Đại công tước Franz Ferdinand của Áo, người thừa kế ngai vàng Áo-Hung, cùng vợ là Sophie, Nữ công tước xứ Hohenberg, đã bị sinh viên người Serb tại Bosnia Gavrilo Princip ám sát tại Sarajevo vào ngày 28 tháng 6 năm 1914. Họ bị bắn ở cự ly gần khi đang ngồi trên xe di chuyển qua thủ phủ của Bosnia và Herzegovina, vùng đất đã chính thức bị Áo-Hung sáp nhập vào năm 1908. Biến cố này là một trong những sự kiện then chốt dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ nhất.
Princip là thành viên của một nhóm gồm sáu sát thủ người Bosnia cùng với Muhamed Mehmedbašić, Vaso Čubrilović, Nedeljko Čabrinović, Cvjetko Popović và Trifko Grabež do Danilo Ilić điều phối; ngoại trừ một người, tất cả đều là người Serb tại Bosnia và là thành viên của phong trào cách mạng sau này được biết đến với tên gọi Bosnia Trẻ. Mục tiêu chính trị của vụ ám sát là giải phóng Bosnia và Herzegovina khỏi ách cai trị của Áo-Hung và thành lập một nhà nước chung của người Nam Slav ("Nam Tư"). Vụ ám sát đã châm ngòi cho cuộc Khủng hoảng tháng Bảy, dẫn đến việc Áo-Hung tuyên chiến với Vương quốc Serbia và mở đầu Chiến tranh thế giới thứ nhất.
Nhóm ám sát nhận được sự hỗ trợ từ Bàn tay Đen, một hội kín mang tư tưởng dân tộc chủ nghĩa của Serbia; với sự hậu thuẫn đến từ Dragutin Dimitrijević, người đứng đầu bộ phận tình báo quân sự thuộc Bộ Tổng tham mưu Serbia, cũng như từ Thiếu tá Vojislav Tankosić và Rade Malobabić, một nhân viên tình báo Serbia. Tankosić đã cung cấp bom và súng ngắn cho các sát thủ và huấn luyện họ cách sử dụng. Nhóm sát thủ cũng được quyền tiếp cận cùng mạng lưới bí mật gồm các nhà an toàn và điệp viên mà Malobabić từng sử dụng để tuồn vũ khí và nhân sự vào Áo-Hung.
Các sát thủ và những thành viên chủ chốt của mạng lưới bí mật đã bị đưa ra xét xử tại Sarajevo vào tháng 10 năm 1914. Tổng cộng có hai mươi lăm người bị truy tố. Năm trong số sáu sát thủ dưới 20 tuổi vào thời điểm diễn ra vụ ám sát, ngoại lệ duy nhất là Mehmedbašić lúc đó 26 hoặc 27 tuổi. Mặc dù nhóm này do người Serb tại Bosnia chiếm đa số, nhưng có bốn người là người Croat tại Bosnia, một người là người Hồi giáo Bosnia và tất cả họ đều là công dân Áo-Hung; không có ai đến từ Serbia. Princip bị kết tội giết người và phản quốc, nhưng do chưa đủ tuổi chịu án tử hình, anh ta bị tuyên án 20 năm tù. Bốn kẻ tấn công khác cũng phải nhận các mức án tù. Năm phạm nhân lớn tuổi hơn bị kết án treo cổ.
