Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến tranh
Chiến tranh Xô-Đức
cuộc chiến giữa Liên Xô và Đức Quốc xã trong Chiến tranh thế giới thứ hai
- 1941 – 1955
- Liên Xô
- Châu Âu
Chiến tranh
cuộc chiến giữa Liên Xô và Đức Quốc xã trong Chiến tranh thế giới thứ hai
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến tranh Xô - Đức hay được gọi ở Nga với tên gọi Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại , là một mặt trận của Chiến tranh Thế giới thứ hai diễn ra giữa các cường quốc phe Trục châu Âu và phe Đồng minh, bao gồm Liên Xô và Ba Lan. Nó bao trùm khu vực Trung Âu, Đông Âu, Đông Bắc Âu (vùng Baltic) và Đông Nam Âu (vùng Balkan), kéo dài từ ngày 22 tháng 6 năm 1941 đến ngày 9 tháng 5 năm 1945. Trong số ước tính khoảng 70–85 triệu người tử vong do chiến tranh, có khoảng 30 triệu người thiệt mạng tại Mặt trận phía Đông, bao gồm 9 triệu trẻ em. Mặt trận phía Đông đóng vai trò quyết định trong việc xác định kết quả tại chiến trường châu Âu của Chiến tranh Thế giới thứ hai và là nguyên nhân chính dẫn đến thất bại của Đức Quốc xã cùng các quốc gia phe Trục. Sử gia Geoffrey Roberts lưu ý rằng "hơn 80 phần trăm của tất cả các trận chiến trong Chiến tranh Thế giới thứ hai đã diễn ra trên Mặt trận phía Đông".
Lực lượng phe Trục, do Đức dẫn đầu, đã xâm lược Liên Xô trong Chiến dịch Barbarossa vào ngày 22 tháng 6 năm 1941. Bất chấp những cảnh báo và việc triển khai các đội quân phe Trục sát biên giới, Stalin đã từ chối tin rằng Hitler sẽ xâm lược và cấm mọi hoạt động chuẩn bị phòng thủ để không gây kích động đến các hành động trả đũa có thể xảy ra từ phía Đức. Do đó, phía Xô viết đã bị bất ngờ hoàn toàn. Họ không thể ngăn chặn bước tiến sâu của phe Trục vào lãnh thổ Nga, vốn đã tiến rất gần đến việc đánh chiếm Moscow. Tuy nhiên, cuộc tấn công của phe Trục bị đình trệ và thất bại trong việc chiếm giữ thành phố này, và Hitler đã chuyển trọng tâm sang các mỏ dầu vùng Caucasus vào năm sau đó. Lực lượng Đức tiến vào vùng Caucasus trong chiến dịch Fall Blau, bắt đầu vào ngày 28 tháng 6 năm 1942. Phía Xô viết đã đánh bại hoàn toàn phe Trục tại Trận Stalingrad, trận chiến đẫm máu nhất trong cuộc chiến và có lẽ là trong toàn bộ lịch sử, biến đây thành một trong những bước ngoặt then chốt của mặt trận. Thất bại lớn thứ hai của phe Trục tại Trận Kursk đã làm tê liệt vĩnh viễn khả năng tấn công của Đức và dọn đường cho các cuộc phản công của Liên Xô. Tiếp sau thành công vang dội của Hồng quân trong Chiến dịch Bagration, khi họ tiêu diệt Cụm tập đoàn quân Trung tâm của Đức, một vài đồng minh của phe Trục đã đào tẩu sang phe Cộng sản, chẳng hạn như Romania và Bulgaria. Mặt trận phía Đông kết thúc với việc đánh chiếm Berlin, sau đó là lễ ký kết Văn kiện đầu hàng của Đức vào ngày 8 tháng 5, chấm dứt Mặt trận phía Đông và cuộc chiến tại châu Âu.
