Chiến dịch Debrecen (6 tháng 10 - 28 tháng 10 năm 1944) là một chiến dịch tấn công do Hồng quân Liên Xô và quân đội România tổ chức nhằm tấn công quân đội Đức Quốc xã và đồng minh của nó là vương quốc Hungary, diễn ra trên mặt trận Xô-Đức thuộc Chiến tranh thế giới thứ hai. Đây là một chiến dịch khó khăn của quân đội Liên Xô-Romania khi quân Đức và Hungary đã chống cự rất kịch liệt và suýt nữa đã bao vây tiêu diệt Cụm kỵ binh cơ giới hóa Pliyev tại khu vực Nyíregyháza trên bờ đông sông Tisza. Cả hai phe tham chiến đều chịu những tổn thất rất nặng nề. Cuối cùng, sau gần nửa tháng kịch chiến, quân đội Liên Xô-Romania đã giải phóng Debrecen và 1/3 lãnh thổ Hungary, tiến sâu 160 cây số, vượt các chướng ngại tự nhiên che chở Hungary ở vùng Nam Carpath để chuẩn bị cho chiến dịch tấn công giải phóng toàn bộ lãnh thổ Hungary.
Chiến dịch Debrecen là chiến dịch đầu tiên trong bốn chiến dịch quân sự lớn của Hồng quân Liên Xô tại mặt trận Hungary năm 1944. Đây cũng là một chiến dịch có diễn biến khá phức tạp. Đan xen giữa các hoạt động quân sự là các cuộc đàm phán để ngừng chiến, cuộc đảo chính ở Budapest và những thay đổi chính trị ở phía sau mặt trận của liên quân Đức - Hungary. Những hoạt động chính trị đó đã ảnh hưởng đến kế hoạch tác chiến của cả hai bên và đem lại những hậu quả kéo dài chiến tranh và tăng thêm thương vong. Khác với tình hình ở Romania và Bulgaria từ 1 đến 2 tháng trước, trong quá trình diễn ra chiến dịch Debrecen, quân đội Đức Quốc xã chủ động loại khỏi hàng ngũ đồng minh của họ tất cả những người có chủ trương nghị hòa với Liên Xô hoặc mở cửa biên giới phía Tây cho đồng minh Anh, Mỹ tiến vào Hungary, trong đó có cả những đồng minh thân cận như cha con Nhiếp chính vương Hungary Miklós Horthy và Bá tước Teleki Géza, rồi đưa những nhân vật thuộc phe phát xít ở Hungary lên nằm chính quyền ở Budapest. Ngược lại, phía Liên Xô cũng tranh thủ một số tướng lĩnh, sĩ quan trong hàng ngũ quân đội Hungary đang dao động, làm suy giảm một phần sức chiến đấu của quân đội Hungary vốn đã chịu nhiều tổn thất trên chiến trường Liên Xô từ 1943 và tại miền Đông Transilvania năm 1944.
Tình huống mặt trận
Đầu tháng 10 năm 1944, Phương diện quân Ukraina 2 Liên Xô đã hoàn thành Chiến dịch tấn công Bucharest-Arad, cùng với quân đội Romania (đồng minh) giải phóng hầu hết lãnh thổ Romania. Quân đội Đức Quốc xã và Hungary chỉ còn trụ lại được tại một số cụm cứ điểm ở phía Tây Transilvania trên lãnh thổ mà Romania đang chiếm lại từ Hungary. Ở phía Nam, Phương diện quân Ukraina 3 phối hợp với Quân Giải phóng nhân dân Nam Tư (NOVJ) hoàn thành Chiến dịch tấn công Beograd, giải phóng thủ đô Nam Tư, áp sát biên giới Hungary. Ở Bosnia Herzegovina và Croatia, Quân đội NOVJ tiếp tục gây sức ép với các cụm tác chiến còn lại của Cụm tập đoàn quân F và đang chuẩn bị cho một chiến dịch lớn để giải phóng hoàn toàn miền Tây Nam Tư. Cụm tập đoàn quân Nam của Đức ở đồng bằng Hungary đang phải đối phó với các trận tấn công của quân đội Liên Xô từ các tuyến phòng thủ phía Đông và phía Nam Hungary.