Các thành viên Bàn tay Đen đã bị bắt giữ và xét xử trước một tòa án Serbia tại Salonika vào năm 1917 với tội danh phản quốc, những cáo buộc mà sau này được nhiều người coi là ngụy tạo. Tổ chức Bàn tay Đen bị giải tán, và ba thủ lĩnh của nhóm bị xử tử. Phần lớn những gì được biết về các vụ ám sát đều bắt nguồn từ hai phiên tòa này cùng các hồ sơ liên quan. Di sản của Princip đã được đánh giá lại sau sự kiện Nam Tư tan rã, và dư luận về ông tại các quốc gia kế thừa phần lớn bị chia rẽ theo ranh giới sắc tộc
Bối cảnh
Theo Hiệp ước Berlin năm 1878, Áo-Hung được phép chiếm đóng và cai quản Vilayet Bosnia của Ottoman, trong khi Đế quốc Ottoman giữ chủ quyền chính thức. Cũng theo hiệp ước này, các đại cường quốc (Áo-Hung, Vương quốc Anh, Pháp, Đế quốc Đức, Đế quốc Nga và Ý) chính thức công nhận Công quốc Serbia là một quốc gia độc lập, và bốn năm sau sẽ trở thành một đế quốc dưới sự cai trị của Hoàng tử Milan IV Obrenović hay Vua Milan I của Serbia. Trong thời gian này, các vua của Serbia, tất cả đều thuộc Vương tộc Obrenović vốn có quan hệ thân thiết với Áo-Hung, hài lòng với biên giới mà hiệp ước đã đặt ra.
Điều này thay đổi vào tháng 5 năm 1903, khi mà các sĩ quan Serbia, dẫn đầu bởi Dragutin Dimitrijević, xông vào Cung điện Hoàng gia Serbia. Sau khi chiến đấu ác liệt trong bóng tối, những kẻ tấn công bắt giữ Tướng Laza Petrović, người đứng đầu Vệ binh Cung điện, và ép ông tiết lộ nơi ẩn náu của Vua Alexander I Obrenović cùng vợ là Hoàng hậu Draga. Cuối cùng, vị vua bị bắn ba mươi lần còn hoàng hậu bị bắn mười tám lần. MacKenzie viết rằng "thi thể hoàng tộc bị lột hết quần áo rồi chém tơi tả". Những kẻ tấn công ném xác của Vua Alexander và Hoàng hậu Draga khỏi cửa sổ cung điện, chấm dứt mọi nỗ lực phản công của những người trung thành". Tướng Petrović sau đó bị giết khi Vojislav Tankosić tổ chức thảm sát những anh em của Hoàng hậu Draga. Những kẻ chủ mưu đưa Peter I của Vương tộc Karađorđević lên cầm quyền.
Chế độ mới đề cao chủ nghĩa dân tộc hơn, thân với Nga và ít thân với Áo-Hung hơn. Trong thập niên tiếp theo, khi Serbia xây dựng lực lượng và dần chiếm lại vị thế đế quốc thể kỷ 14 của mình, tranh chấp giữa Serbia và láng giềng nổ ra, bao gồm tranh chấp hải quan với Áo-Hung đầu năm 1906 (thường gọi là "Chiến tranh Lợn"); khủng hoảng Bosnia năm 1908–1909, trong đó Serbia phản đối việc Áo-Hung sáp nhập Bosnia-Herzegovina (Serbia phải chấp nhận mà không được chi trả vào tháng 3 năm 1909); và hai cuộc chiến tranh Balkan năm 1912–1913 với Serbia giành Macedonia và Kosovo từ Đế quốc Ottoman và đánh đuổi Bulgaria.
Những thắng lợi quân sự và sự giận dữ của Serbia đối với việc Áo-Hung sáp nhập Bosnia-Herzegovina đã khích lệ những người theo chủ nghĩa dân tộc Serbia và người Serb ở Áo-Hung vốn bị áp bức, trong đó có hội chủ nghĩa dân tộc Serbia Narodna Odbrana, thành lập tại Belgrade ngày 8 tháng 10 năm 1908 theo chỉ dẫn của Milovan Milovanović. Dưới lớp đậy hoạt động văn hóa, tổ chức đặt mục tiêu gây hiềm khích giữa người Serb ở Áo-Hung với triều đại Habsburg. Trong 5 năm trước 1914, những sát thủ đơn lẻ – phần lớn là công dân Serb của Áo-Hung – thực hiện một số vụ ám sát bất thành các viên chức Áo-Hung tại Croatia và Bosnia-Herzegovina. Tại Bosnia-Herzegovina, một phong trào cách mạng địa phương nở rộ với tên gọi Thanh niên Bosnia, với mục đích là sự tan rã của đế quốc Áo-Hung.
