Chính thể
Medieval Nubian Kingdom
| Nước | Tỷ phần qua các nămkm² × số năm ở đây ÷ tổng km² × số năm | Trên tổng lãnh thổđất ở đây ÷ tổng đất từng giữ | Nắm giữsố năm có đất ở đây, đầu – cuối | Rộng nhấtkm² lớn nhất ở đây cùng một lúc | Trên cả nướcrộng nhất ÷ km² cả nước |
|---|---|---|---|---|---|
| Sudan | 100% | 100% | 1.004 năm501 – 1504 CN | 123.790 km² | 7% |
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Alodia, còn được biết đến với tên gọi khác là Alwa (tiếng Hy Lạp cổ: Aρουα, Aroua; tiếng Ả Rập: علوة, ʿAlwa), là một vương quốc thuộc thời kỳ Trung Cổ của người Nubia, nó nằm ở miền Trung và Nam Sudan ngày nay. Kinh đô của nó là thành phố Soba, thành phố này có vị trí nằm gần thành phố Khartoum vốn là nơi giao điểm của hai con sông Nile xanh và sông Nile Trắng.
Vương quốc này được thành lập sau khi vương quốc Kush sụp đổ vào khoảng năm 350 CN, Alodia được nhắc đến lần đầu tiên trong các ghi chép lịch sử là vào năm 569. Nó là vương quốc cuối cùng trong số ba vương quốc của người Nubia cải sang Kitô giáo vào năm 580, sau Nobadia và Makuria. Vương quốc này có thể đã đạt tới đỉnh cao của nó trong giai đoạn từ thế kỷ thứ 9–12 khi đó các ghi chép cho thấy rằng nó đã tỏ ra vượt trội về mặt diện tích, sức mạnh quân sự và sự thịnh vượng về mặt kinh tế so với người láng giềng phía bắc, Makuria, vốn có mối quan hệ mật thiết về mặt triều đại với nó. Vốn là một quốc gia rộng lớn và đa văn hóa, Alodia nằm dưới sự cai trị của một vị vua hùng mạnh và các thống đốc tỉnh được nhà vua bổ nhiệm. Kinh đô Soba của nó được miêu tả là một thành phố của "những căn nhà và nhà thờ rộng lớn đầy ắp vàng và các khu vườn", nó đã thịnh vượng với vai trò là một trung tâm mậu dịch. Hàng hóa đã đến từ Makuria, Trung Đông, Tây Phi, Ấn Độ và thậm chí là cả Trung Quốc.
Từ thế kỷ thứ 12 và đặc biệt là từ thế kỷ thứ 13 trở đi, Alodia đã suy yếu có thể là do các cuộc xâm lược từ phía nam, hạn hán và sự thay đổi các tuyến đường thương mại. Vào thế kỷ thứ 14, vương quốc này có thể đã bị bệnh dịch hạch tàn phá, trong khi đó các bộ lạc Ả rập cũng đã bắt đầu di cư tới khu vực thượng nguồn Thung lũng sông Nile. Vào khoảng năm 1500, Soba đã rơi vào tay của người Ả Rập hoặc người Funj. Điều này dường như đã đánh dấu sự kết thúc của Alodia, mặc dù vậy một số truyền thuyết truyền miệng của người Sudan kể lại rằng nó vẫn còn tồn tại dưới tên gọi là vương quốc Fazughli ở khu vực biên giới Ethiopia–Sudan. Sau khi Soba bị phá hủy, người Funj đã thiết lập nên vương quốc Hồi giáo Sennar, và mở ra thời kỳ Hồi giáo hóa và Ả rập hóa.
