Trận đánh
1211 A battle of the Mongol conquest of the Jin dynasty
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Trận Dã Hồ Lĩnh (chữ Hán: 野狐嶺之戰; phiên âm: Yě Hú Lǐng zhī zhàn) là một trận đánh lớn giữa Đế quốc Mông Cổ và nhà Kim vào năm 1211, diễn ra trong giai đoạn đầu của cuộc chinh phạt nhà Kim do người Mông Cổ tiến hành. Trận chiến này diễn ra tại khu vực phía tây bắc của quận Vạn Toàn, thuộc thành phố Trương Gia Khẩu, tỉnh Hà Bắc ngày nay. Kết quả là quân Mông Cổ giành chiến thắng rất lớn, khiến quân Kim chịu thiệt hại nghiêm trọng, qua đó đẩy nhanh sự suy vong của nhà Kim.
Đến năm 1206, thủ lĩnh người Mông Cổ là Thiết Mộc Chân đã khuất phục mọi đối thủ trên thảo nguyên Mông Cổ. Tại một hội nghị Khố Lý Đài diễn ra cùng năm, ông chính thức nhận danh hiệu mới—Thành Cát Tư Hãn—với tư cách là người cai trị quốc gia mới: Đế quốc Mông Cổ được chính thức thành lập. Những chiến dịch quân sự đầu tiên của Thành Cát Tư Hãn diễn ra nhằm vào Tây Hạ, trong thời gian 1209–1210, quân Mông Cổ đã đánh bại nhiều đạo quân Tây Hạ và bao vây kinh đô Trung Hưng, trước khi buộc nước này phải quy phục và nộp một khoản cống phẩm lớn. Tuy nhiên, đây chỉ là bước đệm nhằm củng cố biên giới phía nam trước khi tấn công mục tiêu thực sự: cường địch lớn nhất của Mông Cổ khi đó, nhà Kim ở miền Bắc Trung Quốc.
Trong nhiều thập kỷ, nhà Kim đã thực thi chính sách chia để trị tại vùng thảo nguyên Mông Cổ. Vào giữa thế kỷ 12, họ liên minh với các bộ lạc Thát Đát và tàn nhẫn hành quyết Yêm Ba Hài Hãn – vị thủ lĩnh của người Mông Cổ khi đó. Sau sự kiện này, họ thường xuyên điều quân vào thảo nguyên để bắt làm nô lệ hoặc trừng phạt các bộ lạc du mục. Đến những năm 1190, nhà Kim liên minh với lực lượng Mông Cổ của Thiết Mộc Chân để chống lại người Thát Đát, đồng thời ban cho ông quyền lực và tước hiệu, đổi lại việc ông phải nộp cống phẩm với tư cách là một chư hầu. Tuy nhiên, sau năm 1206, Thành Cát Tư Hãn không hề có ý định tiếp tục làm bề tôi trên danh nghĩa của nhà Kim, tức kẻ thù cũ của ông. Ông còn có những lý do khác để phát động chiến tranh, chẳng hạn như: trả thù cho cái chết của Yêm Ba Hài Hãn; lòng căm thù đối với Hoàn Nhan Vĩnh Tế – vị hoàng đế nhà Kim từng lăng nhục ông; và mục tiêu rõ ràng là cướp bóc của cải từ lãnh thổ nhà Kim.
Mặc dù quân số của ông ta ít hơn quân địch khoảng mười lần, nhà sử học Paul Ratchnevsky ước tính quân đội Mông Cổ năm 1211 có 65.000 binh sĩ với 10.000 quân đồng minh, trong khi nhà Kim có 500.000 bộ binh và 120.000 kỵ binh. Thành Cát Tư Hãn đã khơi mào xung đột vào năm 1210 bằng việc từ chối nộp cống phẩm. Quan trọng hơn, ông đã giành được lòng trung thành của các nhóm các bộ lạc người Onggud ở Nội Mông—vốn từng làm lực lượng canh phòng vùng thảo nguyên cho nhà Kim, nhưng nay lại nắm quyền kiểm soát các vùng biên giới chiến lược thay mặt cho Đế quốc Mông Cổ. Ông cũng đã thu thập được lượng lớn thông tin tình báo từ những người đào tẩu và các thương nhân nhà Kim.