Ngày 3 tháng 6 năm 1910, Bogdan Žerajić, thành viên của phong trào Thanh niên Bosnia, ám sát thống đốc Áo của Bosnia-Herzegovina, Tướng Marijan Varešanin. Žerajić là một người Serb Chính thống giáo 22 tuổi từ Nevesinje, Herzegovina, và từng theo học tại Khoa Luật của Đại học Zagreb và thường xuyên đến Belgrade. Žerajić bắn Varešanin năm phát rồi ghim một viên đạn cuối cùng vào đầu mình đã trở thành nguồn cảm hứng cho những sát thủ tương lai, bao gồm Princip và đồng phạm Čabrinović. Princip nói "Žerajić là hình mẫu đầu tiên của tôi. Khi mười bảy tuổi tôi dành cả đêm ở mộ anh, nghĩ về tình cảnh khốn khổ của ta rồi nghĩ về anh. Ở đó tôi đã quyết định sớm muộn gì cũng sẽ gây ra một vụ bất bình".
Tháng 5 năm 1911, hội kín Bàn tay đen được thành lập với mục tiêu xây dựng một Đại Serbia bằng "hoạt động khủng bố", gồm những thành viên chủ chốt của Narodna Odbrana, bao gồm Dimitrijević và Tankosić. Tại Bosnia-Herzegovina, mạng lưới của cả Bàn tay đen và Narodna Odbrana xâm nhập vào những phong trào cách mạng địa phương như Thanh niên Bosnia.
Năm 1913, Hoàng đế Franz Joseph ra lệnh Thái tử Franz Ferdinand theo dõi các cuộc diễn tập quân sự dự kiến diễn ra ở Bosnia tháng 6 năm 1914. Kết thúc diễn tập, Ferdinand và vợ dự lên kế hoạch tham quan Sarajevo và khánh thành một bảo tàng quốc gia mới ở đó. Theo lời kể của người con trai cả, Công tước Maximilian, Nữ công tức Sophie đi theo chồng vì lo sợ cho sự an toàn của ông.
Mặc dù thuộc giới quý tộc, Sophie không thuộc gia đình vương giả, do đó cô chỉ có thể cưới người kế thừa nhà Habsburg qua quý tiện kết hôn. Hoàng đế Franz Joseph đồng ý hôn nhân của hai người với điều kiện con họ sẽ không bao giờ kế vị. Kỷ niệm ngày cưới lần thứ 14 của cả hai rơi vào ngày 28 tháng 6. Sử gia A. J. P. Taylor nhận xét:
[Sophie] sẽ không bao giờ có được chức vị [của Franz Ferdinand]... không bao giờ có được hào quang của ông, không bao giờ được ngồi cạnh ông trước công chúng. Có một lỗ hổng... vợ ông có thể được công nhận chức vị trong lúc ông tham gia hoạt động quân sự. Do đó, năm 1914, ông quyết định thị sát quân đội ở Bosnia. Ở đó, tại thủ đô Sarajevo, Thái tử cùng vợ có thể ngồi bên nhau trên chiếc xe ngựa mở... Có thể nói, vì tình yêu mà Thái tử đã đi đến cái chết của mình.
Franz Ferdinand ủng hộ thiết chặt chế độ liên bang và được cho là mong muốn chế độ tam bang, trong đó Áo-Hung hợp nhất những vùng đất Slavic trong đế quốc thành một nước thứ ba. Một vương quốc Slav có khả năng ngăn chặn mong muốn khôi phục lãnh thổ Serb, khiến Franz Ferdinand bị coi là mối đe dọa với những người này. Princip sau này nói trước tòa rằng một trong những động cơ của anh là ngăn chặn kế hoạch cải tổ của Franz Ferdinand.