Các trận đánh tại Mặt trận phía Đông đã tạo nên cuộc đối đầu quân sự lớn nhất trong lịch sử. Để theo đuổi chương trình nghị sự thực dân định cư "Lebensraum" (Không gian sinh tồn), Đức Quốc xã đã tiến hành một cuộc chiến tranh hủy diệt (Vernichtungskrieg) trên khắp Đông Âu. Các hoạt động quân sự của phát xít Đức được đặc trưng bởi sự tàn bạo, chiến thuật tiêu thổ, sự phá hoại vô tội vạ, trục xuất hàng loạt, bỏ đói, khủng bố toàn diện và các cuộc thảm sát. Chúng bao gồm các chiến dịch diệt chủng của Kế hoạch Tổng thể phương Đông (Generalplan Ost) và Kế hoạch Đói khát (Hunger Plan), nhằm mục đích tiêu diệt và thanh trừng sắc tộc đối với hơn một trăm triệu người dân Đông Âu.. Trong tổng số người chết ước tính khoảng 70 triệu của Thế chiến thứ hai thì trên 30 triệu người đã chết tại mặt trận này, trong đó có nhiều dân thường. Cuộc chiến này có ý nghĩa quyết định đối với kết quả của Thế chiến thứ hai và là nguyên nhân chính cho sự thất bại của Đức và việc tiêu diệt nước Đức quốc xã. Sau chiến tranh, Liên bang Xô viết trỗi dậy trở thành một siêu cường quân sự và công nghiệp, các đảng Cộng sản thiết lập chính phủ trên phần lớn các nước Đông Âu, còn nước Đức bị khối Đồng Minh phân đôi thành Cộng hoà Dân chủ Đức và Cộng hoà Liên bang Đức.
Hai cường quốc tham chiến chủ yếu là phát xít Đức và Liên Xô. Mặc dù không tham chiến tại đây, nhưng Vương quốc Anh và Hoa Kỳ đã viện trợ về tài chính và vật chất hỗ trợ cho Liên Xô trong các giai đoạn sau của cuộc chiến (khoảng 4% lượng vũ khí mà Liên Xô sử dụng là do Mỹ - Anh viện trợ). Trong khi đó, phía Đức Quốc xã thì nhận được sự hỗ trợ từ 9 nước đồng minh (phát xít Ý, Romania, Bulgaria, Hungary, Phần Lan, Slovakia, Croatia, Vichy Pháp và Tây Ban Nha), 9 nước này đã cung cấp cho Đức khoảng 20% quân số, 1/3 số lao động và hơn một nửa lượng nguyên vật liệu để sản xuất vũ khí. Đức Quốc xã đã huy động nguồn nhân lực, toàn bộ các kho vũ khí, dự trữ kim loại, các nguyên liệu chiến lược, huy động gần như toàn bộ nền công nghiệp quân sự của toàn Tây Âu và Trung Âu vào cuộc chiến chống Liên Xô, ngoài ra Đức còn tuyển mộ hàng trăm ngàn lính đánh thuê từ các nước vùng Baltic, Nam Tư, Đan Mạch, người Cozak. Trên thực tế, quân đội Liên Xô phải cùng lúc đương đầu với quân đội của 9 nước châu Âu chứ không chỉ riêng Đức Quốc xã. Nếu không có sự trợ giúp của 9 nước này, Đức Quốc xã sẽ không thể có đủ nhân lực và tài nguyên để tiến hành chiến tranh tổng lực lâu dài với Liên Xô (ví dụ, sau khi Romania bị Liên Xô đánh bại vào tháng 8 năm 1944 thì Đức cũng bị mất một nửa nguồn cung dầu mỏ, điều này khiến sản lượng vũ khí của Đức sụt giảm nhanh chóng kể từ cuối năm 1944 và quân đội Đức cũng thua chung cuộc chỉ nửa năm sau đó).