Tại Budapest, quan hệ giữa nước Đức Quốc xã với chính phủ của Miklós Horthy bắt đầu có sự rạn nứt từ tháng 3 năm 1944 khi một số quan chức của "vương triều không vua" Miklós Horthy bắt đầu "tìm đường sang phương Tây" và Adolf Hitler đã cho lục quân Đức tiến vào Hungary, đặt nước này trong quy chế chiếm đóng mặc dù trên danh nghĩa Hungary vẫn là đồng minh của Đức Quốc xã. Động thái này đã gây bất bình trong một số giới chức Hungary, kể cả Nhiếp chính vương Miklós Horthy và họ càng xúc tiến các kế hoạch tiếp xúc bí mật với các đồng minh Anh - Mỹ. Đến cuối tháng 9 năm 1944, tình hình chính trị tại Budapest càng trở nên bất ổn hơn đối với nước Đức Quốc xã khi Hungary bắt đầu "đi đêm" với cả Liên Xô cũng như Anh và Mỹ, những kẻ thù của nước Đức Quốc xã. Trong khi một phái đoàn của chính phủ Hungary bí mật vượt qua trận tuyến tại khu vực Tây Transilvania để đến Moskva đàm phán với chính phủ Liên Xô thì đồng thời, Trung tướng Náday István, nguyên Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Hungary cũng đáp máy bay bí mật đi Napoli để thương thuyết với Anh và Mỹ.
Về khía cạnh địa quân sự, Debrecen có một vị trí chiến lược quan trọng tại mặt trận Hungary năm 1944. Theo đánh giá của Bộ Tổng tham mưu quân đội Liên Xô, chiếm được Debrecen, quân đội Liên Xô sẽ tạo được một hình thái tấn công có lợi trên mấy hướng. Từ Debrecen, có thể tiến vào phía sau tuyến phòng thủ của Tập đoàn quân xe tăng 1 (Đức) và Tập đoàn quân 1 (Hungary) ở Carpath theo hướng Đông và Đông Bắc. Nếu tấn công từ Debrecen lên phía Bắc, quân đội Lien Xô có thể chặn được đường rút lui của hai tập đoàn quân Đức và Hungary ở Đông Carpath. Từ Debrecen, quân đội Liên Xô cũng có thể tấn công lên hướng Tây Bắc để chi viện từ phía Nam cho cuộc khởi nghĩa của những người yêu nước Tiệp Khắc ở Trung Slovakya. Debrecen cũng có thể trở thành bàn đạp cho các cuộc tấn công trực diện từ hướng Đông vào Budapest. Với những triển vọng đó, Bộ Tổng tư lệnh quân đội Liên Xô quyết định mở Chiến dịch tấn công Debrecen.
Tập đoàn quân cận vệ 7 do Thượng tướng Mikhail Shumilov chỉ huy. Thành phần gồm có:
Bộ binh:
Quân đoàn cận vệ 24 gồm các sư đoàn cận vệ 72, 81 và Sư đoàn 6
Quân đoàn cận vệ 25 gồm Sư đoàn đổ bộ đường không cận vệ 6, Sư đoàn bộ binh cận vệ 36 và Sư đoàn 53
Sư đoàn bộ binh 227 (trực thuộc tập đoàn quân)
Pháo binh:
Pháo nòng dài: Lữ đoàn cận vệ 41
Pháo chống tăng: Các trung đoàn cận vệ 114 và 115
Súng cối: Các trung đoàn 263, 290 và 493.
Pháo phòng không: Sư đoàn 5 gồm các trung đoàn 670, 743, 1119 và 1181.
Thiết giáp: Lữ đoàn xe bọc thép 38
Công binh: Lữ đoàn hỗn hợp 60
Đặc biệt: Tiểu đoàn súng phun lửa số 6.
Tập đoàn quân 40 do Trung tướng Filipp Zhmachenko chỉ huy. Thành phần gồm có:
Bộ binh:
Quân đoàn 50 gồm Sư đoàn cận vệ 42 và Sư đoàn 240.
Quân đoàn 51 gồm các sư đoàn 38, 133, 232.
Các khung sư đoàn 54, 159 (trực thuộc tập đoàn quân)
Pháo binh:
Lữ đoàn pháo nòng dài 153
Pháo chống tăng: Trung đoàn 680
Súng cối: Trung đoàn cận vệ 10
Thiết giáp: Trung đoàn xe bọc thép 34.
