Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Sự kiện
Anschluss
Thuật ngữ tuyên truyền của Đức Quốc xã về sự kiện Áo sát nhập vào Đế chế Đức
- 13 tháng 3 năm 1938
- Châu Âu
Sự kiện
Thuật ngữ tuyên truyền của Đức Quốc xã về sự kiện Áo sát nhập vào Đế chế Đức
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Anschluss (tiếng Đức: [ˈʔanʃlʊs] ⓘ, hoặc Anschluß, n.đ. 'kết nối' hoặc 'sáp nhập'), còn được gọi là Anschluß Österreichs (phát âmⓘ, tiếng Anh: Annexation of Austria), là sự kiện sáp nhập Nhà nước Liên bang Áo vào Đức Quốc Xã diễn ra vào ngày 12 tháng 3 năm 1938.
Ý tưởng về một cuộc Anschluss (sự thống nhất giữa Áo và Đức để lập nên một "Đại Đức") vốn đã nảy sinh sau cuộc thống nhất nước Đức năm 1871, khi loại trừ Áo cùng người Áo gốc Đức ra khỏi Đế quốc Đức do Phổ thống trị. Phong trào này nhận được sự ủng hộ rộng rãi hơn sau khi Đế quốc Áo-Hung sụp đổ vào năm 1918. Cộng hòa Áo-Đức mới thành lập đã nỗ lực liên hiệp với Đức, nhưng Hòa ước Saint-Germain năm 1919 và Hòa ước Versailles đã nghiêm cấm cả việc sáp nhập lẫn việc tiếp tục sử dụng quốc hiệu "Áo-Đức" (Deutschösterreich); các hiệp ước này đồng thời tước bỏ một số vùng lãnh thổ của Áo, chẳng hạn như Sudetenland. Điều đó đẩy nước Áo vào tình cảnh mất đi phần lớn các vùng đất từng cai trị suốt nhiều thế kỷ giữa lúc cuộc khủng hoảng kinh tế đang bủa vây.
Đến thập niên 1920, đề xuất Anschluss nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ ở cả Áo lẫn Đức, đặc biệt là từ đông đảo công dân Áo thuộc cánh tả và trung dung. Một trong những người ủng hộ nhiệt thành nhất là nhà lãnh đạo Đảng Dân chủ Xã hội nổi tiếng Otto Bauer, người từng giữ chức Ngoại trưởng Áo trong giai đoạn 1918–1919. Sự ủng hộ sáp nhập với Đức chủ yếu bắt nguồn từ niềm tin rằng nước Áo, sau khi bị tước bỏ các vùng đất thuộc đế quốc cũ, sẽ khó có thể tự chủ về mặt kinh tế. Dù sự ủng hộ từ dân chúng dần phai nhạt theo thời gian, nó vẫn luôn tồn tại như một khái niệm quen thuộc trong đời sống chính trị Áo đương thời.
Vào ngày 30 tháng 1 năm 1933, thủ lĩnh Đảng Quốc xã Adolf Hitler được bổ nhiệm làm Thủ tướng Đức. Kể từ thời điểm đó, khát vọng thống nhất bắt đầu gắn liền với Đức Quốc xã, nơi nó trở thành một phần không thể tách rời trong khái niệm "Heim ins Reich" ("hồi hương về đế chế"), nhằm mục tiêu sáp nhập càng nhiều người Volksdeutsche (người gốc Đức bên ngoài nước Đức) càng tốt vào một nhà nước "Đại Đức". Các mật vụ của Đức Quốc Xã đã tích cực nuôi dưỡng xu hướng thân thống nhất tại Áo, đồng thời tìm cách làm suy yếu chính phủ Áo do Mặt trận Tổ quốc kiểm soát, vốn là lực lượng kiên quyết phản đối việc sáp nhập. Trong âm mưu đảo chính vào tháng 7 năm 1934, Thủ tướng Áo Engelbert Dollfuss đã bị các phần tử Quốc xã Áo ám sát. Thất bại của cuộc đảo chính buộc nhiều lãnh đạo Quốc xã Áo phải lưu vong sang Đức, nơi họ tiếp tục các nỗ lực nhằm sáp nhập hai quốc gia.
