin. Cũng trong năm đó, Nhật và Đức ký Hiệp ước chống Quốc tế Cộng sản nhằm đối phó mối đe dọa được cho là đến từ chủ nghĩa cộng sản của Liên Xô do Joseph Stalin lãnh đạo; Ý gia nhập hiệp ước năm 1937. Ý và Đức ký Hiệp ước Thép năm 1939, chính thức hóa trục Rome–Berlin. Trong suốt Thế chiến II, các cường quốc nhỏ hơn khác cũng gia nhập phe Trục. Đối thủ chính của phe Trục là phe Đồng minh, một tên gọi được dùng lại từ phe Đồng minh từng là đối thủ chính của Liên minh Trung tâm trong Thế chiến I.
Dưới thời Đảng Quốc xã, nước Đức hình thành một hệ thống thứ bậc chủng tộc, coi "chủng tộc Aryan" theo quan niệm giả khoa học — người Đức da trắng (hoặc những nhóm được cho là gần gũi về mặt di truyền với họ nhất) — là chủng tộc ưu việt nhất, còn người Do Thái và người Slav bị xếp ở tầng đáy hoặc gần đáy. Một phần quan trọng trong chính sách chủng tộc của Đức Quốc xã là khái niệm lebensraum, hay "không gian sinh tồn": mở rộng diện tích đất ở châu Âu nơi "người Aryan" có thể sinh sống. Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust của Hoa Kỳ viết:
Đức Quốc xã cũng tiếp nhận cách diễn giải kiểu "xã hội Darwin" đối với thuyết tiến hóa của Darwin về "sự sống sót của kẻ thích nghi nhất". Với họ, sự tồn tại của một "chủng tộc" phụ thuộc vào khả năng sinh sản và gia tăng số lượng, vào việc chiếm thêm đất đai để nuôi sống dân số đang mở rộng đó, và vào sự cảnh giác trong việc giữ "thuần khiết" nguồn gen, qua đó bảo tồn các đặc trưng "chủng tộc" riêng mà "tự nhiên" đã ban cho để giành lợi thế trong cuộc đấu tranh sinh tồn. Vì mỗi "chủng tộc" đều tìm cách mở rộng, trong khi không gian trên Trái Đất là hữu hạn, nên cuộc đấu tranh sinh tồn "một cách tự nhiên" dẫn đến chinh phục bằng bạo lực và đối đầu quân sự. Do đó, chiến tranh - thậm chí là chiến tranh liên miên — được xem là một phần của tự nhiên, một phần của thân phận con người.
Điều này trở thành một động cơ then chốt thúc đẩy việc Đức mở rộng lãnh thổ ở châu Âu vào giữa đến cuối thập niên 1930. Năm 1934, Đức ký hiệp ước bất tương xâm với Ba Lan, nhưng hiệp ước này không kéo dài vì Ba Lan bị coi là một phần của lebensraum; thần thoại của Đức Quốc xã coi Đông Âu là "vùng đất Đức bị mất". Năm 1933, Đức bắt đầu xây dựng các trại tập trung để giam giữ kẻ thù chính trị và những người họ cho là "suy đồi", chẳng hạn như các nhóm bị xếp thấp trong thứ bậc chủng tộc của họ: đối thủ chính trị của Đảng Quốc xã (như nhũng người cộng sản, các nhà dân chủ xã hội, và những người xã hội chủ nghĩa), người Ba Lan, người Romani, Nhân chứng Jehovah, Hội Tam Điểm, người khuyết tật, và người LGBTQ. Họ bị đưa từ nhiều nơi trên phần lục địa châu Âu (đặc biệt các vùng bị coi là "hạng thấp") đến các trại thông qua mạng lưới đường sắt rộng khắp xuyên lục địa. Việc giết hại hàng loạt tù nhân trong các trại bắt đầu gần như ngay từ khi trại được dựng lên, đã mở rộng mạnh vào năm 1941, thường được coi là mốc khởi đầu của Holocaust is given. Năm 1938, trong các vụ bạo loạn Kristallnacht pogrom, 30.000 người Do Thái bị đưa vào trại tập trung.
Năm 1938, hai nhà hóa học Đức Otto Hahn và Fritz Strassmann, phát hiện phân hạch hạt nhân, tức việc giải phóng một lượng năng lượng rất lớn khi "hạt nhân của một nguyên tử tách thành hai hoặc nhiều hạt nhân nhỏ hơn". Các nhà khoa học Đức thuộc Uranverein (câu lạch bộ uranium) bắt đầu một dự án nhằm phát triển một loại bom sử dụng phân hạch hạt nhân có thể phá hủy cả thành phố, bom nguyên tử. Dự án này được dự định giữ bí mật, nhưng các nhà khoa học chạy trốn khỏi Đức Quốc xã để tránh bị đàn áp đã tiết lộ thông tin về chương trình cho các nước phương Tây khác. Năm 1939, Tổng thống Hoa Kỳ Franklin D. Roosevelt được một trong những nhà khoa học tị nạn này, Albert Einstein, cảnh báo về chương trình.
Anh và Pháp đã phản ứng trước sự bành trướng hiếu chiến của Đức bằng chính sách nhượng bộ, "duy trì hòa bình ở châu Âu bằng cách chấp nhận nhượng bộ có giới hạn trước các yêu sách của Đức". Điều này được đông đảo người dân Anh và Pháp xem là hợp lý vì Hiệp ước Versailles bị cho là quá khắt khe, và họ không muốn gây chiến với Đức. Năm 1935, Đức hủy bỏ các hạn chế quân sự theo Hiệp ước Versailles và tái vũ trang vùng Rhineland vào năm 1936. Ngày 13 tháng 3 năm 1938, Đức sáp nhập Áo trong sự kiện Anschluss.