Đế quốc Đức đã bị đánh bại trong Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918). Đế quốc Nga và Cộng hòa Nga kế tục ban đầu đều thuộc khối chiến thắng của phe Đồng Minh, nhưng sau cuộc Cách mạng Tháng Mười tại Nga, chính phủ Bolshevik đã ký kết Hòa ước Brest-Litovsk riêng rẽ (tháng 3 năm 1918), qua đó vi phạm thỏa thuận với hai thành viên còn lại của khối Hiệp ước Tam cường và phá vỡ liên minh. Phía Bolshevik cũng ban hành Tuyên ngôn về các Quyền của các Dân tộc Nga, chính thức trao cho các dân tộc thuộc Đế quốc Nga cũ quyền tự quyết, bao gồm cả quyền ly khai và thành lập các quốc gia độc lập; Nước Nga đã mất đi một phần lãnh thổ rộng lớn tại Đông Âu do kết quả của hòa ước này, nơi chính quyền Bolshevik tại Petrograd chịu nhượng bộ các yêu sách của Đức và từ bỏ quyền kiểm soát Ba Lan, Litva, Estonia, Latvia, Phần Lan cùng nhiều khu vực khác cho phe Liên minh Trung tâm. Về sau, khi đến lượt nước Đức đầu hàng phe Đồng Minh (tháng 11 năm 1918) và các vùng lãnh thổ này trở thành các quốc gia độc lập theo các điều khoản của Hội nghị Hòa bình Paris năm 1919 tại Versailles, nước Nga Xô viết khi ấy đang chìm trong nội chiến, và phe Đồng Minh không công nhận chính quyền Bolshevik mà hậu thuẫn cho các chính phủ thuộc phong trào Bạch vệ, nên không có đại diện nào của Nga Xô viết tham dự hội nghị.
Adolf Hitler đã tuyên bố rõ ý định xâm lược Liên Xô vào ngày 11 tháng 8 năm 1939 với Carl Jacob Burckhardt, Cao ủy Hội Quốc Liên, rằng:
Mọi việc tôi làm đều nhắm vào người Nga. Nếu phương Tây quá ngu ngốc và mù quáng không hiểu được điều này, tôi buộc phải đi đến một thỏa thuận với người Nga, đánh bại phương Tây rồi sau khi họ thất thủ sẽ quay toàn lực tấn công Liên Xô. Tôi cần Ukraina để họ không thể bóp nghẹt chúng tôi bằng nạn đói như trong cuộc chiến trước.
Hiệp ước Molotov–Ribbentrop ký kết vào tháng 8 năm 1939 là một thỏa thuận không xâm lược giữa Đức và Liên Xô. Bản hiệp ước kèm theo một nghị định thư bí mật nhằm đưa Trung Âu trở lại tình trạng nguyên trạng trước Thế chiến thứ nhất (status quo) bằng cách phân chia khu vực này giữa Đức và Liên Xô. Phần Lan, Estonia, Latvia và Litva sẽ thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô, trong khi Ba Lan và Romania sẽ bị chia cắt. Mặt trận phía Đông cũng được tiếp sức nhờ Hiệp định Thương mại và Biên giới Đức - Xô, theo đó Liên Xô cung cấp cho Đức các nguồn tài nguyên cần thiết để triển khai các hoạt động quân sự tại Đông Âu.
Ngày 1 tháng 9 năm 1939, Đức xâm lược Ba Lan, mở màn Chiến tranh thế giới thứ hai. Đến ngày 17 tháng 9, Liên Xô tiến quân vào miền Đông Ba Lan, dẫn tới kết cục Ba Lan bị phân chia giữa Đức, Liên Xô và Litva. Ngay sau đó, Liên Xô đòi hỏi Phần Lan phải nhượng bộ đáng kể về lãnh thổ; sau khi Phần Lan khước từ, Liên Xô đã tấn công Phần Lan vào ngày 30 tháng 11 năm 1939 trong cuộc xung đột được biết đến với tên gọi Chiến tranh Mùa đông. Đây là một cuộc chiến khốc liệt khép lại bằng hòa ước ngày 13 tháng 3 năm 1940, theo đó Phần Lan vẫn giữ được nền độc lập nhưng phải nhượng lại phần lãnh thổ phía đông tại Karelia.