Vào ngày 5 tháng 11 năm 1937, Hitler thông báo với các phụ tá quân sự rằng ông sẽ sáp nhập Áo và Tiệp Khắc vào Đức, đồng thời ép Thủ tướng Áo Kurt Schuschnigg phải bước vào một cuộc gặp. Dù Schuschnigg nhìn nhận Áo như một "Nhà nước của người Đức", ông kịch liệt phản đối việc bị sáp nhập vào Đế chế Đại Đức. Cam kết bảo vệ chủ quyền của Áo bị đẩy đến bờ vực vào ngày 12 tháng 2 năm 1938 trong cuộc đối thoại căng thẳng với Adolf Hitler tại Berchtesgaden. Trước lời đe dọa xâm lược quân sự, Schuschnigg đã chấp nhận một tối hậu thư nghiệt ngã: hoặc bổ nhiệm Arthur Seyss-Inquart, một nhân vật Quốc xã Áo cộm cán, làm Bộ trưởng Nội vụ và An ninh, hoặc phải đối mặt với những hậu quả thảm khốc. Tối ngày 9 tháng 3 năm 1938, Schuschnigg bất ngờ tuyên bố sẽ tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý vào ngày 13 tháng 3 để người dân lựa chọn giữa việc liên hiệp với Đức hay giữ vững chủ quyền của Áo. Schuschnigg kỳ vọng sẽ giành được đa số phiếu áp đảo để đối phó với thách thức từ phe Quốc xã, nhưng vào ngày 11 tháng 3, Hitler lại tiếp tục dùng lời đe dọa can thiệp quân sự, yêu cầu hủy bỏ cuộc trưng cầu dân ý và Schuschnigg phải từ chức ngay lập tức. Cúi đầu trước sức ép và các cuộc bạo loạn từ cả hai phe Quốc xã Đức và Áo, Schuschnigg đệ đơn từ chức, buộc Tổng thống Áo Wilhelm Miklas phải miễn cưỡng chỉ định Seyss-Inquart lên kế nhiệm. Chỉ vài giờ sau khi nhậm chức, Seyss-Inquart đã "mời" Hitler cùng Quân đội Đức tiến qua biên giới vào ngày 12 tháng 3 để "tái lập trật tự" tại Áo mà không gặp phải bất kỳ sự kháng cự nào từ quân đội nước này. Một cuộc trưng cầu ý dân được tổ chức sau đó vào ngày 10 tháng 4, ghi nhận kết quả 99,7% cử tri tán thành.
Ý tưởng quy tụ toàn thể người Đức về chung một quốc gia dân tộc từng là tâm điểm tranh luận suốt thế kỷ 19, từ ngày Đế quốc La Mã Thần thánh sụp đổ năm 1806 cho đến khi Bang liên Đức tan rã vào năm 1866. Nước Áo khi ấy ủng hộ Großdeutsche Lösung (Giải pháp Đại Đức), tức các bang của người Đức sẽ thống nhất dưới sự dẫn dắt của hoàng tộc Habsburg nước Áo. Giải pháp này bao quát toàn bộ các lãnh thổ của Đức (gồm cả các vùng phi Đức thuộc Áo), song Vương quốc Phổ sẽ phải chấp nhận lui về thế thứ cấp. Sự giằng co quyền lực này, thường gọi là thế cục song đầu chế (dualism), đã chi phối toàn bộ bàn cờ ngoại giao và chính trị giữa Phổ, Áo cùng các bang Đức xuyên suốt giữa thế kỷ 19.