Mục tiêu của chiến dịch năm 1211–1212 không phải là chiếm đóng lãnh thổ, mà là một cuộc hành quân càn quét nhằm cướp phá, thu thập tin tức và làm suy yếu quyền kiểm soát của nhà Kim tại Hoa Bắc trước khi rút về Mông Cổ. Vào mùa xuân năm 1211, quân đội Mông Cổ tập kết bên bờ sông Kherlen; sau khi để lại một đội quân 20.000 người dưới quyền Tốc Bất Đài nhằm ngăn chặn các cuộc nổi dậy của những bộ lạc mới bị khuất phục tại vùng lõi Mông Cổ, họ hành quân đến vùng biên giới – nơi Thành Cát Tư Hãn sử dụng làm đại bản doanh tác chiến. Các cuộc giao tranh tại cứ điểm biên giới Đại Thủy Bảo và Phong Lợi diễn ra vào mùa xuân. Sau khi cứ điểm Đại Thủy Bảo thất thủ, Kim đế Hoàn Nhan Vĩnh Tế cảm thấy lo ngại, đã tìm cách đàm phán hòa bình, nhưng những đề nghị của ông đều bị khước từ.
Từ các vùng biên giới, quân đội chia thành nhiều cánh. Cánh quân phía tây – do các con trai trưởng thành của Thành Cát Tư Hãn là Truật Xích, Sát Hợp Đài và Oa Khoát Đài chỉ huy – đã tiến vào các vùng lãnh thổ phía tây của nhà Kim (thuộc khu vực trung tâm Nội Mông và tỉnh Sơn Tây ngày nay); đây là khu vực có tầm quan trọng về cả chiến lược lẫn kinh tế. Tại đây, họ tiến hành cướp phá và ngăn chặn quân tiếp viện của nhà Kim di chuyển lên phía bắc. Ở cánh phía đông, một toán quân nhỏ đã tiến hành trinh sát tại khu vực phủ Lâm Hoàng . Bản thân Thành Cát Tư Hãn tiến quân về phía Trung Đô – kinh đô của nhà Kim – với tướng Triết Biệt làm tiên phong.
Các nguồn tư liệu chính về cuộc chinh phạt nhà Kim của người Mông Cổ—cụ thể là Mông Cổ bí sử, Thánh Vũ thân chinh lục, Jami' al-tawarikh của Rashid al-Din, nhiều chương trong Nguyên sử cùng các biên niên sử phụ khác, Chiến dịch Dã Hồ Lĩnh thường được mô tả như một cuộc tiến quân liên tục của quân Mông Cổ; tuy nhiên, qua việc phân tích các nguồn tư liệu, các nhà sử học đã thiết lập được một dòng thời gian nhất quán cả về mặt hậu cần lẫn địa lý.
Thừa tướng nhà Kim là Độc Cát Tư Trung đã dẫn đại quân Kim đến mặt trận phía tây bắc. Quân Kim không thể sánh kịp về quân số với kỵ binh Mông Cổ, khi chỉ có trong tay từ 30.000 đến 50.000 binh sĩ. Chính Đại Hãn đã đích thân chỉ huy đại quân Mông Cổ tấn công Ô Sa Bảo và chiếm đóng trại Ô Nguyệt Doanh, qua đó phá vỡ các tuyến phòng thủ của quân Kim.