Ngày diễn ra vụ ám sát, 28 tháng 6 (15 tháng 6 trong lịch Julius), là lễ hội Thánh Vitus. Tại Serbia, ngày này được gọi là Vidovdan và ăn mừng chiến thắng Kosovo trước đế quốc Ottoman năm 1389, trong đó Hoàng đế Ottoman bị một lính Serb giết khi ở trong lều. Princip, Čabrinović và những hội viên của Thanh niên Bosnia lấy cảm hứng từ vị anh hùng Miloš Obilić, tái hiện Huyền thoại Kosovo. Čabrinović đặc biệt đắm chìm đến huyền thoại này, tự coi mình như một người anh hùng Kosovo, còn Princip thì thuộc toàn bộ Vòng hoa núi của Petar II Petrović-Njegoš, một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất thi ca Nam Slav, khắc họa lý tưởng anh hùng và tinh thần quả cảm của huyền thoại Kosovo.
Các bước chuẩn bị
Âm mưu trước đó
Danilo Ilić là một người Serb tại Bosnia. Anh từng làm giáo viên và nhân viên ngân hàng, nhưng trong hai năm 1913 và 1914, anh sống cùng mẹ và sống dựa vào nguồn thu nhập từ một nhà trọ nhỏ do bà điều hành ở Sarajevo. Ilić là thành viên của một hội cách mạng bí mật hay Kružok được tổ chức theo khuôn mẫu của Bàn tay Đen. Theo Đại tá Serbia C. A. Popović khi đó là đại úy và là thành viên của Bàn tay Đen, Danilo Ilić đã đến trạm giám sát của Serbia tại Užice để gặp ông vào cuối năm 1913. Popović khẳng định rằng Ilić đã đề xuất chấm dứt giai đoạn xây dựng tổ chức cách mạng để chuyển sang hành động trực tiếp chống lại Áo-Hung. Popović khai rằng ông đã cử Danilo Ilić đến Beograd để thảo luận vấn đề này với Cục trưởng Tình báo Quân sự Serbia, Đại tá Dragutin Dimitrijević, thường được biết đến với biệt danh Apis. Đến năm 1913, Apis và các sĩ quan quân đội đồng mưu (chủ yếu xuất thân từ cuộc đảo chính tháng 5 năm 1903) đã nắm quyền chi phối những gì còn sót lại của tổ chức Bàn tay Đen.
Không có tài liệu nào ghi chép về những gì đã diễn ra giữa Ilić và Apis trong cuộc gặp nói trên, nhưng ngay sau đó cánh tay phải của Apis và cũng là một thành viên Bàn tay Đen, Thiếu tá Serbia Vojislav Tankosić, người lúc bấy giờ phụ trách huấn luyện chiến tranh du kích đã triệu tập một cuộc họp lên kế hoạch phục hồi lãnh thổ của Serbia tại Toulouse, Pháp. Trong số những người được triệu tập tới cuộc họp ở Toulouse có Muhamed Mehmedbašić, một thợ mộc người Hồi giáo đến từ Herzegovina. Theo ghi chép của Luigi Albertini vào năm 1942, Mehmedbašić là thành viên của Bàn tay Đen, từng tuyên thệ gia nhập tổ chức trước Giám đốc Tỉnh bộ Bàn tay Đen tại Bosnia và Herzegovina Vladimir Gaćinović và Danilo Ilić. Mehmedbašić (ở đây trích dẫn lời Albertini thuật lại từ Mehmedbašić) "rất nóng lòng thực hiện một hành động khủng bố nhằm thổi bùng lại tinh thần cách mạng của xứ Bosnia." Trong cuộc họp vào tháng 1 năm 1914 này, nhiều mục tiêu Áo-Hung tiềm năng cho vụ ám sát đã được đưa ra bàn thảo, bao gồm cả Franz Ferdinand. Tuy nhiên, những người tham gia chỉ quyết định cử Mehmed Mehmedbašić tới Sarajevo để ám sát Thống đốc Bosnia, Oskar Potiorek.