Sau đó Hitler đe dọa sẽ gây chiến với Tiệp Khắc. Để đối phó, vào ngày 30 tháng 9 năm 1938, Hitler, Mussolini, Thủ tướng Anh Neville Chamberlain và Thủ tướng Pháp Édouard Daladier ký Hiệp ước München, theo đó Đức được trao vùng Sudetenland, một khu vực của Tiệp Khắc gần biên giới Đức, từ lâu có đông người gốc Đức sinh sống. Chamberlain trở về Anh và tuyên bố rằng Anh đã đạt được "Hòa bình cho thời đại của chúng ta". Cùng lúc đó, Hungary sáp nhập một phần miền nam Slovakia, còn Ba Lan sáp nhập khu vực Tešin của vùng Czech Silesia. Ngày 15 tháng 3 năm 1939, Đức chiếm nốt nửa phía tây còn lại của Tiệp Khắc, tức các tỉnh Bohemia và Moravia. Sau đó trong tháng ấy, một phần Slovakia trở thành Cộng hòa Slovak, một nhà nước phát xít và Công giáo độc lập dưới quyền nhà độc tài kiêm linh mục Công giáo Jozef Tiso. Nhà nước này do Đảng Nhân dân Slovakia kiểm soát; họ biến Slovakia thành một quốc gia chư hầu của Đức và cho phép Đức chiếm đóng. Đồng thời, phần phía đông Slovakia là Subcarpathian Rus bị Hungary sáp nhập. Hai vụ sáp nhập sau cùng đã chính thức chấm dứt nhà nước Tiệp Khắc, vốn tồn tại từ năm 1918.
Đầu năm 1939, Hitler đã có kế hoạch xâm lược Ba Lan, dù Ba Lan được Anh và Pháp đảm bảo rằng họ sẽ can thiệp nếu Ba Lan bị tấn công. Đức hủy hiệp ước bất tương xâm với Ba Lan vào ngày 28 tháng 4. Để bảo đảm Đức sẽ không vấp phải sự chống đối từ Liên Xô khi xâm lược, hai nước ký một thỏa thuận trung lập mang tên Hiệp ước Molotov–Ribbentrop sau các cuộc đàm phán bí mật từ ngày 23 đến 24 tháng 8. Ngày 26 tháng 8, Hitler ra lệnh xâm lược, tin rằng Anh và Liên Xô sẽ không trả đũa. Tuy nhiên, ngày 25 tháng 8, Anh và Ba Lan công khai ký một hiệp ước bảo đảm quân sự chính thức, khiến Hitler phải hoãn cuộc chiến vài ngày. Ngày 31 tháng 8, ông ta ra lệnh xâm lược vào ngày hôm sau.
Ngày 1 tháng 9 năm 1939, Đức xâm lược Ba Lan, và đưa ra lời cáo buộc sai sự thật rằng Ba Lan đang tìm cách bao vây và chia cắt Đức, đồng thời người Đức gốc dân tộc ở đó đang bị đàn áp. Đêm trước đó, Đức đã dàn dựng một cuộc tấn công vào chính một đài phát thanh của họ và đổ tội cho người Ba Lan. 1,5 triệu binh sĩ của Wehrmacht tham gia cuộc xâm lược và có ưu thế quân sự áp đảo so với 1 triệu binh sĩ Ba Lan. Cuộc xâm lược do các tướng Fedor von Bock, Franz Halder, Georg von Küchler, Gerd von Rundstedt, Günther von Kluge, Johannes Blaskowitz, Walther von Brauchitsch, Walther von Reichenau, và Wilhelm List chỉ huy. Ba Lan phải chiến đấu trên một mặt trận rộng: vừa trên biên giới với Đức, vừa ở hai sườn gồm phía bắc giáp Đông Phổ (lãnh thổ Đức) và phía nam giáp Slovakia do Đức chiếm đóng. Ba Lan không rút quân về phía đông để vào thế phòng thủ hơn, vì nửa phía tây của họ chứa các vùng công nghiệp quan trọng nhất.
Wehrmacht sử dụng chiến thuật "Blitzkrieg", tức các cuộc tấn công bất ngờ bằng "lực lượng tập trung quy mô lớn của các đơn vị [thiết giáp] cơ động nhanh, được yểm trợ bởi ưu thế áp đảo về không quân". Không quân của Đức là Luftwaffe, hoạt động chủ yếu để hỗ trợ lục quân. Họ nhanh chóng phá hủy hạ tầng thiết yếu của Ba Lan, bao gồm đường sắt, về cơ bản là vô hiệu hóa Không quân Ba Lan trước khi lực lượng này kịp được sử dụng. Năm 1939, nếu xét riêng lẻ, Đức vượt các cường quốc Đồng minh lúc đó về số lượng sư đoàn bộ binh và sư đoàn thiết giáp (sư đoàn thiết giáp của Wehrmachtcòn gọi là sư đoàn panzer). Đức cũng có nhiều súng máy, cối, pháo chống tăng và lựu pháo trên mỗi sư đoàn hơn phe Đồng minh, trong khi tổng số xe tăng và máy bay quân sự của Đức xấp xỉ bằng tổng của ba nước Đồng minh cộng lại.
Nội dung từ bài Wikipedia “Chiến trường châu Âu trong Thế chiến thứ hai”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.