Hiệp ước
hiệp ước đa phương năm 1996
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân toàn diện (CTBT) là một hiệp ước đa phương cấm thử nghiệm vũ khí hạt nhân, vụ nổ hạt nhân vì mục đích dân sự hoặc quân sự trong mọi môi trường. Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua hiệp ước vào ngày 10 tháng 9 năm 1996. Tính đến năm 2026, hiệp ước chưa có hiệu lực vì chưa có đủ quốc gia phê chuẩn. Hiệp ước này sẽ thành lập Tổ chức Hiệp ước Cấm Thử Hạt nhân Toàn diện để giám sát việc thực hiện hiệp ước, hiện đang được Ủy ban trù bị phụ trách.
Tuy chưa có hiệu lực, nhưng CTBT đã thiết lập một chuẩn mực toàn cầu cấm thử vũ khí hạt nhân. Năm quốc gia có vũ khí hạt nhân được Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) công nhận đã ban hành các lệnh cấm thử vũ khí hạt nhân: Trung Quốc, Pháp, Nga, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ. Kể từ khi hiệp ước được mở ký vào năm 1996, chỉ có 16 vụ thử vũ khí hạt nhân được tiến hành, tất cả đều của các quốc gia chưa ký: Pokhran-II của Ấn Độ và Chagai-I của Pakistan vào tháng 5 năm 1998, và sáu vụ thử vũ khí hạt nhân của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên từ năm 2006 đến năm 2017. Từ năm 1945 đến năm 1996, hơn 2.000 vụ thử vũ khí hạt nhân được tiến hành, chủ yếu là của Hoa Kỳ và Liên Xô.
Hệ thống giám sát quốc tế của Ủy ban trù bị CTBT là một hệ thống phát hiện vụ nổ hạt nhân toàn cầu. Hệ thống này dự kiến sẽ bao gồm 321 trạm giám sát và 16 phòng thí nghiệm tại 89 quốc gia, trong đó khoảng 90% đã đi vào hoạt động. Các trạm này thu thập một trong các dấu hiệu của vụ nổ hạt nhân là sóng địa chấn, sóng hạ âm, sóng thủy âm và bụi phóng xạ hạt nhân. IMS xác định thành công tất cả sáu vụ thử hạt nhân của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và cũng thu thập các bộ dữ liệu lớn có giá trị đối với các nhà khoa học trong lĩnh vực như vật lý thiên văn, sinh học và địa chất học.
Tính đến năm 2026, 188 quốc gia đã ký và 179 quốc gia đã phê chuẩn hiệp ước. Để hiệp ước có hiệu lực thì tất cả các nước được liệt kê trong Phụ lục 2 của hiệp ước phải phê chuẩn. Các quốc gia này đều có các lò phản ứng hạt nhân vào thời điểm thông qua hiệp ước. Chín quốc gia Phụ lục 2 vẫn chưa phê chuẩn, bao gồm sáu nước đã ký là Trung Quốc, Ai Cập, Iran, Israel, Nga và Hoa Kỳ, ba nước chưa ký là Ấn Độ, Pakistan và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Israel cũng được cho là có vũ khí hạt nhân, và cộng đồng quốc tế đang theo dõi chặt chẽ chương trình hạt nhân của Iran.
CTBT được đàm phán tại Hội nghị giải trừ quân bị năm 1995-1996 và được hoàn tất tại Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc. Hiệp ước này được xây dựng trên cơ sở Hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân một phần và Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân, cũng như Hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân ngưỡng năm 1974 giữa Hoa Kỳ và Liên Xô, giới hạn sức công phá của các vụ thử vũ khí hạt nhân dưới lòng đất ở mức dưới 150 kiloton.
Tuy Hoa Kỳ là quốc gia đầu tiên ký CTBT, nhưng Thượng viện Hoa Kỳ bác bỏ việc phê chuẩn vào năm 1999. Năm 2023, trong bối cảnh Nga xâm lược Ukraina, Nga bãi bỏ sự phê chuẩn CTBT. Các quốc gia không phê chuẩn thường biện minh lý do là vì một nước đối thủ không phê chuẩn hoặc các vấn đề ổn định khu vực khác.
