Thời kỳ Phục hưng ở Anh, còn gọi là Phục hưng Anh (tiếng Anh: English Renaissance), là phong trào văn hóa và nghệ thuật tại Anh diễn ra từ cuối thế kỷ XV và đầu thế kỷ XVI đến những thập niên đầu thế kỷ XVII. Phong trào thuộc bối cảnh chung của Phục hưng châu Âu, tiếp nhận việc nghiên cứu di sản Hy Lạp và La Mã cổ đại, các hình thức nghệ thuật từ lục địa và những thay đổi trong giáo dục, xuất bản, đời sống tôn giáo. Trong lịch sử văn học, phạm vi nghiên cứu đôi khi được mở rộng đến giữa thế kỷ XVII.
Văn học, sân khấu và âm nhạc là những lĩnh vực nổi bật của Phục hưng Anh. William Shakespeare, Christopher Marlowe, Ben Jonson và Edmund Spenser hoạt động trong môi trường có sự giao thoa giữa văn hóa cung đình với thị trường xuất bản và biểu diễn. Hội họa chân dung, tranh chân dung thu nhỏ, kiến trúc dinh thự và nghệ thuật trang trí cũng phát triển theo những điều kiện bảo trợ riêng của nước Anh.
Triều đại Elizabeth I từ năm 1558 đến năm 1603 thường được xem là một giai đoạn phát triển nổi bật của phong trào. Tuy nhiên, thời đại Elizabeth chỉ bao quát một phần Phục hưng Anh: nhiều tiền đề xuất hiện trước khi bà lên ngôi, còn hoạt động văn học, sân khấu và kiến trúc tiếp tục dưới thời James I. Sự phát triển văn hóa đi cùng những xung đột tôn giáo, bất bình đẳng xã hội và hoạt động bành trướng ra ngoài châu Âu.
Phạm vi và phân kỳ
Phục hưng Anh là một khái niệm về lịch sử văn hóa, có ranh giới linh hoạt hơn các thời kỳ được xác định theo triều đại. Năm 1485, khi Henry VII mở đầu sự cai trị của nhà Tudor, là một mốc chính trị thường được dùng để tổ chức việc trình bày lịch sử. Việc chọn mốc này không hàm ý rằng nghệ thuật và tư tưởng đồng loạt thay đổi trong năm đó. Công trình The Literature of the English Renaissance, 1485–1660 của Hardin Craig minh họa một cách phân kỳ rộng trong lịch sử văn học.
Theo Clare Carroll, chủ nghĩa nhân văn đã bén rễ trong giới học thức Anh ở thế kỷ XV, trước khi có ảnh hưởng rõ rệt hơn đến văn học tiếng Anh trong thế kỷ XVI. Những tiếp xúc với học thuật Ý diễn ra qua sách vở, nhà ngoại giao, giáo sĩ và người sưu tập bản thảo. Vì thế, quá trình tiếp nhận Phục hưng có nhiều bước trung gian và diễn ra không đồng đều giữa các lĩnh vực.
Các thuật ngữ Tudor, Elizabethan và Jacobean thường xuất hiện trong nghiên cứu giai đoạn này. Chúng lần lượt chỉ thời nhà Tudor, thời Elizabeth I và thời James I, đồng thời có thể được dùng để phân biệt phong cách nghệ thuật. Các cách gọi theo triều đại và khái niệm Phục hưng không hoàn toàn trùng khít. Một phần quan trọng sự nghiệp Shakespeare, cũng như hoạt động của các nhà viết kịch cùng thời, thuộc những năm sau 1603.
Bối cảnh chính trị và Cải cách tôn giáo
Vương quyền và đời sống cung đình
Triều đình Tudor vừa là trung tâm chính quyền vừa là nơi phân phối chức vụ, ân huệ và sự bảo trợ. Cung điện phục vụ việc tiếp kiến, tổ chức nghi lễ, yến tiệc và biểu diễn, đồng thời chứa một bộ máy lớn gồm quan lại, gia nhân và thợ thủ công. Việc được tiếp cận quân chủ có ảnh hưởng đến địa vị của cá nhân và gia đình. Kiến trúc, trang phục và nghệ thuật cung đình tham gia vào việc thể hiện thứ bậc và quyền lực.