Đến năm 1866, thế đối đầu này ngã ngũ sau cuộc Chiến tranh Áo-Phổ. Thất bại quân sự đã gạt phăng Đế quốc Áo cùng cộng đồng người Áo gốc Đức ra khỏi tiến trình thống nhất nước Đức. Thủ tướng Phổ Otto von Bismarck nhanh chóng thành lập Bang liên Bắc Đức quy tụ phần lớn các bang còn lại (trừ một số bang tây nam), qua đó củng cố và khuếch trương vượt bậc thế lực của Vương quốc Phổ. Trong cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ (1870–1871), Bismarck khéo léo dùng mối đe dọa từ bên ngoài làm đòn bẩy thuyết phục các bang Nam Đức, bao gồm Vương quốc Bayern, liên minh với Phổ chống lại Đế chế Pháp thứ hai. Sau chiến thắng chớp nhoáng trước quân Pháp, cuộc tranh luận kéo dài hàng thập kỷ đã có lời giải: năm 1871, một Đế quốc Đức theo mô hình "Tiểu Đức" (Kleindeutsch) do Bismarck và nước Phổ chi phối chính thức ra đời, loại trừ hoàn toàn nước Áo. Việc gạt bỏ Áo không chỉ xác lập thế độc tôn của Phổ tại một nước Đức thống nhất, mà còn đảm bảo tỷ lệ cử tri áp đảo theo đạo Tin Lành. Tình thế người Áo gốc Đức bị ra rìa khiến lãnh tụ Đảng Dân chủ Xã hội Áo là Otto Bauer từng cay đắng nhìn nhận đây chính là "sự xung đột giằng xé giữa bản sắc Áo và bản sắc Đức ngay trong chính bản thân chúng ta."
Bản Thỏa hiệp Áo - Hung 1867 (Ausgleich) đã khai sinh thể chế quân chủ kép giữa Đế quốc Áo và Vương quốc Hungary, dưới vương quyền của Hoàng đế Franz Joseph I. Đế quốc đa sắc tộc phức tạp này quy tụ vô số cộng đồng dân cư như người Hungary, các nhánh sắc tộc Slav gồm người Bosniak, người Croat, người Séc, người Ba Lan, người Rusyn, người Serb, người Slovak, người Slovene, người Ukraina, cùng người Ý và người Romania, tất cả đều nằm dưới sự cai trị của nhóm thiểu số người Đức. Kết cấu này đã châm ngòi cho những xung đột sắc tộc âm ỉ nhưng dai dẳng. Nhiều người theo chủ nghĩa liên Đức tại Áo chỉ tôn thờ duy nhất Otto von Bismarck cùng Đế chế Đức; họ công khai đeo các biểu hiệu từng bị cấm tại trường học và ráo riết vận động giải thể đế chế để Áo sáp nhập trở lại vào nước Đức như thời Bang liên Đức 1815–1866. Dẫu vậy, bên cạnh làn sóng liên Đức sôi sục, vẫn có đông đảo tầng lớp nhân dân kiên định trung thành với vương triều Habsburg, mong muốn gìn giữ một nước Áo độc lập và có chủ quyền.
Ngày 14 tháng 10 năm 1918, Tướng Erich Ludendorff gửi thư đề nghị Bộ Ngoại giao Đức xúc tiến việc sáp nhập (Anschluss) các vùng đất của người Đức thuộc Đế quốc Áo-Hung, khi thấy sự sụp đổ của đế chế này đã xóa bỏ hoàn toàn rào cản đa sắc tộc trước kia. Tuy nhiên, Ngoại trưởng Đức Wilhelm Solf gạt đi vì lo ngại động thái này "sẽ tạo cớ cho khối Hiệp ước đòi bồi thường lãnh thổ". Bước vào Hội nghị Hòa bình Paris, phía Pháp tìm đủ mọi cách ngăn cản Áo bắt tay với Đức. Ngoại trưởng Pháp Stephen Pichon khẳng định ranh giới kiên quyết: "Phải đảm bảo nước Đức không thể khôi phục sức mạnh bằng cách dựa vào cộng đồng người Áo nằm ngoài biên giới Tiệp Khắc, Ba Lan và Nam Tư". Sau nhiều cuộc thương lượng căng thẳng, một điều khoản thỏa hiệp đã được cài vào Điều 80 của Hòa ước Versailles: "Nước Đức công nhận và cam kết tôn trọng tuyệt đối nền độc lập của Áo, trong phạm vi biên giới do Hiệp ước giữa Nhà nước này với các Cường quốc Đồng Minh và Liên kết ấn định; nước Đức đồng ý rằng nền độc lập ấy là bất khả xâm phạm, trừ khi có sự đồng thuận từ Hội đồng Hội Quốc Liên."