Tháng 6 năm 1940, Liên Xô tiến hành chiếm đóng và sáp nhập bất hợp pháp ba quốc gia Baltic (Estonia, Latvia và Litva). Hiệp ước Molotov–Ribbentrop trên danh nghĩa tạo vỏ bọc an toàn để Liên Xô chiếm đóng cả vùng Baltic lẫn các khu vực phía bắc và đông bắc Romania (Bắc Bukovina và Bessarabia, tháng 6 – tháng 7 năm 1940), dẫu vậy Hitler khi công bố cuộc xâm lược Liên Xô đã viện dẫn hành động thôn tính lãnh thổ Baltic và Romania của Liên Xô là vi phạm cách hiểu của Đức về hiệp ước. Moskva sau đó đã sáp nhập các vùng lãnh thổ chiếm được của Romania vào Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Ukraina và Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Moldavia.
Trong cuốn tự truyện Mein Kampf (1925), Hitler từng nhấn mạnh tính tất yếu của không gian sinh tồn Lebensraum: đoạt lấy các vùng đất mới ở Đông Âu cho người Đức, đặc biệt nhắm vào lãnh thổ nước Nga. Ông dự tính đưa người Đức tới định cư tại các vùng đất này, bởi theo học thuyết chủng tộc Quốc xã, người German cấu thành nên "chủng tộc thượng đẳng", trong khi phần lớn cư dân bản địa sẽ bị tiêu diệt hoặc lưu đày tới Siberia, số còn lại bị biến thành lao động nô lệ. Ngay từ năm 1917, Hitler đã coi người Nga là hạ đẳng, tin rằng cuộc Cách mạng Bolshevik đã trao quyền cai trị cho người Do Thái đối với khối quần chúng Slav, những người mà ông cho là không có năng lực tự quản trị và rốt cuộc phải phục tùng các ông chủ Do Thái.
Giới chóp bu Quốc xã, bao gồm cả Heinrich Himmler, nhìn nhận cuộc đụng độ với Liên Xô là canh bạc sinh tử một mất một còn giữa hai ý thức hệ: Chủ nghĩa Quốc xã đối đầu với Chủ nghĩa Bolshevik Do Thái. Mục tiêu tối hậu là mở rộng không gian sống cho "siêu nhân" German (Übermenschen), những người thuộc "dân tộc thượng đẳng" Aryan (Herrenvolk)—trên xương máu của những "hạ nhân" Slav (Untermenschen). Sĩ quan Wehrmacht liên tục tiêm nhiễm vào đầu binh sĩ rằng đối phương là "lũ hạ nhân Bolshevik Do Thái", "những đoàn quân Mông Cổ", "cơn lũ châu Á" và "con thú đỏ". Đại đa số binh lính Đức bước vào cuộc chiến hoàn toàn qua lăng kính phân biệt chủng tộc này, coi Hồng quân và nhân dân Liên Xô là những kẻ hạ đẳng kém giống người.
Hitler gọi cuộc chiến bằng những từ ngữ cực đoan nhất, coi đây là một "|cuộc chiến tranh hủy diệt" (tiếng Đức: Vernichtungskrieg) kết hợp giữa đối đầu ý thức hệ và thanh trừng sắc tộc. Tầm nhìn của Berlin đối với tương lai Đông Âu được phác thảo toàn diện trong kế hoạch Generalplan Ost (Tổng kế hoạch phía Đông). Theo đó, cư dân bản địa tại vùng Trung Âu bị chiếm đóng và Liên Xô sẽ bị lưu đày một phần sang Tây Siberia, bị biến thành lực lượng nô lệ và từng bước bị tận diệt; các dải đất chiếm được sẽ nhường chỗ cho các đoàn người di dân Đức hoặc các phần tử "German hóa". Đi kèm với đó, Đức Quốc Xã cũng rắp tâm xóa sổ hoàn toàn cộng đồng Do Thái đông đảo tại Trung và Đông Âu trong khuôn khổ kế hoạch diệt chủng toàn thể người Do Thái tại châu Âu.
Về mặt tâm lý, bước tiến vũ bão sang phía đông vào năm 1941 đã đẩy tâm lý Ostrausch lên đỉnh điểm trong lòng nước Đức: một cơn say cuồng nhiệt trước ảo tưởng chinh phục và khai phá thuộc địa ở phương Đông.