Công binh: Lữ dàn hỗn hợp số 4
Đặc biệt: Các tiểu đoàn súng phun lửa 21 và 176.
Tập đoàn quân 53 do Thượng tướng Ivan Managarov chỉ huy. Thành phần gồm có:
Bộ binh:
Quân đoàn cận vệ 27 gồm các sư đoàn 297 và 409
Quân đoàn 49 gồm Sư đoàn đổ bộ đường không cận vệ 1, Sư đoàn cận vệ 110 và Sư đoàn 375
Quân đoàn 57 gồm các sư đoàn 203, 228 và 243.
Pháo binh:
Hỗn hợp: Sư đoàn pháo binh cận vệ 5 gồm Lữ đoàn pháo hạng nặng 71, Lữ đoàn pháo nòng dài cận vệ 17, các lữ đoàn lựu pháo 47 và 95, Lữ đoàn Katyusha cận vệ 18, Lữ đoàn súng cối 27.
Lựu pháo: Lữ đoàn 152.
Pháo chống tăng: các lữ đoàn 11 và 31, trung đoàn 1316
Súng cối: Trung đoàn 461
Pháo phòng không: Sư đoàn 27 gồm các trung đoàn 1354, 1358, 1364 và 1370.
Thiết giáp:
Quân đoàn xe tăng 18 gồm các Lữ đoàn xe tăng 110, 170 và 181; Lữ đoàn cơ giới 32; Trung đoàn pháo tự hành chống tăng cận vệ 363; Trung đoàn pháo tự hành 1438: Tiểu đoàn mô tô trinh sát 78; Trung đoàn lựu pháo 452; Trung đoàn pháo chống tăng 1000; Trung đoàn súng cối 292; Trung đoàn phòng không 1694
Công binh: Lữ đoàn kỹ thuật 54.
Tập đoàn quân 46 do Trung tướng Ivan Shlyomin chỉ huy. Thành phần gồm có:
Bộ binh:
Quân đoàn cận vệ 10 gồm các sư đoàn cận vệ 49, 59, 86 và 109.
Quân đoàn cận vệ 31 gồm các sư đoàn cận vệ 4, 34 và 40
Quân đoàn 37 gồm các sư đoàn 108 (cận vệ) và 320
Pháo binh:
Hỗn hợp: Sư đoàn 7 gồm Lữ đoàn pháo hạng nặng 11, Lữ đoàn pháo nòng dài 17, Lữ đoàn lựu pháo 45, Lữ đoàn Katyusha 105 và Lữ đoàn súng cối cận vệ 3
Pháo nòng dài: Lữ đoàn 45
Lựu pháo: Trung đoàn cận vệ 92
Pháo chống tăng: Trung đoàn 437
Súng cối: Trung đoàn 462
Pháo phòng không: Sư đoàn 38 gồm các trung đoàn 1401, 1405, 1409 và 1712.
Công binh: Lữ đoàn hỗn hợp 51.
Tập đoàn quân 27 do Thượng tướng Sergey Trofimenko chỉ huy. Thành phần gồm có:
Bộ binh:
Quân đoàn cận vệ 35 gồm Sư đoàn đổ bộ đường không cận vệ 3, Sư đoàn cận vệ 93, các sư đoàn 180 và 202.
Quân đoàn 33 gồm các sư đoàn 78 và 337
Quân đoàn 104 gồm các Sư đoàn đổ bộ đường không cận vệ 4, các sư đoàn 163, 206
Pháo binh:
Sư đoàn hỗn hợp 11 gồm Lữ đoàn pháo hạng nặng 31, Lữ đoàn pháo nòng dài 45 và Lữ đoàn lựu pháo 40
Sư đoàn hỗn hợp 16 gồm Lữ đoàn pháo hạng nặng 49, Lữ đoàn pháo nòng dài 61, các lữ đoàn lựu pháo 52, 90, Lữ đoàn Katyusha 109, Lữ đoàn súng cối 14
Pháo nòng dài: Lữ đoàn 27
Pháo chống tăng: Lữ đoàn 30, Trung đoàn cận vệ 315.
Súng cối: Các trung đoàn 480, 492
Pháo phòng không: Sư đoàn 9 (các trung đoàn 974, 993), các trung đoàn 249, 459.