Dù vậy, giới cầm quyền lẫn dân chúng tại thực thể tàn dư Cộng hòa Áo-Đức sau năm 1918 phần lớn đều hướng về việc liên hiệp với Berlin. Bản hiến pháp tạm thời do Quốc hội lâm thời Áo soạn thảo nêu rõ: "Áo-Đức là một nước cộng hòa dân chủ" (Điều 1) và "Áo-Đức là một bộ phận cấu thành của Cộng hòa Đức" (Điều 2). Tại các tỉnh vùng biên như Tyrol và Salzburg, các cuộc bỏ phiếu địa phương sau đó ghi nhận tỷ lệ cử tri ủng hộ sáp nhập vào Cộng hòa Weimar lên tới 98% và 99%, trước khi mọi cuộc trưng cầu dân ý tiếp theo bị cấm triệt để. Tuy nhiên, nhà ngoại giao Erich Bielka chỉ ra rằng những kết quả bỏ phiếu này bị thao túng nặng nề bởi nạn gian lận bầu cử, hoàn toàn không phản ánh đúng ý nguyện thực sự của người dân Áo đương thời:
Bên cạnh chiến dịch tuyên truyền rầm rộ cùng ảnh hưởng không hề nhỏ từ phía Đế chế Đức, những lá phiếu in sẵn chữ 'Ja' (Đồng ý) đã được chuẩn bị sẵn tại các điểm bỏ phiếu và cử tri phải trao tận tay lá phiếu cho nhân viên bầu cử, phá vỡ tính bảo mật của hòm phiếu. Thêm vào đó, các quy định về tư cách cử tri được thiết kế hết sức lỏng lẻo, tạo kẽ hở cho sự lạm quyền. Không chỉ những người đã đăng ký bầu cử Hội đồng Quốc gia vào tháng 10 năm 1920 được phép bỏ phiếu, mà ngay cả những ai đăng ký cư trú tại Tyrol trước tháng 4 năm 1921 (tức chưa đầy hai tuần trước ngày bầu cử) cũng được tham gia, cũng như mọi công dân Tyrol đang sinh sống bên ngoài bang; thậm chí người ta còn thuê hẳn một chuyến tàu riêng từ Bayern để hỗ trợ chi phí đi lại cho những người hồi hương bỏ phiếu.
Khi lệnh cấm sáp nhập được ban hành, giới chính trị gia Đức và Áo lập tức công kích sự bất nhất trong việc áp dụng nguyên tắc dân tộc tự quyết, cho rằng các hòa ước đã tước đoạt quyền này của người gốc Đức (như người Áo gốc Đức và người Đức vùng Sudeten) sống ngoài biên giới Đức. Hugo Preuß, người đặt bút soạn thảo Hiến pháp Weimar, đã lên án gay gắt các biện pháp ngăn cản Anschluss và coi đây là hành vi chà đạp lên chính sách tự quyết dân tộc trong học thuyết của Woodrow Wilson.