Thắng lợi giòn giã ban đầu tại Trận Kiev năm 1941 khiến Hitler đinh ninh rằng Hồng quân đã hoàn toàn kiệt quệ và Liên Xô đã tới ngày tàn. Phát biểu tại Cung Thể thao Berlin vào ngày 3 tháng 10, ông ta lớn tiếng tuyên bố: "Chúng ta chỉ việc đạp tung cánh cửa, và toàn bộ cái cấu trúc mục ruỗng đó sẽ sụp đổ tan tành." Chính niềm tin mù quáng vào một chiến dịch Blitzkrieg tốc chiến tốc thắng đã khiến giới lãnh đạo Đức hoàn toàn không có bất kỳ sự chuẩn bị hậu cần nghiêm túc nào cho một cuộc chiến trường kỳ. Dẫu vậy, thất bại chiến lược mang tính bước ngoặt tại Trận Stalingrad năm 1943 cùng thế trận ngày càng suy sụp sau đó đã buộc bộ máy tuyên truyền Berlin phải quay ngoắt 180 độ: từ vị thế kẻ đi xâm lược, họ bắt đầu tô vẽ cuộc chiến như một nỗ lực phòng thủ sống còn của nước Đức nhằm che chở cho nền văn minh phương Tây trước sự hủy diệt từ "những đoàn quân Bolshevik" đang tràn về châu Âu.
Trong suốt thập niên 1930, Liên Xô dồn toàn lực cho tiến trình công nghiệp hóa thần tốc và ghi nhận bước tăng trưởng nhảy vọt dưới sự lãnh đạo của Joseph Stalin. Luận điểm then chốt của Stalin về "Chủ nghĩa xã hội trong một quốc gia" được hiện thực hóa qua các kế hoạch năm năm tập trung trên toàn quốc kể từ năm 1929. Đường lối này đánh dấu bước chuyển dịch chiến lược trong chính sách đối ngoại của Moscow, dần rời xa cam kết trước đây về phong trào cách mạng vô sản quốc tế, để rồi cuối cùng đi tới quyết định giải thể Quốc tế thứ ba (Comintern) vào năm 1943. Tiến trình quân sự hóa nền kinh tế thực chất đã nhen nhóm ngay từ kế hoạch năm năm lần thứ nhất (1928), song phải đến nửa sau của kế hoạch năm năm lần thứ hai vào giữa thập niên 1930, nhiệm vụ nâng cao sức mạnh quốc phòng mới thực sự trở thành ưu tiên sống còn của công cuộc công nghiệp hóa.
Tháng 2 năm 1936, cuộc tổng tuyển cử tại Tây Ban Nha đã đưa các đại diện cộng sản tham gia chính phủ Mặt trận Bình dân thuộc nền Cộng hòa Tây Ban Nha thứ hai. Tuy nhiên, chỉ vài tháng sau, cuộc binh biến của phe quân sự cánh hữu đã thổi bùng lên cuộc Nội chiến Tây Ban Nha khốc liệt kéo dài đến năm 1939. Xung đột này nhanh chóng biến thành một cuộc chiến ủy nhiệm, nơi Liên Xô cùng các đoàn quân chí nguyện quốc tế sát cánh bảo vệ phe Cộng hòa cánh tả; ở bờ bên kia chiến tuyến, Đức Quốc Xã, phát xít Ý cùng chế độ Estado Novo của Bồ Đào Nha lại dốc sức viện trợ vũ khí và binh lực cho phe Quốc gia của Tướng Francisco Franco. Bãi chiến trường Tây Ban Nha vô hình trung trở thành nơi thử lửa đắt giá để cả Wehrmacht lẫn Hồng quân tôi luyện trang bị, khí tài và hoàn thiện các học thuyết tác chiến trước khi bước vào cuộc đại chiến thế giới vài năm sau đó.
