Trận Yarmouk (tiếng Ả Rập: معركة اليرموك, còn được viết là Yarmuk, Yarmuq, hay trong tiếng Hy Lạp là Hieromyax, Ἱερομύαξ, hoặc Iermouchas, Ιερμουχάς) là một trận đánh lớn giữa quân đội Hồi giáo Rashidun với quân đội của Đế quốc Đông La Mã. Trận chiến bao gồm một loạt các cuộc đụng độ kéo dài sáu ngày trong tháng 8 năm 636 ở gần sông Yarmouk, đây là biên giới ngày nay giữa Syria và Jordan, phía đông nam của biển Galilee. Kết quả của trận đánh là một chiến thắng hoàn toàn của người Hồi giáo và chấm dứt vĩnh viễn sự cai trị của Đế quốc Đông La Mã ở phía nam vùng Anatolia. Trận Yarmouk được coi là một trong những trận đánh quyết định nhất trong lịch sử quân sự và nó đánh dấu làn sóng đầu tiên của cuộc chinh phục của người Hồi giáo sau cái chết của nhà tiên tri Muhammad, nó cũng báo hiệu những bước tiến nhanh chóng của người Hồi giáo vào quốc gia vùng cận đông theo Kitô giáo.
Với mục đích chặn đứng bước tiến của người Hồi giáo và thu hồi các vùng lãnh thổ đã bị mất, Hoàng đế Heraclius đã gửi một đoàn quân chinh phạt lớn đến vùng Cận đông vào tháng 5 năm 636. Khi quân đội La Mã đến gần, người Hồi giáo rút lui khỏi Syria và tập hợp lại tất cả các lực lượng của họ ở vùng đồng bằng sông Yarmouk, sau khi được tăng cường quân tiếp viện họ đã đánh bại quân đội có ưu thế hơn của người La Mã. Cuộc chiến cũng được coi là một trong những chiến thắng quân sự lớn nhất của Khalid ibn al-Walid. Nó củng cố uy tín của ông ta như là một trong những nhà chiến thuật và chỉ huy kỵ binh tài tình nhất trong lịch sử
Khúc dạo đầu
Năm 610, vào giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh Đông La Mã-Sassanid, Heraclius trở thành hoàng đế của đế quốc Đông La Mã sau khi lật đổ vị hoàng đế tiếm vị Phocas. Cũng trong thời gian này, đế quốc Sassanid-Ba Tư đã chinh phục được Lưỡng Hà và tràn vào Syria trong năm 611 rồi thâm nhập xứ Anatolia, chiếm thành phố Caesarea Mazaca. Kể từ năm 612, Heraclius đã cố gắng trục xuất người Ba Tư ra khỏi Tiểu Á nhưng đã bị đánh bại khi ông phát động một cuộc phản công lớn chống lại người Ba Tư ở Syria vào năm 613. Trong khoảng một thập kỷ tiếp đó, người Ba Tư lần lượt chinh phục Palestina và Ai Cập trong khi Heraclius xây dựng lại quân đội của mình để chuẩn bị phản công. Chín năm sau đó vào năm 622, Heraclius cuối cùng đã phát động cuộc phản công đáp trả. Sau chiến thắng áp đảo của ông trước người Ba Tư và các đồng minh người Kavkaz và Armenia của họ, Heraclius lại tiếp tục phát động một cuộc tấn công mùa đông năm 627 vào người Ba Tư ở vùng Lưỡng Hà và giành một chiến thắng quyết định tại trận Nineveh qua đó đe dọa thủ đô Ctesiphon của Ba Tư. Bị mất uy tín bởi những loạt những thất bại, Khosrau II bị lật đổ và giết chết trong một cuộc đảo chính do Kavadh II con trai ông cầm đầu. Vị hoàng đế Ba Tư mới chấp nhận các điều kiện hòa bình của người Đông La Mã, đồng ý sẽ rút quân ra khỏi tất cả các vùng lãnh thổ mà người Ba Tư chiếm được. Heraclius phục hồi được chiếc Thập tự giá thiêng liêng ở Jerusalem bằng một buổi lễ hoành tráng vào năm 629.
Trong khi đó tại Ả Rập đã nhanh chóng nổi lên một phong trào chính trị, nơi nhà Tiên Tri Mohammad rao giảng về đức tin đạo Hồi. Và ông đã thành công khi thống nhất phần lớn bán đảo Ả Rập thành một thực thể chính trị duy nhất. Khi nhà tiên tri qua đời vào tháng 6 năm 632, Abu Bakr được bầu làm Khalip và trở thành người kế nhiệm về mặt chính trị của ông. Khó khăn liên tục xuất hiện ngay sau khi Abu Bakr lên nắm quyền thừa kế, khi một số bộ tộc Ả Rập công khai nổi dậy chống lại Abu Bakr buộc ông phải tuyên chiến với tất cả phiến quân. Trong cuộc chiến Ridda (người Ả Rập gọi cuộc chiến chống lại những người bội đạo từ năm 632-33), Abu Bakr đã cố gắng đoàn kết người Ả Rập dưới sự thống trị từ Medina.
