Chiến tranh Campuchia-Tây Ban Nha (Tây Ban Nha: Guerra Ibero-Camboyana; Filipino: Digmaang Kambodyano-Espanyol; Khmer: សង្គ្រាមកម្ពុជា-អេស្ប៉ាញ) (1593–1599) là cuộc xâm lược của Đế quốc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha nhằm chinh phục, Kitô hóa Campuchia theo đề nghị của Vua Satha I. Lực lượng tham chiến gồm người Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Philippines, lính Mexico và lính đánh thuê Nhật Bản.
Bối cảnh
Các cường quốc tham gia xâm lược Campuchia đều có động cơ riêng, bắt nguồn từ cuộc tranh giành quyền lực giữa các phe phái nội bộ nước này. Trong đó, Xiêm muốn can thiệp sâu vào nội bộ Campuchia, còn Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha phối hợp hành quân vì lúc bấy giờ cả hai quốc gia đều đặt dưới sự cai trị của Vua Philip II thuộc Liên minh Iberia.
Tháng 2 năm 1593, quân Xiêm do vua Naresuan chỉ huy liên tiếp mở các cuộc tấn công quy mô lớn vào Campuchia, đỉnh điểm là chiến dịch xâm lược của 100.000 quân vào tháng 5. Trước sự bành trướng mạnh mẽ của Xiêm, vua Satha I đã tìm kiếm sự hỗ trợ từ phương Tây và kết thân với nhà thám hiểm người Bồ Đào Nha Diogo Veloso cùng các đồng sự Tây Ban Nha là Blas Ruiz de Hernán Gonzáles và Gregorio Vargas Machuca.
Dù cố gắng kêu gọi sự hỗ trợ từ Malacca (Bồ Đào Nha) và Philippines (Tây Ban Nha), các nhà thám hiểm Iberia đều thất bại. Thống đốc Philippines lúc bấy giờ là Gómez Pérez Dasmariñas đã bác bỏ liên minh với Campuchia để chọn giải pháp hòa giải xung đột Campuchia - Xiêm, nhằm ưu tiên bảo hộ thương mại của Bồ Đào Nha tại eo biển Malacca. Hệ quả là vào tháng 7 năm 1594, quân Xiêm đánh chiếm kinh đô Longvek, khiến vua Satha phải tháo chạy sang Lào hoặc bị hành quyết.
Ba nhà thám hiểm người Iberia cùng Pantaleón Carnero và Antonio Machado bị bắt giữ rồi áp giải đến Xiêm. Tại đây, Veloso và Vargas thuyết phục được vua Naresuan cử làm sứ giả đến Manila để tìm cơ hội đào tẩu. Trong khi đó, Ruiz cùng các tù nhân còn lại nổi dậy chiếm tàu áp giải. Cuối cùng, họ hội ngộ tại Manila và cùng nhau tổ chức một cuộc viễn chinh quân sự.
Lịch sử
Sau hơn một năm thuyết phục do vấp phải nhiều hoài nghi tại Philippines, cuộc thám hiểm đầu tiên của Tây Ban Nha đến Campuchia được tổ chức vào năm 1596. Lực lượng gồm ba tàu với 140 binh lính Tây Ban Nha cùng lính đánh thuê Kitô giáo Philippines và Nhật Bản, do Juan Juárez Gallinato chỉ huy. Dù tàu của Gallinato bị bão cuốn trôi, hai tàu còn lại của Ruiz và Veloso vẫn cập bến thành công. Tại đây, họ phát hiện ngai vàng đã bị chiếm đoạt bởi Preah Ram I. Sau khi đụng độ và đánh bại lực lượng 2.000 người Trung Quốc, trước thái độ thù địch của nhà vua mới, Veloso đã thuyết phục liên quân tấn công cung điện nhằm bắt giữ ông ta. Tuy nhiên, cuộc tấn công thất bại do nhà vua đã băng hà, buộc đoàn thám hiểm phải rút lui và hội quân lại với Gallinato. Gallinato sau đó ra lệnh cho hạm đội sang Lào tìm kiếm đồng minh nhưng không thành công. Đoàn thám hiểm chính thức thất bại và giải tán ngay sau đó.
Tháng 10 cùng năm, được sự hậu thuẫn từ Lào, Ruiz và Veloso đã đưa Barom Reachea II (con trai thứ hai của Satha) lên ngôi kế vị. Đến tháng 5 năm 1597, vị vua trẻ này dẫn quân tiến vào Campuchia và chính thức đăng quang. Để đền ơn, nhà vua ban cho người Iberia quyền kiểm soát hai tỉnh ở hai bờ sông Mekong. Veloso sau đó nhận ngân sách và giấy phép để xây dựng pháo đài, nhưng tình hình khu vực vẫn rất bất ổn. Năm 1599, hai trong số bốn tàu do Veloso chỉ huy từ Manila bị đắm do bão. Chớp thời cơ này, Đô đốc Hồi giáo người Mã Lai là Laksamana, một người vốn phản đối người Iberia đã khiêu khích Luis Ortiz (thuộc phe Iberia). Phản ứng lại, người Tây Ban Nha tấn công một trại lính Mã Lai. Ngay lập tức, liên quân Mã Lai, Chăm và các đồng minh tổ chức phản công, tàn sát lực lượng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, bao gồm cả Diogo Veloso. Vụ thảm sát chỉ có một vài người Philippines và một người Tây Ban Nha may mắn sống sót.
Sau khi kế hoạch truyền giáo của Tây Ban Nha thất bại, Laksamana đã xử tử Barom Reachea II. Đến tháng 7 năm 1599, Campuchia rơi vào quyền kiểm soát của Xiêm, buộc Satha phải trốn sang Lan Xang lánh nạn.