Phong trào kiểm soát vũ khí hạt nhân quốc tế bắt đầu vào năm 1945, với Canada và Vương quốc Anh kêu gọi tổ chức một hội nghị về vấn đề này. Tháng 6 năm 1946, Bernard Baruch, đặc phái viên Tổng thống Hoa Kỳ Harry S. Truman, đề xuất Kế hoạch Baruch trước Ủy ban Năng lượng Nguyên tử Liên Hợp Quốc, kêu gọi thiết lập một hệ thống kiểm soát quốc tế đối với việc sản xuất năng lượng hạt nhân và đóng vai trò là cơ sở chính sách hạt nhân của Hoa Kỳ cho đến thập niên 1950. Liên Xô bác bỏ Kế hoạch Baruch vì cho rằng đó là mưu đồ của Hoa Kỳ nhằm củng cố vị thế thống trị hạt nhân của mình.
Trong giai đoạn giữa vụ thử hạt nhân Trinity vào ngày 16 tháng 7 năm 1945 và Hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân một phần (PTBT) vào ngày 5 tháng 8 năm 1963, 499 vụ thử vũ khí hạt nhân được tiến hành. Phần lớn động lực thông qua PTBT, tiền thân của CTBT, là mối lo ngại dư luận về quy mô và bụi phóng xạ hạt nhân của các vụ thử hạt nhân dưới nước, trong khí quyển, đặc biệt là các vụ thử vũ khí nhiệt hạch. Vụ thử hạt nhân Castle Bravo vào ngày 1 tháng 3 năm 1954 đặc biệt thu hút sự chú ý vì phát tán bụi phóng xạ đến các khu vực có người ở và làm phơi nhiễm một nhóm ngư dân người Nhật. Từ năm 1945 đến năm 1963, Hoa Kỳ tiến hành 215 vụ thử hạt nhân trong khí quyển, Liên Xô tiến hành 219 vụ, Vương quốc Anh tiến hành 21 vụ, Pháp tiến hành 4 vụ.
Năm 1954, sau vụ thử hạt nhân Castle Bravo, Thủ tướng Ấn Độ Jawaharlal Nehru lần đầu tiên đề xuất một "thỏa thuận ngừng thử nghiệm", nhanh chóng được Công đảng Anh hưởng ứng. Năm 1955, Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Liên Xô tiến hành đàm phán về lệnh cấm thử nghiệm toàn diện theo đề xuất của bí thư thứ nhất Liên Xô Nikita Khrushchyov. Quá trình đàm phán kéo dài đến tháng 7 năm 1963 với một số gián đoạn. Mối quan tâm hàng đầu là một hệ thống xác minh việc tuân thủ lệnh cấm thử vũ khí hạt nhân và phát hiện các vụ thử nghiệm bất hợp pháp. Các nước phương Tây lo ngại rằng Liên Xô có thể lách lệnh cấm thử nghiệm và bí mật vượt lên trước trong cuộc chạy đua hạt nhân. Những lo ngại này gia tăng sau vụ thử hạt nhân Rainier của Hoa Kỳ vào ngày 19 tháng 9 năm 1957, là vụ thử hạt nhân dưới lòng đất có kiểm soát đầu tiên. Tuy Hoa Kỳ có lợi thế đáng kể về khả năng thử nghiệm dưới lòng đất, nhưng vẫn có lo ngại rằng Liên Xô có thể bí mật tiến hành các vụ thử nghiệm dưới lòng đất trong thời gian cấm thử vì các vụ nổ dưới lòng đất khó phát hiện hơn so với các vụ thử trên mặt đất. Ngược lại, Liên Xô coi yêu cầu kiểm tra tuân thủ tại chỗ của Hoa Kỳ và Anh là hành vi gián điệp. Sự bế tắc về vấn đề xác minh khiến các nhà đàm phán Anh-Mỹ và Liên Xô từ bỏ lệnh cấm thử nghiệm toàn diện (tức là cấm tất cả các vụ thử nghiệm, kể cả những vụ thử nghiệm dưới lòng đất) mà chuyển sang lệnh cấm một phần, được hoàn tất vào ngày 25 tháng 7 năm 1963. PTBT cấm thử vũ khí hạt nhân vì mục đích quân sự hay dân sự dưới nước, trong khí quyển và ngoài không gian.