Sau Henry VIII, các con của ông lần lượt cai trị với tư cách Edward VI, Mary I và Elizabeth I. Những thay đổi người kế vị này gắn với sự thay đổi chính sách tôn giáo và nghi lễ. Do đó, môi trường sáng tác của nghệ sĩ, học giả và nhạc sĩ chịu tác động từ cả sở thích của người bảo trợ lẫn những yêu cầu về tín ngưỡng.
Quá trình tách khỏi Roma
Cải cách Anh là một quá trình kéo dài qua nhiều triều vua. Các đạo luật được thông qua trong thập niên 1530 chuyển quyền tài phán tôn giáo từ giáo hoàng sang vương quyền Anh. Đạo luật Tối thượng năm 1534 xác định Henry VIII là người đứng đầu tối cao của Giáo hội tại Anh. Nhiều cơ cấu cũ, trong đó có hàng giám mục và hệ thống giáo phận, vẫn tiếp tục tồn tại.
Sự thay đổi về quyền lực không lập tức tạo ra một hệ thống giáo lý và nghi lễ ổn định. Dưới Edward VI, Sách Cầu nguyện chung được ban hành năm 1549. Mary I khôi phục Công giáo, còn chính sách tôn giáo năm 1559 dưới Elizabeth I tái lập trật tự Tin Lành với một số hình thức truyền thống được giữ lại. Quốc hội đóng vai trò quan trọng trong việc xác lập các thay đổi này.
Giải thể tu viện và chuyển dịch tài sản
Việc giải thể các tu viện trong khoảng 1536–1540 đưa nhiều đất đai, công trình và tài sản của các cộng đồng tu trì vào tay vương quyền, rồi chuyển một phần sang những chủ sở hữu khác. Quá trình này làm thay đổi chức năng của nhiều địa điểm tôn giáo và tạo nguồn vật liệu, đất đai cho các công trình mới. Di tích tu viện còn lại là một nguồn tư liệu về quy mô của biến động đó.
Nghệ thuật và âm nhạc tôn giáo phải thích nghi với những yêu cầu phụng vụ thay đổi. Việc xác định ngôn ngữ cầu nguyện, cách sử dụng hình ảnh và nghi lễ không chỉ là vấn đề thẩm mỹ, mà còn liên quan đến quan niệm về thẩm quyền tôn giáo. Các nhà soạn nhạc như Thomas Tallis và William Byrd làm việc trong môi trường mà truyền thống Công giáo và phụng vụ cải cách cùng để lại dấu ấn.
Chủ nghĩa nhân văn và giáo dục
Chủ nghĩa nhân văn Phục hưng đề cao việc học ngôn ngữ, đọc và đối chiếu văn bản cổ điển, rèn luyện khả năng diễn đạt và suy xét các vấn đề đạo đức. Chương trình học gắn với ngữ pháp, tu từ học, lịch sử, thơ ca và triết học đạo đức. Ở Bắc Âu, nghiên cứu cổ điển cũng được vận dụng vào việc khảo cứu Kinh Thánh và cải tổ đời sống Kitô giáo. Vì vậy, nhân văn chủ nghĩa trong bối cảnh này có nhiều quan hệ với tôn giáo.
Tại Anh, khả năng sử dụng tiếng Latinh và hiểu các tác giả cổ đại đáp ứng nhu cầu đào tạo giáo sĩ, viên chức và nhà ngoại giao. Các thư viện và trường ngữ pháp tạo điều kiện phổ biến cách học mới trong tầng lớp cầm quyền. Đồng thời, những kỹ năng đọc, tranh luận và sử dụng hình thức văn chương cổ điển cũng giúp tác giả xem xét lại trật tự chính trị và kinh tế của xã hội đương thời.
Utopia của Thomas More, xuất bản bằng tiếng Latinh năm 1516, sử dụng câu chuyện về một xã hội trên hòn đảo tưởng tượng để thảo luận quyền sở hữu, tổ chức lao động, chính quyền và đạo đức. Cấu trúc đối thoại cùng những tên gọi có tính chơi chữ khiến tác phẩm có thể được đọc như một cuộc khảo sát phê phán, thay vì một bản thiết kế chính trị đơn nghĩa.
Khả năng tiếp cận giáo dục phân bố không đều. Trong các gia đình có điều kiện, phụ nữ có thể được đào tạo về ngoại ngữ, văn học và âm nhạc. Mary Sidney Herbert là một trường hợp tiêu biểu: bà được học tiếng Latinh, tiếng Pháp và tiếng Ý, đồng thời tham gia dịch thuật, sáng tác và bảo trợ văn chương. Những hoạt động đó cho thấy sự đóng góp của phụ nữ vượt ra ngoài vai trò làm đối tượng của thơ tình hoặc hình ảnh cung đình.