Sau khi phiến quân đã bị đè bẹp, Abu Bakr bắt đầu mở một cuộc chiến chinh phạt, mở đầu với Iraq, tỉnh giàu có nhất của Đế quốc Ba Tư. Ông cử Khalid ibn al-Walid, vị tướng tài danh nhất của mình làm tư lệnh chiến dịch, Iraq đã bị chinh phục trong một loạt các chiến dịch thành công chống lại Đế quốc Sassanid của Ba Tư. Sự tự tin của Abu Bakr ngày càng tăng lên và khi này Khalid bắt đầu xây dựng các thành trì cứ điểm của ông ở Iraq, Abu Bakr đã kêu gọi xâm chiếm Syria trong tháng 2 năm 634. Cuộc xâm lược của người Hồi giáo vào Syria là một loạt các kế hoạch được chuẩn bị một cách cẩn thận và được điều phối tốt, các hoạt động quân sự sử dụng các chiến thuật tinh tế thay vì sử dụng thần túy sức mạnh để đối phó với các biện pháp phòng thủ của người La Mã. Tuy nhiên quân đội Hồi giáo đã ngay lập tức được chứng minh là quá nhỏ để đáp trả các phản ứng của người La Mã và các chỉ huy của họ kêu gọi tăng quân tiếp viện. Khalid đã được Abu Bakr hạ lệnh di chuyển từ Iraq đến Syria với quân tiếp viện và để dẫn đầu cuộc xâm lược. Tháng 7 năm 634, người La Mã đã bị đánh bại tại trận Ajnadayn. Damas thất thủ trước người Hồi giáo vào tháng 9 năm 634, tiếp theo là trận Fahl, vị trí đồn trú quan trọng nhất của Palestina đã bị thất thủ.
Khalip Abu Bakr đã qua đời trong năm 634. Umar, người kế nhiệm ông đã xác định là mở rộng hơn nữa ảnh hưởng của Đế chế Hồi giáo vào Syria. Mặc dù các chiến dịch trước đó của Khalid đã thành công, ông vẫn bị thay thế bởi Abu Ubaidah. Chiếm được phía nam Palestina, lực lượng Hồi giáo tiếp tục tiến lên con đường thương mại và đên Tiberias và Baalbek, các thành phố này thất thủ mà không phải chiến đấu nhiều và người Hồi giáo tiếp tục chinh phục Emesa vào đầu năm 636. Từ đó người Hồi giáo tiếp tục cuộc chinh phục của họ trên toàn các lãnh thổ vùng Cận đông.
Người La Mã phản công
Sau khi chiếm được Emesa, quân Hồi giáo chỉ còn cách Aleppo — một thành trì kiên cố của Đông La Mã — một chặng hành quân. Họ cũng áp sát Antiochia, nơi Hoàng đế Heraclius đang đóng quân. Trước hàng loạt thất bại liên tiếp, Heraclius vô cùng lo lắng và gấp rút chuẩn bị một cuộc phản công nhằm giành lại các vùng đất đã mất. Năm 635, Hoàng đế Ba Tư Yazdegerd III tìm cách liên minh với Đông La Mã. Để củng cố quan hệ, Heraclius gả con gái (hoặc theo một số nguồn, cháu gái) Manyanh cho Yazdegerd III. Theo kế hoạch, trong khi Heraclius mở một chiến dịch lớn vào vùng Levant, Yazdegerd sẽ đồng thời phát động cuộc phản công ở Iraq, tạo thành một mũi hợp đồng tác chiến, gây áp lực lên quân Hồi giáo từ hai hướng. Tuy nhiên, khi Heraclius khởi động chiến dịch vào tháng 5 năm 636, Yazdegerd không thể phối hợp, có lẽ do triều đình Ba Tư lúc bấy giờ đã kiệt quệ do cuộc chiến trường kỳ với Đông La Mã và tình trạng bất ổn trong nước sau đó. Kế hoạch, từng được kỳ vọng sẽ xoay chuyển cục diện, cuối cùng lại thất bại ngay từ khâu triển khai.