PTBT có những kết quả trái chiều. Một mặt, PTBT dẫn đến sự giảm đáng kể nồng độ các hạt phóng xạ trong khí quyển. Mặt khác, tình trạng phổ biến hạt nhân vẫn tiếp diễn (tuy có thể đã chậm lại) và các vụ thử vũ khí hạt nhân vẫn tiếp tục diễn ra với tốc độ nhanh chóng. So với 499 vụ thử hạt nhân từ năm 1945 đến khi ký kết PTBT, 436 vụ thử được tiến hành trong mười năm sau PTBT. Ngoài ra, các vụ thử nghiệm dưới lòng đất của Hoa Kỳ và Liên Xô tiếp tục "thải" khí phóng xạ vào khí quyển. Tuy thử nghiệm dưới lòng đất nhìn chung an toàn hơn thử nghiệm trên mặt đất, nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ các hạt nhân phóng xạ vào lòng đất, bao gồm plutoni. Từ năm 1964 đến khi CTBT được thông qua vào năm 1966, ước tính đã có 1.377 vụ thử hạt nhân dưới lòng đất được tiến hành. Trung Quốc tiến hành vụ thử nghiệm không dưới lòng đất cuối cùng (trong khí quyển hoặc dưới nước) vào năm 1980.
PTBT được coi là một bước tiến tới Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) năm 1968. NPT đề cập trực tiếp đến PTBT. NPT cấm sở hữu, sản xuất và mua sắm vũ khí hạt nhân hoặc các thiết bị nổ hạt nhân khác đối với các nước không có vũ khí hạt nhân vào thời điểm đó. Tất cả các bên ký kết, bao gồm các quốc gia có vũ khí hạt nhân, đều cam kết hướng tới mục tiêu giải trừ hạt nhân hoàn toàn. Tuy nhiên, Ấn Độ, Pakistan và Israel không ký NPT với lý do hiệp ước này về cơ bản mang tính phân biệt đối xử vì hạn chế các nước không có vũ khí hạt nhân nhưng không hạn chế việc phát triển vũ khí của các nước tuyên bố có vũ khí hạt nhân.
Năm 1974, Hoa Kỳ và Liên Xô ký Hiệp ước cấm thử ngưỡng (TTBT), cấm thử vũ khí hạt nhân dưới lòng đất với năng lượng trên 150 kiloton, một bước tiến tới lệnh cấm thử nghiệm toàn diện. Tháng 4 năm 1976, Hoa Kỳ và Liên Xô ký Hiệp ước nổ hạt nhân hòa bình (PNET), cấm vụ nổ hạt nhân hòa bình (PNE) tại các địa điểm khác với năng lượng trên 150 kiloton và vụ nổ nhóm với tổng năng lượng trên 1.500 kiloton. Để xác minh tuân thủ, PNET yêu cầu Hoa Kỳ và Liên Xô phải sử dụng các phương tiện kỹ thuật xác minh quốc gia, chia sẻ thông tin về các vụ nổ và cho phép nước kia tiếp cận tại chỗ. TTBT và PNET có hiệu lực vào ngày 11 tháng 12 năm 1990.
Tháng 10 năm 1977, Hoa Kỳ, Anh và Liên Xô nối lại đàm phán về lệnh cấm thử hạt nhân. Ba nước đạt được tiến bộ đáng kể vào cuối thập niên 1970, thống nhất về các điều khoản cấm tất cả các vụ thử, bao gồm lệnh cấm tạm thời đối với PNE, nhưng những bất đồng về cơ chế tuân thủ dẫn đến việc chấm dứt đàm phán trước thềm Ronald Reagan nhậm chức tổng thống vào năm 1981. Năm 1985, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô Mikhail Gorbachyov tuyên bố tạm ngừng thử vũ khí hạt nhân đơn phương. Tháng 12 năm 1986, Reagan tái khẳng định cam kết của Hoa Kỳ trong việc theo đuổi mục tiêu dài hạn là cấm thử toàn diện. Tháng 2 năm 1987, Liên Xô chấm dứt lệnh cấm thử hạt nhân vì Hoa Kỳ không hưởng ứng. Tháng 11 năm 1987, Hoa Kỳ và Liên Xô nối lại đàm phán về lệnh cấm thử. Tháng 12 năm 1987, Hoa Kỳ và Liên Xô thiết lập một chương trình chung để nghiên cứu việc phát hiện các vụ thử dưới lòng đất.