In ấn và văn hóa đọc
William Caxton thiết lập cơ sở in tại Westminster năm 1476. Sự kiện này mở đầu một giai đoạn mới trong việc sản xuất sách tại Anh, nối hoạt động thương mại, dịch thuật và xuất bản. Sách in tạo điều kiện nhân bản tác phẩm bằng tiếng Anh cũng như tiếng Latinh, dù việc lưu hành bản chép tay tiếp tục tồn tại.
Văn học tiếng Anh đã có truyền thống từ trước Cải cách tôn giáo. Việc Caxton in Chuyện kể Canterbury của Geoffrey Chaucer cho thấy sự tiếp nối giữa văn hóa văn học cuối thời Trung cổ với thời đại sách in. Phục hưng Anh vì thế phát triển trên một nền văn chương bản ngữ có sẵn, đồng thời tiếp nhận thêm các hình thức và văn bản từ châu Âu lục địa.
Sách in và bản thảo phục vụ những mạng lưới độc giả khác nhau. Thơ của Thomas Wyatt được bảo tồn qua nhiều tập bản thảo, còn tuyển tập Songes and Sonettes, thường gọi là Tottel’s Miscellany, đưa thơ của Wyatt, Henry Howard, Bá tước Surrey, và nhiều tác giả khác đến công chúng qua xuất bản. Sự tồn tại song song của hai hình thức lưu hành có ý nghĩa đối với việc xác lập văn bản và quyền tác giả.
Việc dịch và in Kinh Thánh là một phần quan trọng của văn hóa đọc. Bản Tân Ước tiếng Anh của William Tyndale được in năm 1526, trước khi Henry VIII chính thức tách khỏi quyền giáo hoàng. Đến năm 1611, bản Kinh Thánh do James I cho thực hiện được xuất bản, kế thừa nhiều công trình dịch trước đó. Các bản dịch tôn giáo góp phần mở rộng phạm vi sử dụng của tiếng Anh trong những văn bản có thẩm quyền và có lượng người đọc lớn.
Văn học
Thơ ca và thể sonnet
Thơ Phục hưng Anh tiếp nhận và biến đổi nhiều hình thức cổ điển cũng như các thể thơ từ Ý và Pháp. Bên cạnh thơ trữ tình còn có sử thi, thơ mục ca, thơ châm biếm và thơ tôn giáo. Blank verse, thơ không vần thường gồm năm nhịp iamb trong mỗi dòng, trở thành một phương tiện quan trọng của văn học và sân khấu. Mỗi nhịp iamb thông thường có một âm tiết không nhấn theo sau bởi một âm tiết nhấn. Những thử nghiệm dịch thuật của Surrey góp phần hình thành thể thơ này bằng tiếng Anh.
Sonnet, thường gồm 14 dòng, được các nhà thơ Anh phát triển thành nhiều hình thức gieo vần và tổ chức lập luận. Các tập sonnet có thể xoay quanh tình yêu, vẻ đẹp và sự xa cách, nhưng cũng bàn về thời gian, danh tiếng, đạo đức và khả năng lưu giữ ký ức bằng thơ. Tuyển tập sonnet Shakespeare xuất bản năm 1609 thể hiện phạm vi cảm xúc rộng hơn một hình ảnh đơn nhất về tình yêu lãng mạn.
The Faerie Queene của Edmund Spenser, với các phần xuất bản năm 1590 và 1596, kết hợp truyền thống truyện hiệp sĩ với ngụ ngôn đạo đức và ý nghĩa chính trị. Tác phẩm sử dụng thế giới phiêu lưu để khảo sát đức hạnh, cám dỗ và quyền lực. Quy mô cùng cấu trúc ngụ ngôn của nó phản ánh tham vọng xây dựng một tác phẩm lớn bằng tiếng Anh trong môi trường văn hóa Elizabeth.
Mary Sidney Herbert tham gia đời sống văn học qua dịch thuật, sáng tác và hoạt động bảo trợ. Aemilia Lanyer, với Salve Deus Rex Judaeorum năm 1611, sử dụng thơ tôn giáo và những lời đề tặng để bàn về đức hạnh cũng như cộng đồng phụ nữ. Các tác giả này mở rộng phạm vi tìm hiểu văn học Phục hưng ra ngoài những tên tuổi nam giới gắn với sân khấu thương mại.