Cuối năm 635, Đông La Mã bắt đầu chuẩn bị cho chiến dịch phản công. Đến tháng 5 năm 636, Heraclius tập trung một lực lượng hùng hậu tại Antiochia, miền bắc Syria. Quân đội của ông quy tụ binh sĩ từ nhiều sắc tộc khác nhau, bao gồm người Slav, Frank, Gruzia, Armenia, Ả Rập Kitô giáo, Lombard, Avar, Khazar, cư dân vùng Balkan và Đột Quyết. Lực lượng này được chia thành năm đạo quân, đặt dưới quyền thống lĩnh của Theodorus Trithyrius. Trong đó, Vahan — một tướng lĩnh người Armenia, từng chỉ huy đồn trú tại Emesa — giữ vai trò tổng chỉ huy chiến trường và trực tiếp dẫn dắt một đội quân toàn người Armenia. Buccinator (Qanatir), một thân vương người Slav, chỉ huy lực lượng Slav, trong khi Jabalah ibn al-Aiham, vua của người Ghassanid, lãnh đạo quân Ả Rập Kitô giáo. Hai tướng Gregory và Dairjan phụ trách các đạo quân còn lại, gồm toàn bộ binh sĩ châu Âu. Heraclius đích thân giám sát chiến dịch từ Antiochia. Một số nguồn Đông La Mã cũng đề cập đến Niketas, con trai tướng Ba Tư Shahrbaraz, trong hàng ngũ chỉ huy, nhưng vai trò cụ thể của ông vẫn chưa rõ ràng.
Lúc này, quân Rashidun được chia thành bốn cánh: Amr ibn al-As chỉ huy lực lượng tại Palestine, Shurahbil ibn Hasana đóng ở Jordan, Yazid ibn Abi Sufyan kiểm soát khu vực Damascus-Caesarea và Abu Ubayda ibn al-Jarrah cùng Khalid ibn al-Walid chỉ huy cánh quân tại Emesa.
Nhận thấy quân Hồi giáo bị phân tán trên nhiều mặt trận, Heraclius quyết định tận dụng cơ hội để phản công. Ông không muốn lao vào một trận đánh quyết định duy nhất, mà thay vào đó áp dụng chiến thuật "vị trí trung tâm" — tấn công từng cánh quân riêng lẻ trước khi họ kịp hợp nhất. Kế hoạch của ông là buộc quân Hồi giáo phải rút lui hoặc bị tiêu diệt từng phần, qua đó giành lại các vùng lãnh thổ đã mất. Để thực hiện chiến lược này, Heraclius cử quân tiếp viện đến Caesarea dưới quyền chỉ huy của con trai ông, Konstantinos Herakleios, nhằm cầm chân lực lượng của Yazid, lúc này đang vây hãm thành phố. Đến giữa tháng 6 năm 636, quân đội hoàng gia Đông La Mã xuất phát từ Antiochia và miền bắc Syria, sẵn sàng tiến hành chiến dịch phản công quy mô lớn.
Quân đội hoàng gia Đông La Mã triển khai chiến dịch theo kế hoạch sau:
- Lực lượng Ả Rập Kitô giáo hạng nhẹ do Jabalah chỉ huy sẽ hành quân từ Aleppo đến Emesa qua Hama, giữ chân quân chủ lực của Hồi giáo tại Emesa.
- Dairjan sẽ thực hiện một cuộc tấn công từ sườn, tiến theo hướng giữa bờ biển và đường Aleppo, áp sát Emesa từ phía tây, đánh vào sườn trái của quân Hồi giáo trong khi Jabalah ghìm chân họ ở chính diện.
- Gregorius sẽ đánh vào sườn phải quân Hồi giáo, hành quân từ đông bắc, tiến về Emesa qua vùng Lưỡng Hà.
- Qanatir sẽ đi theo tuyến đường ven biển, chiếm Beirut, sau đó tấn công Damascus từ phía tây – nơi phòng thủ yếu – nhằm cắt đứt đường tiếp tế của quân Hồi giáo tại Emesa.
- Đạo quân của Vahan sẽ đóng vai trò lực lượng dự bị, di chuyển về Emesa qua Hama, sẵn sàng ứng phó theo diễn biến chiến trường.