Thiết giáp:
Xe tăng: Lữ đoàn cận vệ 27, Tiểu đoàn 25 (độc lập)
Pháo tự hành: Các trung đoàn 697, 1458.
Công binh: Lữ đoàn hỗn hợp 43
Đặc biệt: Các đại đội súng phun lửa 3, 27
Tập đoàn quân xe tăng cận vệ 6 do Thượng tướng xe tăng Andrey Kravchenko chỉ huy. Thành phần gồm có:
Quân đoàn cơ giới cận vệ 9 gồm các Lữ đoàn cơ giới cận vệ 30, 31; Lữ đoàn cơ giới 45; Lữ đoàn xe tăng 233; Trung đoàn pháo tự hành 745, Tiểu đoàn moto 64; Trung đoàn súng cối 458; Tiểu đoàn xe bọc thép cận vệ 35 và Trung đoàn phòng không cận vệ 388.
Quân đoàn xe tăng cận vệ 5 gồm các lữ đoàn xe tăng cận vệ 20, 21, 22; Lữ đoàn cơ giới cận vệ 6. Trung đoàn pháo cống tăng tự hành cận vệ 375; Trung đoàn pháo tự hành 1462, Trung đoàn pháo chống tăng 1667; Tiểu đoàn moto cận vệ 15. Trung đoàn súng cối 454; Tiểu đoàn xe bọc thép 127; Trung đoàn phòng không 1696.
Các đơn vị trực thuộc: Lữ đoàn pháo tự hành 6, Trung đoàn xe tăng độc lập 49, Trung đoàn pháo chống tăng tự hành 346, Trung đoàn cơ giới cận vệ 4, Trung đoàn pháo chống tăng 301, Lữ đoàn công binh kỹ thuật 22.
Cụm kỵ binh cơ giới hóa Pliyev do Thượng tướng Issa Pliyev chỉ huy. Thành phần gồm có:
Quân đoàn kỵ binh cận vệ 4, trong biên chế có
Kỵ binh: Các sư đoàn cận vệ 9, 10 và Sư đoàn kỵ binh 30
Thiết giáp, cơ giới của quân đoàn: Trung đoàn pháo tự hành 1815, Tiểu đoàn xe tăng cận vệ 4, Trung đoàn moto cận vệ 12
Pháo binh của quân đoàn: Trung đoàn pháo chống tăng cận vệ 152, Trung đoàn súng cối cận vệ 68, các trung đoàn phòng không 2, 55.
Quân đoàn kỵ binh cận vệ 6, trong biên chế có:
Kỵ binh: Các sư đoàn cận vệ 8, 13 và Sư đoàn kỵ binh 8.
Thiết giáp, cơ giới của quân đoàn: Trung đoàn pháo tự hành 1813, Tiểu đoàn xe tăng cận vệ 6, Trung đoàn moto cận vệ 11.
Pháo binh của quân đoàn: Trung đoàn pháo chống tăng cận vệ 142, Trung đoàn súng cối cận vệ 47, Trung đoàn phòng không 1732.
Quân đoàn cơ giới cận vệ 7 gồm các lữ đoàn cơ giới 16, 63, 64; Lữ đoàn xe tăng cận vệ 41; các trung đoàn pháo tự hành 1289, 1440; Tiểu đoàn moto 94; Trung đoàn pháo chống tăng 109; Trung đoàn súng cối 614; Trung đoàn phòng không 1713.
Cụm kỵ binh cơ giới hóa Goshkov do Trung tướng Sergey Gorshkov chỉ huy. Thành phần gồm có:
Quân đoàn kỵ binh cận vệ 5, trong biên chế có:
Kỵ binh: Các sư đoàn cận vệ 11, 12 và Sư đoàn kỵ binh 63.
Thiết giáp, cơ giới của quân đoàn: Trung đoàn pháo tự hành 1896, Tiểu đoàn xe tăng cận vệ 5, Trung đoàn moto cận vệ 9.
Pháo binh của quân đoàn: Trung đoàn pháo chống tăng cận vệ 150, Trung đoàn súng cối cận vệ 72, Trung đoàn phòng không 585.
Quân đoàn cơ giới cận vệ 2 gồm các lữ đoàn cơ giới cận vệ 4, 5, 6; Lữ đoàn xe tăng cận vệ 37; Trung đoàn xe tăng cận vệ 30; các trung đoàn pháo tự hành 251 (cận vệ), 1509; Tiểu đoàn moto 99; các trung đoàn súng cối 408 (cận vệ), 524; Trung đoàn phòng không 159.