Là một chế độ mang tư tưởng bài cộng cực đoan, Đức Quốc Xã đã chính thức hóa lập trường của mình bằng việc ký Hiệp ước chống Quốc tế Cộng sản với Đế quốc Nhật Bản vào ngày 25 tháng 11 năm 1936. Phát xít Ý cũng đặt bút gia nhập liên minh này một năm sau đó. Đáp lại, Liên Xô chủ động xúc tiến các hiệp định tương trợ song phương với Pháp và Tiệp Khắc nhằm lập một vành đai kiềm chế dã tâm bành trướng của Berlin. Dẫu vậy, sự kiện Anschluss năm 1938 cùng việc Đức ngang nhiên xé nát Tiệp Khắc (1938–1939) đã giáng đòn chí mạng vào nỗ lực thiết lập cơ chế an ninh tập thể tại châu Âu, một chính sách ngoại giao từng được Ngoại trưởng Liên Xô Maxim Litvinov kiên trì theo đuổi. Bế tắc ngoại giao cùng thái độ ngập ngừng, thiếu dứt khoát của chính phủ Anh và Pháp trong việc ký kết một liên minh quân sự chống Đức thực chất với Moscow đã trực tiếp đẩy Liên Xô tới quyết định bắt tay với Berlin qua Hiệp ước Molotov–Ribbentrop vào cuối tháng 8 năm 1939. Phải gần bốn năm sau Hiệp ước chống Quốc tế Cộng sản, bản Hiệp ước Ba bên liên kết ba cường quốc hạt nhân của Phe Trục mới chính thức ra đời.
Cuộc chiến diễn ra giữa một bên là nước Đức cùng các đồng minh và Phần Lan, đối đầu với bên kia là Liên Xô cùng các lực lượng đồng minh. Chiến sự bùng nổ vào ngày 22 tháng 6 năm 1941 qua cuộc tiến công trong Chiến dịch Barbarossa, khi quân đội Phe Trục vượt qua các giới tuyến phân định trong Hiệp ước Xô-Đức, chính thức phát động cuộc xâm lược Liên Xô. Chiến sự khép lại vào ngày 9 tháng 5 năm 1945, khi các lực lượng vũ trang Đức tuyên bố đầu hàng vô điều kiện sau Chiến dịch tiến công Berlin mang tính bước ngoặt chiến lược của Hồng quân Liên Xô.
Các quốc gia đóng góp binh lực cùng tiềm lực phục vụ cỗ máy chiến tranh của Đức gồm có những nước phe Trục, chủ yếu là Romania, Hungary, Ý, nhà nước Slovakia bù nhìn và Croatia. Về phía Phần Lan, nước này bước vào cuộc chiến với lập trường chống Liên Xô gay gắt sau thất bại trong cuộc Chiến tranh Mùa đông. Lực lượng Wehrmacht còn nhận được sự tiếp sức từ các toán du kích mang tư tưởng bài cộng tại Tây Ukraina và các quốc gia vùng Baltic. Đội hình tình nguyện nước ngoài nổi tiếng nhất phục vụ phe Trục là Sư đoàn Xanh của Tây Ban Nha, do nhà độc tài Francisco Franco điều động sang Mặt trận phía Đông nhằm duy trì mối liên minh ngầm với Berlin.
Ở bờ bên kia chiến tuyến, Liên Xô tích cực viện trợ vũ khí cho các phong trào kháng chiến chống phát xít tại nhiều quốc gia Trung Âu bị chiếm đóng, tiêu biểu là cuộc nổi dậy ở Slovakia và tại Ba Lan. Bên cạnh đó, Lực lượng Vũ trang Ba Lan ở phía Đông, nòng cốt là Tập đoàn quân Ba Lan số 1 và số 2, đã được Liên Xô trang bị khí tài và huấn luyện toàn diện để trực tiếp tham chiến bên cạnh Hồng quân. Lực lượng Pháp Tự do cũng đóng góp phi đội tiêm kích GC3 (Groupe de Chasse 3), hiện thực hóa cam kết của tướng Charles de Gaulle về việc người lính Pháp phải có mặt chiến đấu trên khắp mọi mặt trận chống phát xít.
Nội dung từ bài Wikipedia “Chiến tranh Xô–Đức”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.