Chiến lược của người Hồi giáo
Người Hồi giáo đã phát hiện ra kế hoạch của Heraclius ở Shaizar qua tù binh La Mã. Cảnh giác với khả năng bị tóm gọn và từng lực lượng riêng rẽ có thể bị tiêu diệt, Khalid yêu cầu tập hợp một hội đồng quân sự. Ở đó, ông khuyên Abu Ubaidah nên rút các binh sĩ trở về từ Palestine và từ miền Bắc và miền Trung Syria và sau đó tập trung toàn bộ quân đội nhà Rashidun ở một nơi. Abu Ubaidah ra lệnh tập trung quân ở vùng đồng bằng rộng lớn gần Jabiya, đồng thời để kiểm soát khu vực này và lấy làm nơi để sử dụng kỵ binh khi có thể và tạo điều kiện cho sự xuất hiện của quân tiếp viện từ Umar để có một lực lượng mạnh nhất có thể để chống lại quân đội Byzantine một cách hiệu quả. Vị trí cũng có một lợi là ở gần với thành lũy Najd của nhà Rashidun trong trường hợp cần phải rút lui. Mệnh lệnh cũng đã được ban bố là trả lại tiền cống những người đã nộp chúng. Tuy nhiên, khi tập trung tại Jabiya, người Hồi giáo đã phải nhận cuộc tấn công từ lực lượng Ghassanid thân Byzantine. Đóng trại trong một khu vực rất bấp bênh bởi vì có một lực lượng mạnh Byzantine đang đồn trú tại Caesarea và có thể tấn công vào phía sau của người Hồi giáo sau khi họ đối mặt với quân đội Byzantine. Theo lời khuyên của Khalid lực lượng Hồi giáo rút lui đến Dara'ah (hoặc Dara) và Dayr Ayyub, đây là khoảng cách giữa hẻm núi Yarmouk và đồng bằng Harra đầy dung nham và thành lập một đường các doanh trại ở phía đông của đồng bằng Yarmouk. Đây là một vị trí phòng thủ mạnh mẽ và sau một loạt các cuộc vận động câu nhử giữa người Hồi giáo và Byzantine, họ đã bước vào một trận đánh quyết định mà một bên trong đó sau này đã cố gắng để tránh. Trong các cuộc vận động đã không nổ một cuộc đụng độ nhỏ nào giữa kỵ binh hạng nhẹ tinh nhuệ của Khalid và quân tiên phong của Byzantine
Chiến trường
Bãi chiến trường nằm khoảng 65 kilômét (40 mi) về phía tây nam của Cao nguyên Golan, Một khu vực miền núi hiện nay nằm ở biên giới giữa Israel, Jordan và Syria, phía đông biển Galilee. Cuộc chiến đã nổ ra trên đồng bằng của Yarmouk, ở gần về phía cạnh phía tây của nó có một khe núi sâu được gọi là Wadi-ur-Raqad, sâu khoảng 200 m (660 ft). Khe núi này cũng đổ vào sông Yarmouk, một nhánh của Sông Jordan ở phía Nam. Dòng sông có các bờ rất dốc, có chiều cao từ 30 m (98 ft)–200 m (660 ft). Về phía bắc là con đường Jabiya và phía đông là ngọn đồi Azra, mặc dù ngọn đồi là nằm ngoài khu vực thực tế nổ tra trận chiến. Một ngọn đồi nhô lên nổi bật trong chiến trường và có tính chiến lược: có độ cao 100 m (330 ft) được gọi là Tel al Jumm'a (Tiếng Ả Rập là đồi tập hợp), và là chỗ để các binh sĩ Hồi giáo tập trung ở đó, ngọn đồi đã tạo ra một tầm quan sát tốt vào đồng bằng của Yarmouk. Chiếc khe núi ở phía tây của chiến trường cũng có thể được trèo tới tại một vài nơi vào năm 636 AD và có một lối chính để đến đó qua một cây cầu gần làng Kafir-ul-Ma hiện nay. Về vấn đề hậu cần, vùng đồng bằng Yarmouk đã cung cấp đủ nước và đồng cỏ để duy trì cả hai quân đội. Đồng bằng đã được cho là nơi quá lý tưởng để thao luyện kỵ binh.
Triển khai quân đội
Hầu hết các tài liệu ban đầu của người Hồi giáo đều cho rằng số lượng của quân Hồi giáo là ở khoảng giữa 24.000 và 40.000 người và số lượng của lực lượng Byzantine là từ 100.000 đến 200.000 người. Ước tính hiện đại về các đội quân tương ứng khá khác nhau: có ước tính rằng quân đội Byzantine chủ yếu là từ 80.000 và 120.000 người, nhưng cũng có số ước tính thấp hơn khoảng dưới 50.000 và từ 15.000-20.000 người. Ước tính cho quân nhà Rashidun là từ 25.000 đến 40.000 người. Những con số này đến từ việc nghiên cứu các khả năng hậu cần của các đạo quân, tính bền vững của các căn cứ hoạt động và những hạn chế về nhân lực tổng thể ảnh hưởng đến người La Mã và người Ả Rập. Tuy nhiên hầu hết các học giả đều đồng ý rằng quân đội Byzantine và đồng minh của họ đông hơn người Ả Rập Hồi giáo khá nhiều.