Tập đoàn quân không quân 5 do Thượng tướng Sergey Goryunov chỉ huy, thành phần gồm có:
Quân đoàn cường kích 2 gồm Sư đoàn cận vệ 7 và Sư đoàn 231.
Quân đoàn cường kích 5 gồm Sư đoàn cận vệ 4 và các sư đoàn 264, 331.
Quân đoàn tiêm kích cận vệ 3 gồm các sư đoàn cận vệ 13, 14
Các đơn vị trực thuộc tập đoàn quân:
Các sư đoàn ném bom 218 và 312
Sư đoàn cường kích cận vệ 10
Các sư đoàn tiêm kích 6 (cận vệ) và 279
Trung đoàn vận tải 95
Trung đoàn trinh sát 511
Trung đoàn liên lạc, cứu hộ 714
Trung đoàn kỹ thuật 207
Trung đoàn công binh không quân 18
Các trung đoàn phòng không 1254, 1562, 1681 và 1975
Các đơn vị trực thuộc Phương diện quân:
Bộ binh:
Liên Xô: Sư đoàn bộ binh cận vệ 25 và Sư đoàn bộ binh 303
Nước ngoài: Sư đoàn bộ binh 1 (Romania) và Lữ đoàn bộ binh 1 (Nam Tư).
Pháo binh
Pháo hạng nặng: Lữ đoàn 202
Pháo chống tăng: Các lữ đoàn 2, 12, 22, 24 và 34
Súng cối: Các trung đoàn cận vệ 17, 47, 48, 57, 66, 80, 97, 302, 309, 324 và 328.
Phòng không: Các sư đoàn 9, 11, 26, 30; các trung đoàn cận vệ 225 và 272; các trung đoàn 622 và 1651.
Thiết giáp:
Quân đoàn xe tăng 23 gồm các lữ đoàn xe tăng 3, 39, 135; Lữ đoàn cơ giới 56; Trung đoàn pháo tự hành 1443; Tiểu đoàn moto 82; các trung đoàn pháo chống tăng 1501, 1669; Trung đoàn súng cối 457; Tiểu đoàn súng phun lửa tự hành 739; Trung đoàn phòng không 1697.
Không quân: Các trung đoàn vận tải, trinh sát 85 và 1001.
Công binh: Lữ đoàn công binh công trình 5, Lữ đoàn kỹ thuật 14, Lữ đoàn rà phá mìn 27; các lữ đoàn cầu phà 1 và 2; Lữ đoàn vận tải 8, các lữ đoàn làm đường 61 và 72.
Quân đội Romania
Tập đoàn quân 1 do Trung tướng Vasile Atanasiu chỉ huy. Biên chế gồm có:
Quân đoàn bộ binh 4:
Bộ binh: Các sư đoàn 2, 4, 11
Kỵ binh: Sư đoàn 1
Quân đoàn bộ binh 7:
Bộ binh: Sư đoàn tình nguyện 2 "Khor, Kloshka Shea Krishan", Sư đoàn bộ binh 2.
Kỵ binh: Trung đoàn 1 "Ion Luca Caragiale"
Pháo binh: Trung đoàn 1 (pháo hạng nặng).
Công binh: Trung đoàn xung kích 7.
Tập đoàn quân 4 do Trung tướng Gheorghe Avramescu chỉ huy. Biên chế gồm có:
Quân đoàn bộ binh 2:
Bộ binh: Sư đoàn tình nguyện 1 "Tudor Vladimirescu", các sư đoàn 8, 20
Kỵ binh: Trung đoàn 4 "Ion Luca Caragiale"
Pháo binh: Trung đoàn 2 (pháo hạng nặng)
Công binh: Trung đoàn xung kích 2
Quân đoàn sơn chiến: gồm các sư đoàn bộ binh 3, 6 và Sư đoàn sơn chiến 1
Quân đoàn bộ binh 6 gồm các sư đoàn bộ binh 7, 9, 21.
Quân đoàn không quân 1
Tổng quân số 698.200 người, được trang bị 750 xe tăng và pháo tự hành, 10.200 đại bác và súng cối, 1.100 máy bay.