Trong số ba vương quốc thời Trung Cổ của người Nubia thì Alodia là vương quốc ít được nghiên cứu nhất do các bằng chứng rất là sơ sài. Phần lớn những gì chúng ta biết hiện nay về nó chỉ là từ một vài nhà sử học Ả rập thời Trung Cổ. Quan trọng nhất trong số đó là những nhà địa lý người Hồi giáo như al-Yaqubi (thế kỷ thứ 9), Ibn Hawqal và al-Aswani (thế kỷ thứ 10), cả hai đều đã viếng thăm đất nước này, và vị tu sĩ người Copt là Abu al-Makarim (thế kỷ thứ 12). Các sự kiện diễn ra xung quanh quá trình Kitô hóa của vương quốc này đã được vị Giám mục sống cùng thời là John của Ephesus ghi chép lại; Nhiều tác phẩm hậu thời Trung cổ của Sudan đã đề cập tới sự sụp đổ của nó. Al-Aswani ghi chép rằng ông ta đã tiếp xúc với một sử gia người Nubia mà "thông thạo về đất nước Alwa", thế nhưng hiện nay vẫn chưa có tác phẩm sử học nào thuộc thời kỳ Trung Cổ của người Nubia được phát hiện.
Mặc dù có nhiều di chỉ của người Alodia đã được biết đến, mới chỉ có kinh đô Soba là được khai quật rộng rãi. Nhiều khu vực của địa điểm này đã được khai quật vào đầu thập niên 1950, các cuộc khai quật khác đã được tiến hành trong các thập niên 1980 và 1990. Một dự án nghiên cứu đa ngành mới được lên kế hoạch bắt đầu vào cuối năm 2019. Soba có diện tích xấp xỉ 2.75 km² và bị bao phủ bởi nhiều gò gạch vụn mà vốn trước kia là các công trình kiến trúc đồ sộ. Cho tới nay mới chỉ phát hiện được một vài nhà thờ, một cung điện, các nghĩa trang và nhiều hiện vật nhỏ.
Alodia nằm ở Nubia, vào thời kỳ Trung Cổ thì vùng đất này trải dài từ Aswan ở miền Nam Ai Cập tới một mũi đất chưa được xác định rõ nằm ở phía nam nơi giao nhau của sông Nile trắng và Nile Xanh. Khu vực trung tâm của vương quốc này đó là Gezira, một đồng bằng màu mỡ có biên giới về phía Tây là sông Nile Trắng và về phía Đông là sông Nile Xanh. Trái ngược với ở khu vực thung lũng sông Nile Trắng, có nhiều địa điểm khảo cổ học của Alodia nằm ở khu vực thung lũng sông Nile Xanh, trong số đó có Soba.Phạm vi ảnh hưởng của người Alodia về phía nam là không rõ ràng, mặc dù có khả năng là nó tiếp giáp với khu vực cao nguyên Ethiopia. Các di chỉ của người Alodia nằm xa nhất về phía nam là ở gần Sennar.
Về phía Tây của sông Nile Trắng, Ibn Hawqal đã phân biệt Al-Jeblien, nằm dưới sự kiểm soát của Makuria và có thể tương ứng với phần phía bắc Kordofan, với Al-Ahdin do người Alodia kiểm soát, thành phố này được xác định bởi dãy núi Nuba, và có lẽ họ đã mở rộng sự kiểm soát về phía nam tới tận Jebel al Liri, gần biên giới ngày nay với Nam Sudan. Các mối quan hệ của người Nubia với Darfur đã được đề xuất nhưng thiếu các bằng chứng cho điều này.
Vùng đất phía bắc của Alodia có lẽ đã kéo dài từ nơi giao nhau của hai dòng sông Niles xuôi dòng tới Abu Hamad gần đảo Mograt. Abu Hamad dường như đã là tiền đồn cực bắc cho tỉnh al-Abwab ("cánh cổng") của Alodia, mặc dù vậy một số học giả đã đề xuất một địa điểm xa về phía nam hơn và nằm gần sông Atbara. Không có bằng chứng nào cho thấy đã có một khu định cư lớn của người Alodia nằm về phía bắc nơi giao nhau của hai con sông Nile, mặc dù một vài pháo đài đã được ghi chép lại tại đó.