Một phần do sức ép từ các cuộc biểu tình dẫn đến việc đóng cửa Khu thử nghiệm Semipalatinsk, Liên Xô tuyên bố tạm ngừng thử đơn phương lần 2 vào tháng 10 năm 1991. Ba ngày trước khi lệnh tạm ngừng của Liên Xô hết hiệu lực, George H. W. Bush ban hành lệnh tạm ngừng thử đối ứng. Tổng thống Bill Clinton nhiều lần gia hạn lệnh tạm ngừng thử cho đến khi CTBT được ký vào năm 1996.
Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua hiệp ước vào ngày 10 tháng 9 năm 1996 và mở ký tại Thành phố New York vào ngày 24 tháng 9 năm 1996. Hoa Kỳ là quốc gia đầu tiên ký hiệp ước này. Thượng viện Hoa Kỳ trì hoãn phê chuẩn hiệp ước gần ba năm. Ngày 13 tháng 10 năm 1999, Thượng viện bác bỏ việc phê chuẩn CTBT với tỷ lệ biểu quyết 51-48, chủ yếu theo đảng phái. Khác với các hiệp ước hạt nhân trước đây, vốn trải qua nhiều tuần điều trần trước các ủy ban của Thượng viện và nhiều ngày thảo luận tại nghị trường, CTBT không có phiên điều trần nào trước các ủy ban và chỉ có 18 giờ thảo luận tại nghị trường. Đây là hiệp ước liên quan đến an ninh đầu tiên bị Thượng viện bác bỏ kể từ Hòa ước Versailles.
Trong cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ năm 2000, các ứng cử viên Đảng Cộng hòa như George W. Bush và John McCain lên tiếng phản đối CTBT, nhưng ủng hộ lệnh cấm thử hạt nhân tạm thời. Sau khi Bush trúng cử tổng thống, có những suy đoán rằng Hoa Kỳ sẽ tiếp tục thử hạt nhân vì CTBT có điều khoản "lợi ích quốc gia tối cao" cho phép một nước tham gia rút khỏi hiêp ước nếu cảm thấy an ninh của mình bị đe dọa do các đầu đạn ngày càng xuống cấp.
Tháng 10 năm 2023, trước bối cảnh Nga xâm lược Ukraina, Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố Nga có thể xem xét rút lại việc phê chuẩn CTBT vì Hoa Kỳ chưa phê chuẩn hiệp ước. Trong cùng tháng, Quốc hội Liên bang Nga thông qua một đạo luật bãi bỏ việc phê chuẩn CTBT. Ngày 2 tháng 11, Putin chính thức bãi bỏ việc phê chuẩn hiệp ước.
Trong ba năm tiếp theo, có nhiều nỗ lực soạn thảo hiệp ước và hai phụ lục. Tuy nhiên, Hội nghị giải trừ quân bị, nơi diễn ra các cuộc đàm phán, không đạt được sự đồng thuận về việc thông qua văn bản. Dưới sự chỉ đạo của Thủ tướng Úc John Howard và Bộ trưởng Ngoại giao Úc Alexander Downer, Úc trình dự thảo hiệp ước trước Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc dưới dạng một dự thảo nghị quyết. Ngày 10 tháng 9 năm 1996, Đại Hội đồng thông qua CTBT với đa số áp đảo, vượt quá hai phần ba số thành viên Đại Hội đồng.
Điều I cấm tiến hành thử vũ khí hạt nhân hoặc những vụ nổ hạt nhân khác và yêu cầu mỗi nước thành viên cam kết cấm, ngăn chặn, không khuyến khích, không tham gia việc tiến hành thử vũ khí hạt nhân hoặc những vụ nổ hạt nhân khác.
Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua hiệp ước vào ngày 10 tháng 9 năm 1996 và mở ký tại Thành phố New York vào ngày 24 tháng 9 năm 1996. Hiệp ước ban đầu được 71 quốc gia ký kết, bao gồm năm trong số tám quốc gia có khả năng hạt nhân vào thời điểm đó. Tính đến tháng 7 năm 2026, 179 quốc gia đã phê chuẩn CTBT, chín quốc gia đã ký nhưng chưa phê chuẩn.