Hiến pháp của cả Cộng hòa Weimar lẫn Đệ nhất Cộng hòa Áo lúc bấy giờ đều coi hợp nhất là mục tiêu chiến lược, nhận được sự đồng thuận của hầu hết các phe phái. Đến năm 1931, chính phủ Áo đã tính tới việc thành lập một liên minh thuế quan với Đức. Thế nhưng trên thực tế, ý thức cục bộ địa phương vẫn thắng thế trước tinh thần liên Đức. Thời Đế quốc Áo, mỗi xứ sở vương quyền (Kronland) đều có bộ máy tự trị riêng, ít chịu sự chi phối từ Viên, tạo nên tâm lý cố hữu là chỉ quan tâm tới thủ phủ của chính mình. Theo học giả Jody Manning, phong trào sáp nhập với Đức năm 1919 vốn không nhận được sự hậu thuẫn áp đảo từ người dân Áo, và đó là lý do giới cầm quyền không dám mạo hiểm tổ chức trưng cầu dân ý trên quy mô toàn quốc ngay cả trước khi bị khối Hiệp ước ngăn cấm:
Bất chấp những con số thống kê thoạt nhìn rất thuyết phục lúc ban đầu, nhìn tổng thể, vẫn rất đáng hoài nghi về việc liệu có một đa số áp đảo người Áo thực sự ủng hộ việc Anschluss với Đức hay không. Từ những bằng chứng ít ỏi hiện có, dường như phong trào ủng hộ sáp nhập chỉ có thể hy vọng vào một thế đa số mong manh trong trường hợp diễn ra trưng cầu dân ý chứ không thể đạt được con số 75% cần thiết; số người ủng hộ sáp nhập vào năm 1919 thực tế không chiếm quá 50% dân số. Ngay cả Otto Bauer, người lãnh đạo Đảng Dân chủ Xã hội, cũng phải thừa nhận rằng cả tầng lớp tư sản lẫn nông dân đều mong muốn 'một nước Áo độc lập hoàn toàn có khả năng tự chủ đời sống quốc gia'. Đáng chú ý hơn cả là việc Bauer thừa nhận rằng, trước sức mạnh phản đối dữ dội từ phe bảo thủ đối với Anschluss cùng khả năng rất cao là đa số người dân sẽ bỏ phiếu chống, những người Xã hội chủ nghĩa đã không dám tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý vào năm 1919.
Năm 1927, nội các của Raymond Poincaré tại Pháp đã mưu toan ngăn chặn Anschluss bằng cách kéo Áo gia nhập một Liên bang Danubian. Ngoại trưởng Đức Gustav Stresemann kịch liệt bác bỏ vì xem đây là chiêu bài phục dựng Đế quốc Áo-Hung, đồng thời chìa tay đề xuất một liên minh thuế quan song phương với Áo. Thủ tướng Áo lúc bấy giờ là Ignaz Seipel, vốn phản đối việc sáp nhập, đã khước từ đề nghị của Berlin. Đến tháng 9 năm 1929, Johannes Schober lên thay Seipel và chuyển hướng đối ngoại thân Đức, tích cực đàm phán xây dựng liên minh thuế quan. Biến động chính trường cùng bóng đen Đại suy thoái đã hất cẳng Schober khỏi ghế quyền lực vào tháng 9 năm 1930, đưa Seipel trở lại nắm Bộ Ngoại giao. Tiến trình đàm phán chỉ được nối lại khi Otto Ender nhậm chức Thủ tướng và đạt thỏa thuận với Ngoại trưởng Đức Julius Curtius vào ngày 5 tháng 3 năm 1931, trước khi được Quốc hội Đức phê chuẩn ngày 18 tháng 3. Tuy nhiên, Paris lập tức ra đòn ngăn chặn quyết liệt, vin cớ kế hoạch này vi phạm Điều 88 của Hòa ước Saint-Germain.