Văn xuôi và dịch thuật
Văn xuôi giai đoạn này bao gồm đối thoại triết học, văn bản tôn giáo, khảo luận, thư từ và tác phẩm có tính giáo huấn. Utopia cho thấy vai trò tiếp tục của tiếng Latinh như một ngôn ngữ học thuật quốc tế, trong khi sự lưu hành các bản dịch và tác phẩm tiếng Anh mở rộng những đối tượng độc giả khác nhau. Việc lựa chọn ngôn ngữ phụ thuộc vào thể loại, mục đích và mạng lưới giao tiếp của tác giả.
Francis Bacon phát triển lối viết khảo luận và một chương trình đổi mới tri thức về tự nhiên. Trong các tác phẩm của ông, vấn đề phương pháp nhận thức gắn với việc cải thiện điều kiện sống và tổ chức hoạt động nghiên cứu. Văn chương, triết học và những dự định về khoa học vì thế có những vùng giao nhau, trước khi các ngành học được phân chia theo cách quen thuộc ở thời hiện đại.
Các khuynh hướng đầu và giữa thế kỷ XVII
John Donne viết thơ tình, thơ tôn giáo và các bài giảng trong một sự nghiệp gắn với đời sống trí thức và Giáo hội Anh. Những liên tưởng táo bạo, cách lập luận và sự kết hợp giữa kinh nghiệm thân thể với suy tưởng tinh thần khiến thơ ông thường được đặt trong nhóm thơ siêu hình. Tên gọi này được các nhà phê bình về sau sử dụng để phân loại những đặc điểm sáng tác, thay vì chỉ một tổ chức văn học có thành viên xác định.
Sự nghiệp John Milton trải qua đầu thời Stuart, Nội chiến Anh và thời Phục hoàng. Các tác phẩm đầu đời của ông cho thấy sự tiếp nối của học vấn cổ điển, thơ tôn giáo và những thể loại văn chương đương thời. Tuy nhiên, Thiên đường đã mất, xuất bản lần đầu năm 1667, thuộc một bối cảnh muộn hơn phần lớn những thành tựu văn hóa Tudor. Trường hợp Milton cho thấy lý do cần nêu rõ phạm vi khi dùng khái niệm Phục hưng trong lịch sử văn học.
Sân khấu
Các nhà hát và công chúng
Sân khấu Phục hưng Anh kế thừa những hình thức biểu diễn trong nghi lễ, trường học, cung đình và hoạt động của các đoàn lưu diễn. Tại London, sự phát triển của những nhà hát cố định giúp hình thành một thị trường biểu diễn có tổ chức. The Theatre mở năm 1576; đến năm 1599, đoàn kịch của Shakespeare bắt đầu diễn tại Globe, được xây sau khi xảy ra tranh chấp về địa điểm nhà hát trước đó.
Nhà hát ngoài trời thường có sân trung tâm không mái và các dãy chỗ ngồi có mái bao quanh, với sân khấu nhô vào khu vực khán giả. Không gian biểu diễn trong nhà cũng có vai trò quan trọng; từ khoảng 1608–1609, đoàn kịch Shakespeare sử dụng thêm Blackfriars. Sự khác biệt giữa các địa điểm ảnh hưởng đến giá vé, thành phần khán giả, ánh sáng và cách dàn dựng.
Khán giả gồm nhiều nhóm xã hội, từ người học nghề, thương nhân đến quý tộc. Các đoàn phải duy trì kho tiết mục đa dạng và thay đổi vở diễn thường xuyên. Nghệ thuật sân khấu vừa đáp ứng nhu cầu thương mại vừa phụ thuộc vào bảo trợ, uy tín và quan hệ với triều đình. Sự giao nhau của các môi trường này giúp giải thích khả năng kết hợp lời nói bác học, yếu tố dân gian và hài kịch trong cùng một vở diễn.
Tác giả và thể loại
Các nhà viết kịch khai thác hài kịch, bi kịch, lịch sử và nhiều hình thức pha trộn. Shakespeare viết về tình yêu, quan hệ gia đình, quyền lực và trách nhiệm cá nhân trong những bối cảnh từ nước Anh đến thế giới cổ đại và các thành bang Ý. Sự nghiệp của ông trải qua cả thời Elizabeth I và James I; việc quy toàn bộ tác phẩm vào một triều đại sẽ bỏ qua bối cảnh sáng tác của những năm cuối.