Hiệp ước có hiệu lực sau 180 ngày sau khi được 44 quốc gia được liệt kê trong Phụ lục 2 hiệp ước phê chuẩn. Những “quốc gia Phụ lục 2” này là những quốc gia tham gia đàm phán CTBT từ năm 1994 đến năm 1996 và có các lò phản ứng hạt nhân hoặc lò phản ứng nghiên cứu vào thời điểm đó. Tính đến năm 2023, chín quốc gia Phụ lục 2 chưa phê chuẩn hiệp ước, trong đó Trung Quốc, Ai Cập, Iran, Israel và Hoa Kỳ đã ký nhưng chưa phê chuẩn; Ấn Độ, Triều Tiên và Pakistan chưa ký; Nga đã ký và phê chuẩn nhưng sau đó bãi bỏ sự phê chuẩn.
Các công nghệ địa vật lý và các công nghệ khác được dùng để giám sát việc tuân thủ hiệp ước: địa chấn học pháp y, thủy âm học, sóng hạ âm và theo dõi hạt nhân phóng xạ. Ba hình thức theo dõi đầu tiên được gọi là phép đo dạng sóng. Hệ thống theo dõi địa chấn gồm 50 trạm chính trên toàn thế giới và 120 trạm phụ trợ ở các nước ký hiệp ước. Hệ thống theo dõi thủy âm gồm 11 trạm, mỗi trạm có ba thủy âm kế, để theo dõi các vụ nổ dưới nước. Các trạm thủy âm có thể dùng địa chấn kế để đo sóng T từ các vụ nổ dưới nước thay vì thủy âm kế. Việc đo sóng thủy âm có hiệu quả tốt nhất ở độ sâu 1000 m. Hệ thống theo dõi sóng hạ âm dựa trên thay đổi áp suất khí quyển do một vụ nổ hạt nhân, gồm 41 trạm được chứng nhận tính đến tháng 8 năm 2019. Một trong những mối lo ngại lớn nhất đối với các phép đo sóng hạ âm là nhiễu gió, có thể ảnh hưởng đến khả năng đo lường của cảm biến. Những công nghệ này được dùng tổng hợp để theo dõi mặt đất, nước và khí quyển nhằm phát hiện dấu hiệu của một vụ nổ hạt nhân.
Việc theo dõi hạt nhân phóng xạ bao gồm theo dõi các hạt phóng xạ hoặc khí hiếm là sản phẩm của vụ nổ hạt nhân. Có 80 trạm trên toàn thế giới có thể đo bức xạ từ các hạt phóng xạ. Các hạt phóng xạ được tạo ra từ các vụ nổ hạt nhân, có thể tích tụ trên bụi được phát tán từ vụ nổ. Phương pháp theo dõi khí hiếm có thể được dùng để xác minh một vụ nổ hạt nhân dưới lòng đất. Việc theo dõi khí hiếm dựa trên việc đo lường sự gia tăng khí xenon phóng xạ. Các đồng vị của xenon bao gồm Xe131m, Xe133, Xe133m và Xe135. Bốn phương pháp theo dõi này cấu thành Hệ thống theo dõi quốc tế (IMS). Các lý thuyết và phương pháp thống kê là yếu tố không thể thiếu trong việc giám sát thực hiện CTBT. Sau khi hiệp ước có hiệu lực, các cuộc kiểm tra tại chỗ sẽ được tiến hành khi có lo ngại về việc tuân thủ.
Ủy ban trù bị Tổ chức Hiệp ước Cấm thử Hạt nhân Toàn diện (CTBTO), một tổ chức quốc tế có trụ sở tại Viên, Áo, được thành lập để xây dựng khuôn khổ xác minh, bao gồm thiết lập và vận hành tạm thời mạng lưới các trạm giám sát, xây dựng một trung tâm dữ liệu quốc tế (IDC) và phát triển khả năng kiểm tra tại chỗ. CTBTO chịu trách nhiệm thu thập thông tin từ IMS và phân phối dữ liệu được phân tích và dữ liệu thô cho các nước thành viên để đánh giá xem có xảy ra vụ nổ hạt nhân hay không thông qua IDC. Các thông số như vị trí xảy ra vụ nổ hoặc thử hạt nhân là một trong những điều mà IDC có thể thực hiện. Một nước thành viên tin rằng một nước khác vi phạm CTBT có thể yêu cầu tiến hành kiểm tra tại chỗ để xác minh.
Nội dung từ bài Wikipedia “Hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân toàn diện”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.