Khi Đảng Quốc xã dưới trướng Adolf Hitler thâu tóm chính quyền Weimar, Viên bắt đầu chủ động giãn cách quan hệ kinh tế với Berlin. Giống như nước Đức, Áo cũng chịu dư chấn nặng nề từ cuộc Đại suy thoái với tỷ lệ thất nghiệp phi mã, thương nghiệp và công nghiệp đình đốn. Vốn là thị trường béo bở của dòng vốn đầu tư Đức trong suốt thập niên 1920, đến năm 1937, tiến trình tái vũ trang thần tốc của Đức càng thôi thúc Berlin phải nuốt chửng nước Áo bằng mọi giá để thâu tóm nguồn tài nguyên và nhân lực dồi dào. Áo nắm giữ mỏ quặng magie trọng yếu cùng ngành luyện kim, dệt may và chế tạo máy phát triển; nước này còn sở hữu lượng dự trữ vàng và ngoại hối đáng kể, lực lượng thợ lành nghề đang thất nghiệp, hàng trăm nhà xưởng bỏ không cùng tiềm năng thủy điện khổng lồ chưa khai thác.
Sinh ra là một người Áo gốc Đức, Hitler đã thấm nhuần tư tưởng dân tộc liên Đức ngay từ thuở hoa niên. Ngày 12 tháng 9 năm 1919, khi làm nhiệm vụ chỉ điểm chính trị cho quân đội Reichswehr tại quán bia Sterneckerbräu trong buổi họp của Đảng Công nhân Đức (DAP), Hitler đã nhảy vào tranh cãi nảy lửa với Giáo sư Baumann, người đang vận động bang Bayern ly khai khỏi Phổ để bắt tay với Áo lập nên nhà nước Nam Đức. Biện tài hùng biện đanh thép của Hitler khiến Baumann phải lủi thủi rời phòng họp trong bẽ bàng, đồng thời gây ấn tượng mạnh với các đảng viên có mặt. Chủ tịch DAP khi đó là Anton Drexler lập tức mời Hitler vào đảng; ông nhận lời cùng ngày và trở thành đảng viên thứ 55 của tổ chức. Sau khi nắm quyền kiểm soát DAP, ngày 24 tháng 2 năm 1920, Hitler tuyên bố đổi tên đảng thành Đảng Công nhân Đức Quốc gia Xã hội chủ nghĩa (NSDAP) để mở rộng tầm ảnh hưởng trong quần chúng.
Cương lĩnh 25 điểm năm 1920 của Đảng Quốc xã đặt ngay lên hàng đầu yêu sách: "Thống nhất toàn thể người Đức trong một nhà nước Đại Đức trên cơ sở quyền tự quyết của các dân tộc." Năm 1921, Hitler khẳng định trong một bài viết rằng Đế chế Đức chỉ có sứ mệnh duy nhất là "sáp nhập mười triệu đồng bào Áo vào Đế chế và lật đổ dòng họ Habsburg, triều đại suy đồi nhất từng trị vì." Mục tiêu của phe Quốc xã là thực thi khẩu hiệu thống nhất người Đức dù ở trong hay ngoài biên giới để dựng nên một "Đế chế toàn Đức". Trong cuốn Mein Kampf (1925), Hitler tuyên bố sẽ dùng mọi thủ đoạn để hiện thực hóa việc hợp nhất quê hương Áo với nước Đức.
Tại Đệ nhất Cộng hòa Áo, chính trường từ cuối thập niên 1920 rơi vào tay Đảng Xã hội Kitô giáo (CS), lực lượng điều hành kinh tế dựa theo thông điệp giáo hoàng Rerum novarum. Nền cộng hòa dần tan vỡ vào năm 1933 khi quốc hội bị đình chỉ và quyền lực rơi vào tay Thủ tướng, người cai trị bằng các sắc lệnh độc đoán. Toàn bộ các đảng đối lập, kể cả Đảng Quốc xã Áo, đều bị đặt ra ngoài vòng pháp luật; chính quyền chuyển hóa thành một nhà nước nghiệp đoàn độc đảng do CS liên minh cùng lực lượng bán quân sự Heimwehr thao túng, siết chặt kiểm soát giới lao động và báo chí (xem Mặt trận Tổ quốc). Chế độ này lấy các giá trị Công giáo làm cốt lõi cho bản sắc Áo và kiên quyết cự tuyệt việc sáp nhập vào Đức Quốc Xã.
Nội dung từ bài Wikipedia “Anschluss”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.