Trận Dã Hồ Lĩnh là một trận quyết chiến giữa quân Mông Cổ và quân nhà Kim. Triều đình Kim đã học được bài học thất bại trong giai đoạn đầu của cuộc chiến là "chia mỏng quân đội để đóng giữ ở các quan ải, thành lũy", bắt đầu áp dụng chiến lược "tập trung quân số" để đối phó với quân địch. Nhà Kim tập trung 45 vạn quân tinh nhuệ trên cả nước, dàn trận tại Dã Hồ Lĩnh. Quân Kim chia làm 2 cánh, cánh chính có 30 vạn quân sẽ đánh trực diện với Mông Cổ, cánh phụ gồm 15 vạn kỵ binh sẽ tiếp ứng khi cần, với ý đồ dồn quân đội Mông Cổ vào con đường chết. Bên cạnh đó các lực lượng khác của nhà Kim rải rác khắp Vạn lý trường thành bao gồm 50 vạn bộ binh và khoảng từ 10-12 vạn kỵ binh. Tổng cộng, tại chiến trường Dã Hồ Lĩnh và các khu vực lân cận khác, triều đình nhà Kim có hơn 1 triệu quân (trong đó 45 vạn giao chiến với quân Mông Cổ). Đây là một trận chiến có quy mô lớn nhất từ trước đến nay đối với quân Mông cổ.
Thành Cát Tư Hãn đã tiếp nhận kiến nghị của Mộc Hoa Lê, trước tiên dùng một cánh quân cảm tử để thọc sâu vào trung quân của Kim, rồi sau đó các cánh quân khác mới mở đường tấn công, tức tập trung 10 vạn quân để đánh thẳng vào một mục tiêu chủ yếu.
Mở đầu trận chiến, quân Mông Cổ bắn tên như mưa về phía quân Kim, lính Kim tử thương nặng nhưng vẫn ồ ạt tấn công liên tục, Hoàn Nhan Cửu Cân sai bọn Bốt Ngối Lặc và Vĩnh Khang thống lĩnh 30.000 quân kỵ chia làm 2 cánh tả hữu đi vòng ra phía sau tập kích quân Mông Cổ.
Bị tấn công bất ngờ, hậu quân Mông Cổ chống trả quyết liệt, ngay lúc đấy đội quân của Triết Biệt -vốn mai phục từ trước, ở đằng sau các ngọn đồi- bất ngờ xuất hiện tấn công thọc sườn vào lực lượng tập kích của quân Kim. Tướng Kim Bốt Ngối Lặc bị chém chết tại trận, còn Vĩnh Khang dẫn tàn quân bỏ chạy vào rừng, nhưng bị quân Mông bắt được và chém ngang lưng.
Thấy lực lượng tập kích bị tiêu diệt, Hoàn Nhan Cửu Cân hạ lệnh cho quân Kim lùi dần về phía trại cố thủ đợi viện binh, quân Mông cổ dần dần ép quân Kim co cụm lại tại khu vực trung tâm. Sau đó người Mông Cổ bắn tên và đá lửa như mưa, lính Kim tuy đông nhưng thụ động chống đỡ nên chết vô số, kêu la thảm thiết. Đến chiều tối, các lực lượng Kim chống trả dần đuối sức, đào ngũ hàng loạt, quân Mông Cổ lúc này tung các lực lượng kỵ binh dự bị vào trận chiến.
Mãi chưa thấy các cánh quân Kim tiếp ứng xuất hiện, tình thế ngày càng nguy cấp, quân Kim quyết định liều chết phá vây, nhưng lính Kim lúc này phần lớn đã kiệt sức, trong khi đó kỵ binh Mông Cổ thay phiên nhau tấn công nên khí thế hừng hực, kết quả toàn bộ lực lượng phá vây gồm khoảng 50.000 quân bị tiêu diệt. Thống soái nhà Kim Hoàn Nhan Cửu Cân tự sát giữa đám loạn quân. Hơn nữa, chủ soái của Mông Cổ dù đứng trước mọi tình trạng nguy hiểm vẫn không hốt hoảng, vẫn bình tĩnh chỉ huy. Các tướng sĩ của Mông Cổ dám xông lên chiến đấu không sợ hiểm nguy. Lực lượng quân Kim thì phân tán quanh thung lũng, núi non hiểm trở chia cắt các khối quân dẫn đến hệ thống liên lạc kém, cuối cùng đã cản trở việc tác chiến và phối hợp của quân Kim, cuộc tấn công tổng lực của 100.000 quân Mông Cổ vào thẳng trại chính của cánh quân trung tâm do nguyên soái Hoàn Nhan Cửu Cân chỉ huy đã giành thắng lớn. 15 vạn quân Kim tiếp ứng thì chưa đánh đã bỏ chạy trước, bỏ mặc đồng đội phải chống đỡ. Cánh quân Kim chủ lực của nguyên soái Hoàn Nhan Cửu Cân bao gồm gần 120.000 quân bị tiêu diệt hoàn toàn tại chiến trường chính, xác lính chất cao như núi. Các lực lượng xung quanh nhanh chóng tan vỡ và tháo chạy hỗn loạn, cuộc chiến đã nhanh chóng biến thành một cuộc thảm sát quy mô lớn, bộ binh Kim không chống đỡ nổi kỵ binh Mông Cổ nên nhanh chóng thảm bại dưới mã tấu của quân Mông.