Nằm giữa sông Nile và sông Atbara là vùng đất Butana, đây là khu vực đồng cỏ phù hợp với chăn nuôi gia súc.Có nhiều di chỉ của Ki tô giáo nằm dọc theo sông Atbara và vùng châu thổ Gash lân cận (gần Kassala) đã được ghi chép lại. Theo Ibn Hawqal, một vị vua chư hầu trung thành của Alodia đã cai quản vùng đất nằm vung quanh khu vực châu thổ Gash. Trên thực tế, phần lớn khu vực biên giới giữa Sudan-Ethiopia-Eritrea trước đó từng nằm dưới sự kiểm soát của vương quốc Aksum dường như đã nằm dưới sự ảnh hưởng của Alodia. Ghi chép của cả Ibn Hawqal và al-Aswani gợi ý rằng Alodia cũng đã kiểm soát khu vực sa mạc nằm dọc theo bờ Biển Đỏ.
Tên gọi Alodia có thể có từ thời cổ đại, nó có lẽ đã xuất hiện lần đầu tiên trên một tấm bia đá của người Kush với tên gọi là Alut từ cuối thế kỷ thứ 4 TCN. Nó xuất hiện một lần nữa với tên gọi là Alwa trong bản danh sách các thành phố của người Kush do tác giả người La Mã là Plinius Già (Thế kỷ thứ 1) biên soạn, ông ta nói rằng nó nằm ở phía nam của Meroe. Một thành phố khác có tên là Alwa được nhắc đến trong một dòng chữ khắc có niên đại vào thế kỷ thứ tư của người Aksum, lần này vị trí của nó là nằm gần chỗ giao nhau của sông Nile và sông Atbara.
Vào giai đoạn đầu thế kỷ thứ 4, vương quốc Kush mà vốn từng nắm quyền kiểm soát phần lớn các khu vực nằm hai bên bờ những con sông của Sudan đã dần suy yếu và người Nubia (những người nói tiếng Nubia) bắt đầu định cư ở khu vực thung lũng sông Nile. Ban đầu họ sống ở khu vực phía Tây của sông Nile, thế nhưng do sự biến đổi khí hậu buộc họ phải đông tiến, điều này đã dẫn đến việc họ xung đột với Kush từ ít nhất là thế kỷ thứ 1 TCN trở đi. Vào giữa thế kỷ thứ 4, người Nubia đã chiếm được phần lớn khu vực trước kia do người Kush kiểm soát, trong khi đó giới hạn ở phía bắc của nó là trải dài tới tận vùng đất Butana. Một bản khắc của người Aksum đã nhắc tới việc người Nubia hiếu chiến cũng đã đe dọa biên giới của vương quốc Aksum nằm ở phía bắc của sông Tekeze, điều này đã dẫn đến một cuộc viễn chinh của người Aksum. Bản khắc này đã miêu tả một chiến thắng trước người Nubia của quân đội Aksum và tiếp sau đó là cuộc hành quân tới nơi giao nhau của sông Nile và Atbara. Tại đó người Aksum đã cướp phá một vài thành phố của người Kush, bao gồm cả Alwa.
Bằng chứng khảo cổ học cho thấy rằng vương quốc Kush đã chấm dứt vào giữa thế kỷ thứ 4. Chúng ta không rõ liệu rằng các cuộc viễn chinh của người Aksum có đóng một vai trò trực tiếp nào trong sự sụp đổ của nó hay không. Dường như là sự hiện diện của người Aksum ở Nubia chỉ trong một thời gian ngắn. Cuối cùng, vùng đất này đã chứng kiến sự phát triển của các trung tâm địa phương và tầng lớp thống trị của chúng được chôn cất trong các tumuli lớn. Những tumuli như vậy được biết đến ở El-Hobagi, Jebel Qisi và có lẽ là Jebel Aulia. Tumuli được khai quật ở El-Hobagi có niên đại là vào cuối thế kỷ thứ 4, và có chứa một loại vũ khí phỏng theo nghi thức tang lễ của hoàng gia Kush. Trong khi đó, nhiều ngôi đền và khu định cư của người Kush bao gồm cả cố đô Meroe dường như đã bị bỏ hoang gần hết. Bản thân người Kush cũng đã bị đồng hóa bởi người Nubia và ngôn ngữ của họ đã bị thay thế bởi tiếng Nubia.