Theo lời kể của Mehmedbašić, khi đang trên đường từ Pháp đến Bosnia và Herzegovina, cảnh sát đã lục soát đoàn tàu của ông để truy bắt một kẻ trộm. Nghĩ rằng cảnh sát đang truy lùng mình, ông đã vứt vũ khí (một con dao găm và một lọ thuốc độc) vào bồn cầu. Khi đến Bosnia và Herzegovina, ông viết thư cho Gaćinović và không có hành động gì thêm cho đến khi Ilić gửi thư triệu tập ông đến Mostar. Vào ngày 26 tháng 3 năm 1914, Ilić thông báo cho Mehmedbašić rằng Beograd (tức Bàn tay Đen) nhận định một cuộc tấn công nhắm vào Franz Ferdinand thay vì Potiorek sẽ có tầm quan trọng lớn hơn nhiều và họ sẽ ủng hộ kế hoạch này. (Apis sau đó đã khoe khoang trước Tòa án Serbia rằng ông đã ra lệnh ám sát Franz Ferdinand với tư cách là người đứng đầu Cục Tình báo, tuy nhiên Apis đưa ra những tuyên bố chưa được kiểm chứng này vào năm 1917 chỉ nhằm mục đích cứu mạng chính mình khi ông sắp bị xử tử vì tội phản quốc.)
Nhóm ám sát
Ngoài tầm kiểm soát của Bàn tay Đen, một âm mưu thứ hai nhắm vào vị đại công tước đã nảy sinh vào mùa xuân năm 1914 khi sinh viên Gavrilo Princip được người bạn và cũng là thành viên tổ chức Bosnia Trẻ, Nedeljko Čabrinović, cho xem một mẩu báo thông báo về chuyến thăm của Đại công tước Franz Ferdinand của Áo tới Bosnia vào tháng 6. Vào thời điểm đó, hai thanh niên người Serb tại Bosnia đang ở Beograd, rất nóng lòng trở về vùng Bosnia do Áo chiếm đóng để thực hiện một cuộc tấn công vào một quan chức đế quốc, điều mà họ coi là hành động anh hùng tối thượng. Princip đã rủ một người bạn khác là Trifko Grabež tham gia âm mưu, rồi sau đó viết thư cho Ilić, người bạn cùng phòng cũ kiêm bạn tâm giao của mình, kể về kế hoạch và nhờ anh ta chiêu mộ người ở Sarajevo.
Để thực hiện vụ ám sát, Ilić đã tuyển mộ một nam sinh trung học 17 tuổi ở Sarajevo là Vaso Čubrilović, học sinh 18 tuổi Cvjetko Popović, cũng như Mehmed Mehmedbašić vào thời điểm ngay sau Lễ Phục sinh Chính thống giáo (theo Dedijer là ngày 19 tháng 4 năm 1914), đúng như lời khai của Ilić, Čubrilović và Popović tại phiên tòa Sarajevo. Princip, Grabež và Čabrinović khai nhận tại phiên tòa Sarajevo rằng vào khoảng thời gian đó (ngay sau Lễ Phục sinh), họ đã tiếp cận Milan Ciganović, một người Serb tại Bosnia đồng hương và là cựu chiến binh du kích nổi tiếng có nhiều mối quan hệ cùng khả năng tiếp cận vũ khí, và thông qua ông ta tiếp cận Thiếu tá Tankosić, đạt được thỏa thuận nhận vũ khí cũng như được bí mật đưa qua biên giới Serbia trở lại Bosnia cùng với số vũ khí đó.
Một thỏa thuận về nguyên tắc nhanh chóng đạt được, nhưng việc bàn giao vũ khí bị trì hoãn hơn một tháng. Các sát thủ đã gặp Ciganović và bị ông ta khất lần. Có lần, Ciganović nói với Grabež: "Không làm ăn gì được đâu, Hoàng đế già đang lâm bệnh và Người thừa kế ngai vàng [sic] sẽ không đến Bosnia nữa." Khi sức khỏe của Hoàng đế Franz Joseph hồi phục, chiến dịch lại được "bật đèn xanh". Tankosić đã giao cho các sát thủ một khẩu súng ngắn FN Model 1910. Họ đã tập bắn vài phát đạn súng ngắn cỡ .380 ACP khan hiếm và đắt đỏ tại một công viên gần Beograd.