Đến đêm, quân Mông Cổ tiếp tục truy kích tàn quân Kim hiện đã tản ra nhiều hướng, cuộc thảm sát diễn ra trong 2 ngày liền. Hơn 400.000 xác chết của quân Kim đã nằm rải rác trên một diện tích rộng hằng trăm dặm. Tin tức về trận đánh đã làm chấn động cả đế quốc Kim.
Đây được xem là cuộc thảm sát binh lính lớn nhất tại Trung Hoa thời bấy giờ, nếu xét về quy mô là tương đương cuộc thảm sát 40 vạn quân Triệu tại trận Trường Bình thời Chiến Quốc. Qua trận đánh này, binh lực súc tích cả 100 năm của triều đình nhà Kim đã bị đánh bại hoàn toàn, nên thế nước của họ ngày càng suy sụp. Trận đánh tại Dã Hồ Lĩnh là một bước ngoặt đối với sự thất bại của triều đình nhà Kim và sự thắng lợi của quân Mông Cổ.
Tàn quân Kim ở Dã Hồ Lĩnh cố gắng tập trung lại tại doanh trại ở Cối Hà Bảo (phía nam Vạn Toàn, Hà Bắc). Thành Cát Tư Hãn tập trung đại quân tiếp tục tấn công và nhanh chóng đập tan 30 vạn quân Kim ở Cối Hà Bảo. Tháng 7, đại quân Mông cổ tiến thẳng tới Cư Dung Quan. Quân Kim quyết tâm cố thủ. Thành Cát Tư Hãn dùng mưu để bộ tướng của mình đánh nhau ở đó còn bản thân dẫn quân tinh nhuệ đang đêm theo đường nhỏ tập kích Tử Kinh Quan. Sáng sớm hôm sau quân thiết kỵ Mông cổ đã áp sát Tử Kinh Quan, quân Kim đại bại.
Sau trận chiến, Hoàng đế Hoàn Nhan Vĩnh Tế của nhà Kim đã bị ám sát tại Trung Đô bởi một vị tướng dưới quyền là Hồ Sa Hổ; kẻ này sau đó đã chiếm quyền kiểm soát thành phố. Trong thời gian bị vây hãm, cư dân Trung Đô đã buộc phải ăn thịt lẫn nhau để sinh tồn trước khi đi đến quyết định đầu hàng.
Khoảng mười thành trì của nhà Kim đã bị quân Mông Cổ cướp phá. Mặc dù nhà Kim vẫn duy trì được quyền lực trong hơn hai thập kỷ tiếp theo, nhưng nền tảng cốt lõi của triều đại đã bị suy yếu nghiêm trọng. Bất chấp thất bại đó, nhà Kim vẫn ưu tiên việc chinh phạt Nam Tống ở miền Nam Trung Quốc hơn là củng cố biên giới để phòng thủ trước các cuộc xâm lấn và tấn công trong tương lai của người Mông Cổ. Điều này dẫn đến sự thù địch ngày càng gia tăng giữa Nam Tống và nhà Kim. Cuối cùng, Nam Tống đã liên minh với người Mông Cổ để chống lại nhà Kim và tiêu diệt triều đại này vào năm 1234.
Nội dung từ bài Wikipedia “Trận Dã Hồ Lĩnh”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.