Chúng ta chưa biết rõ về sự ra đời của vương quốc Alodia. Sự hình thành của nó đã hoàn tất vào giữa thế kỷ thứ 6, khi đó nó được ghi chép lại là đã cùng tồn tại đồng thời với các vương quốc khác của người Nubia như Nobadia và Makuria ở phía bắc. Vào thế kỷ thứ 6 thì Soba đã phát triển thành một trung tâm đô thị lớn, và giữ vai trò là kinh đô của vương quốc. Vào năm 569, vương quốc Alodia đã được nhắc đến lần đầu tiên, John của Ephesus miêu tả nó là một vương quốc đang ở giai đoạn khởi đầu của quá trình Kitô hóa. Ngoài ra, sự tồn tại của vương quốc cũng còn được xác nhận thông qua một văn kiện bằng tiếng Hy Lạp có nguồn gốc từ tỉnh Ai Cập của Byzantine, nó mô tả việc bán một nữ nô lệ người Alodia.
Ghi chép của John xứ Ephesus miêu tả chi tiết các sự kiện diễn ra xung quanh quá trình Kitô hóa của Alodia. Do là vương quốc nằm xa nhất về phía nam trong số ba vương quốc của người Nubia, Alodia là vương quốc cuối cùng cải sang Kitô giáo. Theo John, đức vua của Alodia đã biết được về sự cải đạo của Nobadia vào năm 543 và thỉnh cầu ông ta gửi một giám mục tới rửa tội cho thần dân của mình. Lời thỉnh cầu này đã được chấp thuận vào năm 580 và Longinus đã được phái tới, những người được rửa tội đầu tiên là nhà vua, hoàng gia và tầng lớp quý tộc địa phương. Nhờ đó, Alodia đã trở thành một phần của thế giới Kitô giáo và nằm dưới quyền của vị Thượng phụ người Copt ở Alexandria. Sau quá trình cải đạo, một số ngôi đền đa thần giáo chẳng hạn như ngôi đền ở Musawwarat es-Sufra có lẽ đã được chuyển đổi thành nhà thờ. Mức độ và tốc độ truyền bá của Kitô giáo trong dân chúng Alodia là không chắc chắn. Bất chấp sự cải đạo của tầng lớp quý tộc, có khả năng là quá trình Kitô hóa các cư dân ở khu vực nông thôn có thể đã diễn ra chậm chạp. Ghi chép của John xứ Ephesus cũng ngụ ý về sự căng thẳng giữa Alodia và Makuria. Một số pháo đài nằm ở phía bắc nơi giao nhau của hai con sông Niles gần đây đã được xác định là có niên đại thuộc về giai đoạn này. Tuy nhiên, các pháo đài này không được đóng giữ quá thế kỷ thứ 7, điều này cho thấy rằng xung đột giữa Makuria và Alodia đã nhanh chóng được giải quyết.
Trong giai đoạn giữa năm 639 và 641, người Ả rập theo đạo Hồi đã chinh phục Ai Cập từ tay của đế quốc Byzantine. Makuria vào thời điểm này đã hợp nhất với Nobadia, họ sau đó đã đẩy lùi được hai cuộc xâm lược của người Hồi giáo, lần đầu diễn ra vào năm 641/642 và lần thứ hai vào năm 652. Sau đó, Makuria và người Ả Rập đã đồng ý ký kết Baqt, một hiệp ước hòa bình mà bao gồm cả việc trao đổi quà tặng hàng năm và các luật lệ kinh tế xã hội giữa người Ả rập và người Nubia. Alodia được đề cập rõ ràng trong hiệp ước này là không bị ảnh hưởng bởi nó. Mặc dù người Ả rập thất bại trong việc chinh phục Nubia, họ đã bắt đầu định cư dọc theo bờ biển phía Tây của biển Đỏ. Họ đã thành lập các thị trấn cảng Aydhab và Badi vào thế kỷ thứ 7 và Suakin, được đề cập lần đầu tiên vào thế kỷ thứ 10. Từ thế kỷ thứ 9 trở đi, họ đã bắt đầu tiến sâu hơn vào nội địa và định cư lẫn lộn với người Beja trên khắp vùng sa mạc phía Đông. Ảnh hưởng của người Ả rập vẫn chỉ giới hạn ở vùng phía đông của sông Nile cho tới tận thế kỷ thứ 14.
Dựa trên các bằng chứng khảo cổ học, người ta cho rằng kinh đô Soba của Alodia đã trải qua giai đoạn phát triển đỉnh cao của nó trong khoảng từ thế kỷ thứ 9 tới thế kỷ thứ 12. Vào thế kỷ thứ 9, Alodia đã được sử gia Ả rập al-Yaqubi miêu tả lần đầu tiên một cách tóm tắt. Trong bài tường thuật ngắn gọn của ông ta, Alodia được kể lại là hùng mạnh hơn hai vương quốc Nubia kia và cần ít nhất là ba tháng để vượt qua nó. Ông ta cũng ghi lại rằng người Hồi giáo thỉnh thoảng cũng du hành tới đó.
Một thế kỷ sau đó vào giữa thế kỷ thứ 10, sử gia Ibn Hawqal đã viếng thăm Alodia và thành quả của điều này là một tác phẩm ghi chép toàn diện nhất về vương quốc này đã ra đời. Ông ta đã miêu tả địa lý và người dân của Alodia khá là chi tiết, giúp tạo ra ấn tượng về một quốc gia rộng lớn và đa sắc tộc. Ông ta cũng ghi chép về sự thịnh vượng của vương quốc này chẳng hạn như nó có một "chuỗi các ngôi làng nối tiếp nhau và một dải đất canh tác kéo dài". Khi Ibn Hawqal đặt chân đến, vị vua đương triều có tên là Eusebios, ông ta sau đó được người cháu họ tên là Stephanos kế vị. Một vị vua Alodia khác của thời kỳ này có tên là David, ông ta chỉ được biết đến từ một tấm bia mộ ở Soba. Triều đại của ông ta ban đầu được xác định là và khoảng từ 999–1015, thế nhưng căn cứ vào các văn tự cổ, ngày nay niên đại của nó được xác định rộng hơn nhiều là vào thế kỷ thứ 9 hoặc thế kỷ thứ 10.
Ghi chép của Ibn Hawqal về địa lý của Alodia phần lớn đã được xác nhận bởi al-Aswani, một sứ thần của nhà Fatimid được cử tới Makuria, ông ta sau đó đã viếng thăm Alodia. Tương tự như cách mà al-Yaqubi miêu tả 100 năm trước đó, Alodia được ghi chép lại là hùng mạnh hơn Makuria, rộng lớn hơn và có binh lực đông hơn. Kinh đô Soba là một thành phố thịnh vượng với "những tòa nhà đẹp, và những ngôi nhà và nhà thờ rộng lớn đầy ắp vàng và các khu vườn", nó còn có một khu phố Hồi giáo rộng lớn.
Abu al-Makarim (thế kỷ thứ 12) là sử gia cuối cùng còn đề cập tới Alodia một cách chi tiết. Nó vẫn còn được miêu tả là một vương quốc Kitô giáo lớn với khoảng 400 nhà thờ. Có một nhà thờ đặc biệt lớn và cầu kỳ được cho là nằm ở Soba, nó có tên gọi là "Nhà thờ Manbali". Hai vị vua Alodia, Basil và Paul, được đề cập tới trong những lá thư bằng tiếng Ả rập có niên đại vào thế kỷ thứ 12 đến từ Qasr Ibrim.
Nội dung từ bài Wikipedia “Alodia”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.